З’яўленне ў Мінску новай установы «Дранічная №1» выклікала хвалю абурэння. Беларусы ўбачылі ў яе канцэпцыі савецкую настальгію і гламурныя вобразы з маскоўскіх Патрыкаў. А між тым калісьці ў кожным буйным горадзе Беларусі дзейнічалі ўстановы, якія гатавалі толькі стравы з бульбы і падкрэслена выкарыстоўвалі нацыянальны каларыт.
Моўнае пытанне
Не ўсё так гладка ў новай установы і з назвай. Прыметнік «дранічны» сапраўды ёсць у беларускай мове — але паводле слоўнікаў звязаны не з дранікамі, а з будаўніцтвам. Ён утвораны ад слова «драніца», якім абазначаюць тонкія драўляныя дошчачкі для крыцця даху або для абівання сцен пад тынкоўку.
З бульбай такой палісеміі не ўзнікла б, але сёння знайсці сапраўдную «бульбяную» — амаль немагчыма. Хоць калісьці шыльды ўстаноў з такой назвай, дзе падавалі амаль выключна стравы з бульбы, можна было пабачыць ва ўсіх буйных гарадах Беларусі.
Яны былі і ў Мінску, і ў абласных, і ў раённых цэнтрах. Гэта не была сетка ў сучасным разуменні, але ў савецкі час існавала мода на ўстановы, якія спецыялізаваліся на адным канкрэтным прадукце: чайныя, кавярні (у сэнсе — установы, што падаюць напоі з кавы), пельменныя, чабурэчныя, варэнікавыя, блінныя, піражковыя, шашлычныя, бутэрбродныя — і, канешне, бульбяныя.
Тэрмін «бульбяная» ў беларускім напісанні трывала прапісаўся і ў рускай мове як пазначэнне закусачнай з нацыянальным каларытам — нароўні з «хінкальнай» або «хачапурнай». Па сутнасці, такі фармат стаў адным з самых пазнавальных гастранамічных брэндаў савецкай Беларусі.
«Бульбяная» на праспекце
Напэўна, самая вядомая «Бульбяная» знаходзілася ў Мінску па адрасе Ленінскі праспект, 53 (пасля праспект Скарыны, цяпер праспект Незалежнасці), непадалёк ад плошчы Якуба Коласа. Уваход лёгка было пазнаць па прыкметным металічным знаку — чыгунку на ланцугу.
Гэтае кафэ вылучалася сваім мастацкім афармленнем. Простыя тынкаваныя сцены кантраставалі з цёмнай столлю, прарослай масіўнымі драўлянымі бэлькамі, і дэкаратыўнымі металічнымі люстрамі. Асабліва ўражвалі вялікія печы, упрыгожаныя сюжэтнай паліванай кафляй: яны служылі своеасаблівымі раздаткавымі вокнамі паміж кухняй і абедзеннай залай. Увесь гэты ансамбль ствараў пазнавальны познесавецкі, рамантызаваны вобраз беларушчыны — не панскай, але высакароднай.
Абедзенная зала была абстаўлена масіўнай драўлянай мэбляй — лавамі і сталамі, накрытымі традыцыйнымі рушнікамі. Афіцыянткі разносілі бульбяныя стравы ў строях з элементамі народнага адзення, што надавала яшчэ больш нацыянальнага каларыту бульбяной.
Тут прапаноўвалі некалькі дзясяткаў фірмовых і нацыянальных страваў з бульбай: «Смажаніна» — бульба з ялавічынай, свінінай і цыбуляй, запечаная на патэльні; «Пражаніна» — бульба са свінінай, грыбамі гароднінай і чарнаслівам, якая падавалася пад вінным соусам; салат «Смачны» — мяса, гародніна, цыбуля і грыбы ў кошыку са смажанай хрусткай бульбы, а таксам «Булён з бульбешнікамі», «Поліўка беларуская», «Бульба ў мундзірах з агурком», асарці «Беларускі букет», салаты «Сялянскі» і «Востры».
Кафэ адкрылася ў 1958 годзе. Аднак праверка, праведзеная ў 1962‑м грамадскім аддзелам гандлю райвыканкама, выявіла, як пісала газета «Камуніст Беларусі», вельмі абмежаваны выбар першых і другіх страў, іх нізкую каларыйнасць, а таксама грубае абыходжанне з наведвальнікамі.
Аднак ўжо ў 1965 годзе «Бульбяная» фігуравала ў маскоўскай газеце «Неделя» ў пазітыўным ключы. У апублікаваным там артыкуле сцвярджалася, што кожны госць Мінска лічыць сваім доўгам наведаць «Бульбяную», а журналіст уздыхаў: «Нам бы ў Маскву такую «Бульбяную».
Насамрэч «Бульбяная» ў Маскве ў выніку ўся ж з’явілася — кафэ з такой назвай дзейнічае ў беларускім павільёне ВДНГ.
Сапраўды, «Бульбяная» ператварылася ў савецкі час у візітоўку горада. Мінчукі абавязкова вялі сюды гасцей здалёк — пачаставаць народнай кухняй і паказаць месца, дзе нацыянальны каларыт адчуваўся не толькі ў стравах, але і ў атмасферы.
У сярэдзіне 2000‑х гадоў «Бульбяная» была вымушана закрыцца на доўгачасовы, амаль трохгадовы рамонт. Як прыгадваюць у публікацыях, прычынай стаў незапланаваны візіт у кафэ сталічнага кіраўніка Міхаіла Паўлава, які вырашыў разам з іншымі чыноўнікамі гарвыканама тут паабедаць. Прыём і тое, што ён пабачыў на кухні, яго абурылі. Абноўленая «Бульбяная» адкрылася ў 2008 годзе, але не вытрымала канкурэнцыі ў такім бойкім месцы. У 2011 годзе на яе месцы размясцілася адно з кафэ сеткі «Штоле».
Пра колішнюю «Бульбяную» нагадвае толькі керамічная паліваная кафля пры ўваходзе, якая засталася ад папярэдняй установы. На ёй вылепленая бульба і надпіс: «Бульба смачная, карысная, пажыўная, асабліва з сальцам».
У 2017 годзе паведамлялася, што на месцы крамы «Крышталь» на праспекце Незалежнасці, 39 плануюць аднавіць легендарную «Бульбяную». Новыя ўладальнікі казалі пра ідэю сеткі беларускіх фастфудаў, якую падтрымаў і Мінгарвыканкам. Але рамонт зацягнуўся, і ў выніку праз некалькі гадоў там адкрыліся крама оптыкі і OZ.by, а не «Бульбяная».
«Бульбяная» на Магілёўскай шашы
Гэта была не адзіная «Бульбяная» ў сталіцы. Недзе ў першай палове 1960‑х гадоў яшчэ адно кафэ з такой назвай з’явілася ў іншай частцы горада — на тагачаснай Магілёўскай шашы, насупраць Мінскага мотавелазавода. Сёння дом, у якім яна размяшчалася, мае адрас Партызанскі праспект, 19. Ад той «Бульбянай» не засталося ніякіх слядоў: цяпер на першым паверсе будынка працуюць вінная крама, крама велазапчастак і невялікая піцэрыя.
У 1967 годзе сталічныя газеты паведамлялі таксама пра адкрыццё «Бульбянай» на вуліцы Апанскага (цяпер Кальварыйскай), але дзе канкрэтна яна размяшчалася, высветліць не ўдалося.
«Бульбяныя» ў Магілёве
Мінск не быў, як мы ўжо казалі, адзіным месцам, дзе можна было знайсці бульбяныя. Была сваё кафэ «Бульбяная» і ў Магілёве ў «доме чыгуначнікаў» па праспекце Міру №25. Характэрную шыльду «Бульбяная» можна разгледзець над убудаваным памяшканнем у вуглавой частцы дома ўжо на здымках сярэдзіны 1960‑х гг., амаль адразу пасля ўзвядзення будынка.
Месца выглядае не выпадковым, турыстычным — насупраць гасцініца «Магілёў». Але насамрэч гасцініца была пабудаваная нашмат пазней, толькі ў 1972 годзе.
Сёння ў былым памяшканні кафэ працуе фірмовая крама Магілёўскага мясакамбіната. Калі менавіта закрылася «Бульбяная», дакладна невядома, але ў энцыклапедычным даведніку па горадзе за 1990 год ужо не згадваецца ніводная ўстанова грамадскага харчавання на гэтым праспекце.
Сярод іншага, гэты дом вядомы і тым, што тут жыла сям’я рускамоўнага пісьменніка Міхаіла Велера: яго бацька, афтальмолаг па прафесіі, загадваў аддзяленнем Магілёўскай псіхбальніцы.
У 1976 годзе яшчэ адна «Бульбяная» з’явілася ў новым жылым раёне Магілёва — ў доме па адрасе вуліца Народнага апалчэння, 20. Кафэ мела плошчу 123 м² і магло адначасова прыняць 54 чалавекі. Сёння ў гэтым памяшканні размяшчаюцца розныя прадуктовыя і адзенныя крамы.
«Бульбяная» ў Гродне
Гродна таксама меў сваю «Бульбяную». Кафэ размяшчалася на вуліцы Камарова, 15, у мікрараёне Фарты-2. Гродзенская бульбяная адкрылася адносна позна — толькі ў 1982 годзе. Гандлёвая плошча складала 120 м², і ўстанова магла адначасова прыняць 80 чалавек у фармаце самаабслугоўвання. У меню былі беларускія нацыянальныя стравы і разнастайныя стравы з бульбы. Меўся нават фруктовы бар на 36 месцаў. Інтэр’еры ўпрыгожвалі каляровае шкло і разьба па дрэве.
Сёння ў гэтым будынку працуе камбінат школьнага харчавання і прадуктовая крама.
«Бульбяная» ў Брэсце
Яшчэ пазней у Беларусі з’явілася «Бульбяная» ў Брэсце. Кафэ адчынілася толькі ў 1986 годзе на вуліцы Маскоўскай, 39 (цяпер праспект Машэрава). Гэта была даволі вялікая ўстанова: гандлёвая плошча складала 240 м², і адначасова яна магла прыняць 100 чалавек. У меню, натуральна, пераважалі беларускія нацыянальныя стравы з бульбы, але дзейнічаў і буфет з шырокім асартыментам кандытарскіх вырабаў і напояў уласнай вытворчасці, марожанага, малочных кактэйляў, а таксама бар на 14 месцаў.
Брэсцкая «Бульбяная» праіснавала даволі доўга — яе канчаткова закрылі толькі ў 2015 годзе, калі пачалася рэканструкцыя. Новы ўласнік, кампанія «Санта», планаваў адкрыць тут прадуктовую краму і невялікі кафетэрый. Але ў выніку ў кастрычніку 2016 года замест кафетэрыя на гэтым месцы адкрыўся рэстаран KFC.
«Бульбяная» ў Гомелі
У Гомелі «Бульбяная» размяшчалася ў сталінскім доме на праспекце Леніна, 34, недалёка ад чыгуначнага вакзала. Разам з профільнымі варэнічнай і пельменнай яна была аднесена да разраду сталовак. Чым менавіта гэтая ўстанова адрознівалася ад пералічаных вышэй кафэ, што працавалі па метадзе самаабслугоўвання, — зразумець цяжка. Далейшы лёс гомельскай «Бульбянай» невядомы.
«Бульбяная» ў Віцебску
У Віцебску кафэ «Бульбяная» адкрылася ў лістападзе 1961 года, у самым цэнтры горада, на месцы крамы гародніны ў будынку па вуліцы Гогалеўскай, 30 (цяпер Леніна). Тады ўваход знаходзіўся на ўзроўні вуліцы: тратуар каля кафэ рэзка спускаўся ўніз, а потым гэтак жа крута падымаўся ў бок сучаснай плошчы Перамогі. За гэтую асаблівасць рэльефу мясцовасць празвалі «ямай».
Пазней ландшафт выправілі: вуліцу паднялі, і ўваход разам з вокнамі кафэ апынуліся ўжо на паўпадвальным узроўні.
У 1980‑я гады гандлёвая плошча кафэ, у меню якога пераважалі беларускія нацыянальныя стравы з бульбы, складала 72 м². Адначасова яно магло прыняць больш за 40 чалавек і працавала па метадзе самаабслугоўвання.
«Калі Генадзь Лавіцкі ўспамінае Віцебск, яму адразу ўяўляецца «бульбяная». «Бульбяная» — сталовая, дзе падаюць стравы з бульбы. Картафлянікі, бульбашы, дранікі… А ёсць яшчэ бульбяная каша з салам. «Бабка» — па-беларуску. Гліняны гаршчочак, а ў ім бульба са шкваркамі, з цыбуляй, пятрушкай, кменам. І з лаўровым лістом. Вось прыходзіш з марозу, галодны, змерзлы… з'ясі гаршчочак гарачай бульбы. І на суткі хапае!», — так успаміналі гастранамічныя перавагі першага пасла ў Ізраілі і былога старшыні КДБ Беларусі, які пачынаў кар'еру ў Віцебску, у адной бульварнай кніжцы ў пачатку 2000‑х.
У адрозненне ад многіх іншых, гэтае кафэ існуе да сёння і не змяніла свайго профілю — ні ў меню, ні ў афармленні інтэр’ераў. Тут і цяпер можна ўбачыць масіўную драўляную мэблю, бэлькі пад столлю і дэкаратыўныя кампазіцыі з беларускім арнаментам на сценах.
Як бачна, ніводнай «Бульбянай» у абласных цэнтрах не захавалася — выключэнне складае толькі Віцебск. Затое ў малых гарадах установы з такой назвай можна сустрэць і сёння: напрыклад, у Драгічыне, Жыткавічах і Івацэвічах. Апошняя, дарэчы, фігуруе ў адной з гісторый пра Уладзіміра Высоцкага: у савецкага спевака зламалася машына на шашы Масква — Брэст, і ён звярнуўся па дапамогу на мясцовае СТА. Калі праблему вырашылі, Высоцкі зайшоў у бліжэйшую бульбяную — размешчаную ўсяго за дваццаць метраў — адкуль «цягнуўся неймаверны пах беларускіх дранікаў». Але выйшаў не з дранікамі ці бабкай, а са скрыняй віна, якое падарыў сваім выратавальнікам.
«Наша Нiва» — бастыён беларушчыны
ПАДТРЫМАЦЬ
У загінулай у Сляпянцы дзяўчыне апазналі Яну Кастранкову2
Каментары
Кнігарня пасля перанеслі дзе зараз абутак Марко"