Супрацоўнікі Лагойскага гісторыка-краязнаўчага музея адшукалі ў архівах невядомае ліставанне ўдавы графа Канстанціна Тышкевіча. Каб прачытаць дакументы, напісаныя заблытаным почыркам, спатрэбілася дапамога мясцовага каталіцкага святара. Знойдзеныя лісты раскрылі, што фундаментальная праца «Вілія і яе берагі» магла не пабачыць свет праз аферыстаў.
Беларускі краязнавец Канстанцін Тышкевіч і яго фундаментальная праца «Вілія і яе берагі», якая не без цяжкасцей была надрукаваная толькі пасля яго смерці
Пра гісторыю піша выданне «Мінская праўда».
Браты Канстанцін і Яўстах Тышкевічы — вядомыя беларускія навукоўцы і мецэнаты, стваральнікі першага публічнага музея ў Лагойску. У 1857 годзе Канстанцін Тышкевіч арганізаваў маштабную навуковую экспедыцыю па рацэ Віліі, сабраўшы ўнікальны этнаграфічны матэрыял пра побыт, песні і абрады мясцовых сялян.
Вынікам гэтага падарожжа стаў рукапіс кнігі «Вілія і яе берагі» (Wilja i jej brzegi). Аднак пры жыцці аўтара праца так і не была надрукаваная. Граф памёр у 1868 годзе, а кніга нечакана выйшла ў свет толькі праз тры гады, у 1871-м, прычым далёка ад Беларусі — у нямецкім Дрэздэне. Для гісторыкаў доўгі час заставалася загадкай, якім чынам удалося арганізаваць гэтае выданне.
Разгадка знайшлася толькі цяпер. Як расказала дырэктарка Лагойскага музея Святлана Гамеза, іх супрацоўнікі наткнуліся ў фондах Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва (БДАМЛіМ) на перапіску жонкі графа, Паўліны Тышкевіч, з вядомым пісьменнікам і выдаўцом Юзафам Ігнацыем Крашэўскім.
Складаны почырк і дапамога касцёла
Знойдзены архіў налічвае каля васьмі дзясяткаў лістоў. Уся перапіска вялася на польскай мове. І калі жаночы почырк графіні чытаўся адносна лёгка, то з лістамі Крашэўскага ўзнікла праблема: яго почырк нагадваў медыцынскія рэцэпты, дзе ўсе літары зліваліся ў адну суцэльную лінію.
Да расшыфроўкі гістарычных дакументаў прыцягнулі ксяндза Паўла з лагойскага касцёла святога Казіміра. Менавіта ён дапамог прачытаць і перакласці складаныя тэксты, якія раскрылі сапраўдны дэтэктыўны сюжэт з гісторыі кнігадрукавання.
Уратаваць рукапіс ад аферыста
З перакладзеных лістоў высветлілася, што выхад кнігі быў пад пагрозай зрыву з-за банальнага махлярства. Першапачаткова Паўліна Тышкевіч перадала рукапіс, малюнкі экспедыцыі і значную суму грошай у якасці авансу нейкаму выдаўцу Бабровічу. Аднак той грошы ўзяў, але сваіх абавязацельстваў не выканаў.
У сваім лісце ад 13 верасня 1869 года, напісаным з Лагойска, графіня звяртаецца па дапамогу да Юзафа Крашэўскага. Яна не была знаёмая з ім асабіста, але ведала пра яго павагу да навуковай працы мужа. Яна апісвае сваю праблему так:
«Шаноўны Пане! Хоць я не маю шчасця ведаць шаноўнага Пана асабіста, аднак праз Вашыя творы Вы мне больш чым вядомыя. Мой нябожчык-муж прадстаўляў Вам гэтую кнігу ў Жытоміры. Ён жадаў спазнаць нашы краёвыя знакамітасці. Ён таксама працаваў на літаратурнай ніве… Ён пакінуў пасля сябе працу, апісанне свайго падарожжа па Віліі…»
А далей Паўліна Тышкевіч тлумачыць непрыемную сітуацыю, якая склалася вакол працы яе мужа:
«З прычыны несумленнасці спадара Бабровіча, які, узяўшы значныя грошы загадзя на выданне твора, не стрымаў слова, мы ледзь здолелі здабыць рукапіс і малюнкі».
Цікава, што арыгінальны тэкст ліста хавае ў сабе яшчэ адну важную гістарычную дэталь, якую апусціла дзяржаўнае выданне і якая паказвае трагедыю тагачаснай беларускай арыстакратыі.
Графіня прызнаецца Крашэўскаму, што вельмі баіцца трапіць у рукі яшчэ аднаго такога Бабровіча, бо іх сямейныя фінансы «вычарпаныя праз няспынныя кантрыбуцыі». Рэч у тым, што пасля задушэння паўстання 1863 года расійскія ўлады абклалі мясцовую каталіцкую шляхту, якая не данесла ім пра паўстанцаў, велізарнымі рэпрэсіўнымі падаткамі, і ўдава літаральна збірала апошнія сродкі, каб захаваць спадчыну мужа.
Адказ Крашэўскага быў вельмі эмацыйным. Выдавец прызнаўся, што і сам двойчы станавіўся ахвярай гэтага самага Бабровіча, страціўшы буйныя сумы. Крашэўскі, які добра ведаў працы Канстанціна Тышкевіча, прапанаваў удаве свае паслугі ўласніка друкарні. Ён адразу папярэдзіў, што прыбытку з гэтага выдання не будзе, але паабяцаў зрабіць усё максімальна танна, акуратна і «з усёй далікатнасцю, якой патрабуе памяць нябожчыка».
Дзякуючы гэтаму саюзу кніга «Вілія і яе берагі» ўсё ж пабачыла свет. Сёння, праз паўтара стагоддзя, яна застаецца базавай працай для беларускіх этнографаў. Сучасныя краязнаўцы дагэтуль ладзяць экспедыцыі дакладна па маршруце Канстанціна Тышкевіча, выкарыстоўваючы як даведнік кнігу, якую ўдалося ўратаваць і надрукаваць толькі дзякуючы ўпартасці яго жонкі.
«Наша Нiва» — бастыён беларушчыны
ПАДТРЫМАЦЬ
Памілаваныя 15 чалавек, сярод якіх 13 палітвязняў15
Каментары
Увогуле, яно ёсць недзе ў электронным выглядзе (як скан, бо тэкст раней хадзіў)?
Там дастаткова цікавых выяваў.