Папулярная канцэпцыя сцвярджае, што нацыянальныя супольнасці з'яўляюцца штучным прадуктам індустрыялізацыі і цэнтралізаванай дзяржаўнай адукацыі. У гэтага мэйнстрымнага меркавання ёсць сур’ёзныя праціўнікі, якія перакананыя, што нацыі на аснове старажытных этнічных ядраў, аб'яднаных супольнай памяццю і тэрытарыяльнымі міфамі, узніклі задоўга да мадэрну.
У сярэдзіне ХХ стагоддзя ў акадэмічных колах замацавалася канцэпцыя «мадэрнізму», галоўнымі тэарэтыкамі якой сталі Эрнэст Гелнер, Бенедыкт Андэрсан і Эрык Гобсбаум. Яе прыхільнікі сцвярджаюць, што нацыя — гэта выключна сучасны феномен, пазбаўлены каранёў у дамадэрнай гісторыі. У аснову свайго падыходу яны паклалі сувязь узнікнення нацыяналізму з індустрыялізацыяй, капіталізмам і патрэбай дзяржавы ва ўніфікаванай, пісьменнай працоўнай сіле.
Пры гэтым унутры мадэрнізму сфарміраваліся дзве плыні: інструменталізм, які разглядае нацыі як вынік палітычных маніпуляцый эліт, і канструктывізм, які факусуецца на «ўяўных супольнасцях» і дыскурсіўных практыках.
Гэтая пазіцыя супрацьстаіць двум іншым падыходам: «прымардыялізму», які разглядае нацыі як натуральныя і спрадвечныя адзінкі чалавецтва, і «перэніялізму» (і пазнейшаму этнасімвалізму), які даказвае гістарычную бесперапыннасць развіцця нацый.
Гелнер сфармуляваў гэтую пазіцыю ў максімальна радыкальнай, лапідарнай форме, пазбавіўшы нацыі любога гістарычнага фундаменту:
«Нацыяналізм не з'яўляецца абуджэннем нацый да самасвядомасці: ён вынаходзіць нацыі там, дзе іх не існуе» (Ernest Gellner. Thought and Change, 1964).
Канцэпцыя цалкам адмаўляе аб'ектыўную рэальнасць нацыі. Эрык Гобсбаум увёў тэрмін «вынаходніцтва традыцый», згодна з якім палітычныя і эканамічныя эліты мэтанакіравана маніпулююць масамі, ствараючы штучныя міфы і сімвалы выключна дзеля ўтрымання ўлады.
Гэтая тэорыя татальнага сацыяльнага канструявання сутыкнулася з зацятай крытыкай этнасімвалістаў. Брытанскі сацыёлаг Энтані Д. Сміт згаджаецца, што эліты сапраўды могуць скажаць або адаптаваць існуючыя міфы, аднак яны фізічна не здольныя стварыць іх з пустога месца. Нацыя не можа ўзнікнуць без трывалага гістарычнага падмурка — дамадэрнавай этнічнай супольнасці (этніі). У кнізе «Этнічныя вытокі нацый» ён наўпрост атакуе тэзіс пра выключную «сучаснасць» нацый:
«Кажучы проста, сучасныя нацыі не такія «сучасныя», як хочуць нас пераканаць мадэрністы. Калі б яны былі такімі, яны б не выжылі… Нацыям патрэбныя этнічныя ядры, калі яны хочуць выжыць. Калі ў іх яго няма, яны павінны яго «нанова вынайсці» — адшукаць падыходнае і пераканаўчае мінулае, якое можна рэканструяваць» (Anthony D. Smith. The Ethnic Origins of Nations, 1986).
Яшчэ адной мішэнню для крытыкі стала храналогія мадэрністаў. Большасць з іх катэгарычна адмаўляецца шукаць прыкметы нацыянальнай свядомасці раней за канец XVIII стагоддзя — час Асветніцтва і Французскай рэвалюцыі. Брытанскі гісторык Адрыян Гасцінгс лічыць гэтую часавую мяжу фундаментальнай памылкай даследчыкаў.
«Ключавая праблема, якая ляжыць у аснове нашага расколу, заключаецца ў даце пачатку. Для мадэрністаў… нацыяналізм — гэта вельмі сучасны феномен… Для Гобсбаума «бессэнсоўна» абмяркоўваць гэтую тэму ў тэрмінах да 1780 года…» (Adrian Hastings. The Construction Of Nationhood, 1997).
Гасцінгс даказвае, што абмежаванне гісторыі нацый рамкамі індустрыяльнай эпохі прымушае навукоўцаў ігнараваць відавочныя гістарычныя факты. Ён называе абсалютна непраўдападобнымі спробы Андэрсана датаваць узнікненне англійскай нацыі канцом ХІХ стагоддзя і адзначае, што Англія выступае прататыпам як нацыі, так і нацыянальнай дзяржавы ў поўным сэнсе гэтага паняцця.
Ідэнтычнасць Англіі была сфарміраваная ўжо да Нармандскага ўварвання 1066 года, і пазней нарманы былі вымушаныя асімілявацца ў яе, а не знішчыць.
Тэзісы Гасцінгса і Сміта абмежаваныя еўрацэнтрычнай перспектывай. Даследчык Азар Гат даказвае, што нацыянальныя дзяржавы з'явіліся на тысячагоддзі раней за еўрапейскае Сярэднявечча, паколькі Еўропа была адным з самых позніх рэгіёнаў у глабальным працэсе дзяржаўнага будаўніцтва. Старажытны Егіпет уяўляў сабой маштабную нацыянальную дзяржаву, дзе на працягу трох тысячагоддзяў захоўвалася супадзенне тэрыторыі, мовы і самасвядомасці. Мабілізацыя егіпецкага насельніцтва супраць іншаземных захопнікаў лівійцаў або гіксосаў ішла менавіта па лініі нацыянальнай прыналежнасці і абапіралася на храмавую прапаганду. Старажытная Македонія часоў Філіпа II функцыянавала як нацыянальная дзяржава з арміяй з сялян-грамадзян і народнымі сходамі, якія мелі права голасу пры выбары манарха і вырашэнні пытанняў вайны.
Кітай, Карэя і Японія дэманструюць бесперапыннае супадзенне дзяржаўнасці і этнічнасці на працягу стагоддзяў да ўкаранення капіталізму. Кітайская ідэнтычнасць Хань сфарміравалася праз дзяржаўную асіміляцыю паўднёвых плямёнаў і супрацьстаянне паўночным імперыям манголаў і маньчжураў.
Гасцінгс даказвае сваю пазіцыю праз аналіз інстытуцыйнага каркаса ранняй Англіі. У адрозненне ад кантынентальных манархій, дзе сувязі выбудоўваліся вертыкальна, гэта значыць ад манарха да падданага, англійская нацыя сфарміравалася праз інструменты гарызантальнай інтэграцыі: сістэму графстваў (shires), куды рэгулярна прызначаліся прадстаўнікі з розных рэгіёнаў, агульнае права (common law), якое стаяла вышэй за волю манарха (прынцып Вялікай хартыі вольнасцяў), і рэгулярныя скліканні парламента, які аб'ядноўваў прадстаўнікоў мясцовых супольнасцяў.
Гэтыя інстытуты, падмацаваныя эканамічнай цэнтралізацыяй вакол Лондана, забяспечылі існаванне палітычнай нацыі за некалькі стагоддзяў да індустрыялізацыі.
Стварэнне магутнай англійскай нацыянальнай дзяржавы непазбежна справакавала працэсы нацыятварэння на яе кельцкай перыферыі. Гасцінгс дэманструе тры розныя траекторыі рэактыўнага нацыяналізму. Шатландыя, маючы ўласныя дзяржаўныя інстытуты і сфарміраваную тэрыторыю, стварыла тэрытарыяльную нацыю ў працэсе адбіцця англійскай агрэсіі (сімвалам чаго стала Дэкларацыя Арброта 1320 года), нягледзячы на ўнутраны падзел на кельцкую і англамоўную часткі.
Уэльс, страціўшы палітычную незалежнасць і ўласнае права, здолеў захаваць нацыянальную ідэнтычнасць выключна дзякуючы ранняму перакладу Бібліі на валійскую мову (1588 год).
Ірландыя, пазбаўленая дзяржаўнасці і мовы, якая паступова выцяснялася англійскай, сфарміравала нацыю вакол рэлігійнага канцэпту: каталіцтва стала галоўным маркерам ірландскай ідэнтычнасці ў супрацьвагу англійскаму пратэстанцкаму нацыяналізму.
Трывалая прывязка генезісу нацый выключна да капіталістычных адносін пакідае па-за ўвагай магутныя інстытуты, здольныя забяспечваць калектыўную ідэнтычнасць за стагоддзі да з'яўлення фабрык і сістэм масавай камунікацыі.
Біблія: як пераклады стваралі нацыі
Мадэрнісцкая тэорыя, звязваючы генезіс нацый выключна з развіццём капіталізму і секулярызацыяй грамадства, ігнаруе ролю рэлігіі ў фарміраванні калектыўнай ідэнтычнасці. Адрыян Гасцінгс называе гэта фундаментальнай сляпой плямай і сцвярджае, што вытокі еўрапейскіх нацый хаваюцца ў хрысціянскім Сярэднявеччы.
Галоўным рухавіком нацыятварэння, паводле яго канцэпцыі, стала не індустрыялізацыя і нават не масавае кнігадрукаванне, як сцвярджаў Б. Андэрсан, а сам факт перакладу хрысціянскіх тэкстаў на народныя мовы (vernaculars) і іх рэгулярнае літургічнае выкарыстанне.
Сам працэс перакладу сакральных тэкстаў з латыні і грэчаскай мовы стымуляваў развіццё пісьмовых вернакуляраў. Нават у эпоху рукапісаў гэта фіксавала і стандартызавала мову, як у выпадку з перакладамі Бібліі паслядоўнікамі Джона Уікліфа ў XIV стагоддзі ў Англіі або выкарыстаннем глагалічнай літургіі ў Харватыі. У выніку чытацкая аўдыторыя ператваралася ў «выбраны народ», а мясцовыя супольнасці надзяляліся новым адчуваннем уласнай сакральнасці.
Гасцінгс лічыць адмову ад аналізу гэтага рэлігійна-лінгвістычнага фактару галоўнай памылкай мадэрнісцкай гістарыяграфіі:
«У мадэрнісцкім поглядзе ёсць сур'ёзныя ўпушчэнні… Уплыў рэлігіі ўвогуле і Бібліі ў прыватнасці — яшчэ адно з іх. Я лічу, што абсалютна немагчыма абмяркоўваць гэтую тэму без уважлівага разгляду Бібліі як галоўнай лінзы, праз якую нацыя ўяўляецца граматнымі ў Бібліі людзьмі, але я не знаходжу ніякіх спасылак на гэта нават у Андэрсана» (Adrian Hastings. The Construction Of Nationhood, 1997).
Гасцінгс даказвае гэты тэзіс праз маштабнае параўнанне хрысціянства і ісламу. Ён адзначае, што хрысціянства з самага пачатку не мела адзінай «сакральнай» мовы і было арыентавана на пераклад: на лаціну, сірыйскую, армянскую, пазней — на еўрапейскія народныя мовы.
Гэта непазбежна легітымізавала мясцовыя мовы і стварала межы паміж лінгва-культурнымі супольнасцямі, спрыяючы ўзнікненню нацый.
Іслам, наадварот, жорстка прывязваў сакральны тэкст (Каран) выключна да арабскай мовы. Гэта стварала ўніверсалісцкую супольнасць (уму), якая размывала мясцовыя этнічнасці і тармазіла развіццё нацыяналізму.
Адпаведна, нацыя і нацыяналізм — гэта гістарычна хрысціянскія феномены.
Хрысціянства з яго традыцыяй стварэння мясцовых пісьмовых культур фактычна сфарміравала дамадэрнавыя нацыі ў Еўропе. Менавіта біблейскі тэкст, а не капіталістычны рынак, даў першапачатковую аснову для ўсведамлення людзьмі сябе як адзінай супольнасці з уласнай гісторыяй, тэрыторыяй і лёсам.
«Біблія забяспечыла… арыгінальную мадэль нацыі. Без яе і яе хрысціянскай інтэрпрэтацыі і ўкаранення, можна спрачацца, што нацыі і нацыяналізм, якімі мы іх ведаем, ніколі б не існавалі», — фармулюе Гасцінгс.
На прыкладзе Англіі даследчык дэманструе, як адбываўся гэты працэс. Ён заключаўся ў прамым перанясенні біблейскай мадэлі «выбранага народа» на канкрэтны еўрапейскі этнас. Англійская нацыянальная свядомасць бярэ пачатак яшчэ з часоў Беды Вялебнага ў VIII стагоддзі, які ў сваёй «Царкоўнай гісторыі народа англаў» упершыню апісаў разрозненыя варагуючыя плямёны (англаў, саксаў і ютаў) як адзіную нацыю, аб'яднаную хрысціянскай місіяй паводле ўзору старажытнага Ізраіля.
У IX стагоддзі кароль Альфрэд палітычна замацаваў гэты канструкт, ініцыяваўшы пераклад царкоўных тэкстаў (у тым ліку працы Беды) на стараанглійскую мову і стварыўшы адзіны звод законаў. Дзякуючы гэтай лінгва-рэлігійнай інтэграцыі да XIV—XV стагоддзяў краіна ўжо ўяўляла сабой паўнавартасную нацыянальную дзяржаву.
Гэты гістарычны прэцэдэнт ставіць пад пытанне ўяўленне пра тое, што канцэпцыя нацыі патрабавала ідэалагічнага штуршку Французскай рэвалюцыі канца XVIII стагоддзя ці з'яўлення фабрычнай вытворчасці ў XIX стагоддзі.
Універсальнасць гэтага лінгва-рэлігійнага механізму пацвярджаецца не толькі еўрапейскай гісторыяй, але і працэсам нацыятварэння ў Афрыцы ў XIX—XX стагоддзях. Гасцінгс дэманструе, што місіянеры, ставячы за мэту пераклад Бібліі, былі вымушаныя выбіраць адзін канкрэтны мясцовы дыялект, ствараць для яго граматыку і стандартызаваць арфаграфію. Гэта прыводзіла да таго, што раней рухомыя і роднасныя этнічныя групы рэзка размяжоўваліся.
Напрыклад, рашэнне місіянераў стварыць асобныя пераклады для плямёнаў ронга і тсонга ў паўднёвай Афрыцы замацавала іх як два асобныя народы, пазбавіўшы магчымасці інтэграцыі.
Пераклад Бібліі на мову ёруба епіскапам Сэмюэлам Краўтэрам аб'яднаў дзясяткі разрозненых гарадоў-дзяржаў Нігерыі ў адзіную нацыю ёруба.
Гэта пацвярджае, што стварэнне літаратурнага стандарту на аснове сакральнага тэксту з'яўляецца найважнейшым каталізатарам нацыянальнай свядомасці незалежна ад геаграфіі.
«Міфаматор» і жывая этнія
Крытыка мадэрнісцкага падыходу патрабуе дакладнага вызначэння тых дамадэрнавых супольнасцяў, якія сталі гістарычным і культурным субстратам для сучасных нацый. Брытанскі сацыёлаг Энтані Д. Сміт прапанаваў выкарыстоўваць для іх французскі тэрмін «этнія», які аддзяляе такія супольнасці ад сучаснага палітычнага канструкта нацыі, але адначасова фіксуе іх глыбокую гістарычную трываласць. У кнізе «Этнічныя вытокі нацый» даследчык фармулюе гэтае паняцце наступным чынам:
«Этніі — этнічныя супольнасці — можна вызначыць як названыя чалавечыя папуляцыі з супольнымі міфамі пра продкаў, гісторыяй і культурай, якія маюць сувязь са спецыфічнай тэрыторыяй і пачуцце салідарнасці» (Anthony D. Smith. The Ethnic Origins of Nations, 1986).
Для дакладнай аперацыяналізацыі гэтага паняцця і аддзялення паўнавартаснай супольнасці ад звычайнай дэмаграфічнай групы (ці «этнічнай катэгорыі»), Сміт вылучае шэсць абавязковых кампанентаў этніі:
- калектыўная ўласная назва (этнонім);
- міф пра супольнае паходжанне;
- супольная гістарычная памяць;
- адзін ці некалькі адметных элементаў агульнай культуры (мова, рэлігія, звычаі);
- асацыяцыя з канкрэтнай «радзімай» (нават у выпадку фізічнай адарванасці ад яе);
- пачуцце салідарнасці сярод значнай часткі насельніцтва.
Выжыванне такіх супольнасцяў на працягу стагоддзяў, а часам і тысячагоддзяў, залежала не ад наяўнасці бюракратычнага апарату ці індустрыяльнай эканомікі, а ад жыццяздольнасці іх культурнага ядра — комплексу міфаў і сімвалаў.
Цэнтральным элементам гэтага комплексу Сміт называе ўтваральны палітычны міф, або міфаматор, які не дае супольнасці растварыцца ў часе пад уздзеяннем знешніх пагроз ці ўнутраных расколаў.
«Злітыя і дэталёва распрацаваныя міфы забяспечваюць супольную сістэму сэнсаў для этнічнай супольнасці, міфаматор, які «тлумачыць» яе досвед і вызначае яе «сутнасць».
Без міфаматора група не можа вызначыць сябе ні для сябе самой, ні для іншых, і не можа натхняць або кіраваць калектыўнымі дзеяннямі» (Anthony D. Smith, 1986).
Сміт канцэптуалізуе два асноўныя тыпы такіх палітычных міфаў. Першы — дынастычны міфаматор, які легітымізуе выключна кіруючы дом і звязаныя з ім дзяржаўныя інстытуты (характэрны для Франкскай дзяржавы ці Візантыі). Другі — камунальны (або рэлігійны) міфаматор, які факусуецца на вобразе ўсёй супольнасці як «абранага народа» і аб'ядноўвае розныя сацыяльныя класы вакол супольнай місіі.
У залежнасці ад дамінуючага міфаматора ў гістарычнай рэтраспектыве Сміт вылучае два асноўныя тыпы саміх супольнасцяў — латэральныя, гэта значыць арыстакратычныя, і вертыкальныя, або дэматычныя.
Латэральныя этніі ахоплівалі пераважна вышэйшыя класы — дваранства і духавенства, яны распасціраліся на шырокія тэрыторыі, але мелі слабы кантакт з сялянскімі масамі.
Класічнымі прыкладамі такіх супольнасцяў былі польская шляхта ці венгерская арыстакратыя, якія на працягу стагоддзяў захоўвалі манаполію на дзяржаўны міф і культуру.
Вертыкальныя этніі абапіраліся на гарадское насельніцтва, святарства і рамеснікаў. Культурная дыстанцыя паміж элітамі і нізавымі пластамі тут была меншай, а супольнасць гуртавалася вакол моцнай, часта рэлігійна афарбаванай ідэнтычнасці з выразным падзелам на «сваіх» і «чужых».
Дзякуючы высокаму ўзроўню мабілізацыі такія групы, як старажытныя яўрэі, грэкі ці ірландцы, змаглі захаваць сваю ідэнтычнасць нават ва ўмовах страты ўласнай дзяржаўнасці.
Наяўнасць дэматычных супольнасцяў абвяргае ключавы тэзіс Гелнера аб ізаляванасці непісьменнага сялянства ад культуры эліт.
Дамадэрнавыя масы рэгулярна дэманстравалі выразную нацыянальную самасвядомасць падчас знешніх пагроз. Сяляне ўсведамлялі розніцу паміж уласнай элітай і іншаземнымі захопнікамі, аддаючы перавагу калектыўнай свабодзе ад замежнага панавання, нягледзячы на сацыяльны прыгнёт з боку сваіх арыстакратаў.
Гусіцкі рух у Чэхіі ў XV стагоддзі меў выразны антынямецкі характар і абапіраўся на сялянскія арміі, якія выкарыстоўвалі чэшскую мову як галоўны маркер лаяльнасці пры фізічным знішчэнні іншамоўнага гарадскога насельніцтва. Мабілізацыя французскіх сялян вакол Жанны д’Арк для выгнання англічан або стварэнне расійскіх народных апалчэнняў супраць беларусаў і палякаў у пачатку XVII стагоддзя і шведаў падчас Паўночнай вайны даказваюць здольнасць дамадэрнавага сялянства ідэнтыфікаваць сябе з нацыянальнай дзяржавай.
Сміт уводзіць паняцце «сацыяльнага пранікнення» (social penetration). Ён даказвае, што праз рэлігійныя інстытуты, супольную літургію, а таксама мабілізацыю падчас працяглых войнаў элементы «высокай культуры» эліт эфектыўна трансляваліся ўніз. Гэта фарміравала супольную ідэнтычнасць і нацыянальны гонар нават пры адсутнасці індустрыяльнай эканомікі і масавай свецкай адукацыі.
Працэс фарміравання сучасных нацый не ствараў калектыўнай ідэнтычнасці з нуля. Ён абапіраўся на гэтыя дамадэрнавыя этнічныя ядры, дэмакратызуючы іх і ператвараючы былых падданых і членаў кроўна-сваяцкіх ці рэлігійных супольнасцяў у паўнапраўных грамадзян аб'яднанай тэрыторыі. Без наяўнасці такога гістарычнага падмурка спробы палітычных эліт сканструяваць жыццяздольную нацыю даваліся цяжка, утварэнні выходзілі штучнымі і няўстойлівымі.
У сваю чаргу Гасцінгс прапануе выразную гістарычную формулу гэтага пераходу. Этнас, гэта значыць супольнасць, аб'яднаная агульнай вуснай мовай, шлюбнымі правіламі і базавай культурай, з'яўляецца ўніверсальнай з'явай. Вусныя этнасы мабільныя і могуць лёгка злівацца адзін з адным або растварацца пад уздзеяннем міграцый і заваяванняў.
Аднак калі мова канкрэтнага этнасу набывае пісьмовую форму, пераважна для патрэб рэлігіі або права, і пачынае абслугоўваць літаратуру, пераходзячы мяжу паміж вуснай лакальнасцю і стандартызаваным тэкстам, этнас набывае палітычную і культурную стабільнасць. У спалучэнні са знешняй пагрозай і фарміраваннем уласных дзяржаўных інстытутаў такі пісьмовы этнас мае вялікія шансы незваротна трансфармавацца ў нацыю.
Пры гэтым наяўнасць дамадэрнавай дзяржавы ці развітай культуры не гарантавала захавання этніі ў гісторыі.
Даследчыкі прыводзяць прыклады старажытных асірыйцаў або фінікійцаў, якія мелі магутныя палітычныя ўтварэнні, але цалкам зніклі пасля страты дзяржаўнасці. Іх растварэнне тлумачыцца слабасцю камунальнага міфаматора і адсутнасцю глыбокага сацыяльнага пранікнення: рэлігія і культура былі жорстка прывязаныя выключна да дзяржаўнага апарату. Без дзяржаўнага каркаса такія латэральныя этніі аказаліся няздольнымі да выжывання.
Тэрыторыя-пераемніца і ілюзорнасць «грамадзянскіх» нацый
Мадэрнісцкія тэорыі часта абапіраюцца на класічную дыхатамію Ганса Кона, які супрацьпаставіў «заходнія грамадзянскія» нацыі (аб'яднаныя тэрыторыяй, законам і рацыянальнымі інстытутамі) і «ўсходнія этнічныя» нацыі (заснаваныя на ірацыянальных сувязях паходжання і культуры).
Аднак эмпірычны аналіз гістарычнага матэрыялу паказвае, што такі падзел з'яўляецца шмат у чым ілюзорным і нарматыўна прадузятым.
Аналізуючы кантынентальны вопыт, А. Гасцінгс, абапіраючыся на працы Роджэрса Брубэйкера, вылучае дзве дыяметральна супрацьлеглыя мадэлі нацыятварэння: французскую і нямецкую.
Францыя гістарычна выбудоўвала нацыю на аснове права глебы (jus soli). Магутная цэнтралізаваная дзяржава інтэгравала розныя этнічныя групы (брэтонцаў, правансальцаў, эльзасцаў) у адзіную палітычную супольнасць праз адміністрацыйны апарат і сістэму адукацыі.
Германія, наадварот, стагоддзямі існавала ва ўмовах палітычнай раздробленасці і адсутнасці адзінай дзяржавы. Адзіным інструментам інтэграцыі была нямецкая мова, стандартызаваная дзякуючы перакладу Бібліі Марцінам Лютэрам, і міф пра кроўнае сваяцтва. Гэта сфарміравала нацыю на аснове права крыві (jus sanguinis).
Калі тэрытарыяльны нацыяналізм французскага тыпу дапускае інтэграцыю іншаземцаў, то лінгва-этнічны нацыяналізм нямецкага тыпу жорстка выключае іншыя групы, напрыклад, яўрэяў, што ў гістарычнай перспектыве стварыла ідэалагічную базу для этнічных чыстак.
Пры гэтым неабходна ўлічваць аналітычную памылковасць ідэалізацыі грамадзянскай мадэлі.
Так званая грамадзянская нацыя патрабуе татальнай культурнай асіміляцыі меншасцей. Французскі падыход гістарычна знішчаў любыя іншыя этнічныя ідэнтычнасці ўнутры краіны, уключаючы брэтонцаў, акітанцаў і карсіканцаў. А тыя самыя яўрэі стагоддзямі свабодна жылі ў нямецкіх дзяржавах, але не дапускаліся ў Францыю. Падчас «справы Дрэйфуса» яўрэям прыпісвалі масавую лаяльнасць Прусіі. Толькі ў ХХ стагоддзі ўсё перакулілася.
Сцвярджаючы роўнасць індывідаў, французская дзяржава надзяляе нацыю канкрэтным культурным зместам праз манаполію французскай мовы і секулярызм, які ўкаранёны выключна ў мясцовай хрысціянскай гістарычнай спадчыне.
Нават краіны імігрантаў накшталт Злучаных Штатаў Амерыкі гістарычна абапіраліся на магутнае англа-пратэстанцкае, а пазней еўрапейска-амерыканскае культурнае ядро. Інтэграцыя забяспечвалася праз пераход на англійскую мову і змяшаныя шлюбы, што з пакаленнямі стварала адчуванне кроўнага сваяцтва. Цалкам нейтральных у этнакультурным плане дэмакратычных дзяржаў не існуе. Выбар паміж грамадзянскай і этнічнай нацыяй рэдукуецца да выбару паміж патрабаваннем поўнай культурнай асіміляцыі або згодай на існаванне меншасцей на перыферыі палітычнага жыцця пры дамінаванні аднаго этнічнага ядра.
Сучасная навука сцвярджае, што кожная нацыя мае дваістую прыроду, спалучаючы ў сабе рацыянальны тэрытарыяльна-палітычны апарат і генеалагічную спадчыну. Нават самыя інклюзіўныя дэмакратычныя дзяржавы не ўзнікаюць у культурным вакууме і патрабуюць наяўнасці гістарычнага падмурка.
Энтані Д. Сміт падкрэслівае, што любы паспяховы грамадзянскі праект абапіраецца на дамадэрнавую базу, якую ён адаптуе пад сучасныя палітычныя рэаліі:
«Мы павінны памятаць, што большасць «грамадзянскіх» нацый абапіраецца на этнічнае ядро — пануючую этнію, вакол якой была сфарміравана дзяржава, і чые члены дагэтуль, збольшага, складаюць дзяржаўныя эліты і дамінуюць у яе палітычных інстытутах» (Anthony D. Smith. Nationalism and Ethnosymbolism: History, Culture and Ethnicity in the Formation of Nations, 2006).
Гэтае этнічнае ядро непарыўна звязана са спецыфічным ландшафтам, які з цягам часу сакралізуецца і ператвараецца з фізічнай геаграфіі ў «этналандшафт».
Амерыканскі даследчык Стывен Гросбі ўводзіць для тлумачэння гэтага феномену паняцце «тэрыторыі-пераемніцы» (successor territory). Яно дэманструе, як сучасныя дзяржавы чэрпаюць сваю легітымнасць і адчуванне гістарычнай глыбіні са старажытных межаў.
«Катэгорыя «тэрыторыі-пераемніцы» адсылае да таго факту, што тэрытарыяльныя абазначэнні маюць тэндэнцыю захоўвацца ў часе; калі прызнанне тэрытарыяльных межаў аднаго грамадства працягваецца ў розныя гістарычныя перыяды як кропка адліку пры фарміраванні наступнага грамадства, тым самым сцвярджаючы часавую глыбіню гэтага пазнейшага грамадства» (Steven Grosby. The Successor Territory, 2006).
Сучасныя нацыі фізічна не здольныя існаваць без гэтага вымярэння гістарычнай глыбіні, прывязанай да канкрэтнай зямлі і памяці пра мінулыя «залатыя вякі».
Масавая індустрыялізацыя і дзяржаўная адукацыя далі толькі новыя інструменты для мабілізацыі, але не стварылі саміх сэнсаў. Нацыянальная ідэнтычнасць патрабуе інтэграцыі мінулага ў сучаснасць.
«Нацыі не існуюць у пазачасавай сучаснасці. Яны з'яўляюцца доўгатэрміновымі гістарычнымі працэсамі, якія пастаянна ўзнаўляюцца і рэканструююцца, але ў пэўных межах. Такім чынам, «мадэрнасць» любой нацыі пастаянна абумоўліваецца яе гістарычнымі каранямі і яе напластаваннямі ў кожным пакаленні» (Anthony D. Smith. The Ethnic Origins of Nations, 1986).
Канчатковая выснова этнасімвалічнага падыходу зводзіцца да таго, што канструяванне нацыянальных дзяржаў не ёсць выпадковым пабочным эфектам капіталізму. Гэта заканамерны працяг развіцця дамадэрнавых супольнасцяў. Сучасныя дзяржаўныя інстытуты ўніфікуюць насельніцтва не таму, што так патрабуе эканоміка, а абапіраючыся на ўжо існуючыя міфалагічныя і тэрытарыяльныя матрыцы.
«Ні адзін трывалы сусветны парадак не можа быць створаны, калі ігнараваць паўсюдныя памкненні нацый у пошуках каранёў у этнічным мінулым, і ніводнае даследаванне нацый і нацыяналізму, якое цалкам ігнаруе гэтае мінулае, не можа прынесці плёну» (Anthony D. Smith, 1986).
Трагічным доказам памылковасці мадэрнісцкіх спроб ігнараваць гістарычныя карані нацый з'яўляецца крах Югаславіі. Пасля Першай сусветнай вайны палітычныя эліты паспрабавалі сканструяваць адзіную «югаслаўскую нацыю» з сербаў, харватаў, славенцаў, баснійцаў і македонцаў, разглядаючы іх проста як «этнаграфічны матэрыял».
Аднак на той момант сербы і харваты ўжо мелі глыбока ўкаранёныя нацыянальныя ідэнтычнасці, якія сфарміраваліся ў дамадэрнавую эпоху праз рэлігійны раскол (праваслаўе супраць каталіцтва), розныя пісьмовыя традыцыі (кірыліца і глаголіца) і гістарычныя міфы (міф пра Косаўскае поле ў сербаў). Спроба штучна аб'яднаць поўнасцю сфарміраваныя, хоць і лінгвістычна блізкія, нацыі ў рамках адной дзяржавы прывяла да непазбежнага гвалтоўнага распаду.
Гэты падмацоўвае цэнтральны тэзіс Гасцінгса і Сміта: этнічныя ядры, зафіксаваныя праз пісьмовую культуру і рэлігію, валодаюць надзвычайнай гістарычнай трываласцю, і іх немагчыма разбурыць або перасабраць выключна палітычнымі інструментамі мадэрну.
Нацыяналізм — гэта, па сутнасці, палітызаваная форма этнічнасці, якая беспасярэдне вырастае з эвалюцыйна сфарміраванай чалавечай схільнасці да салідарнасці ў межах роднасна-культурных супольнасцяў. На працягу 150 тысяч гадоў эвалюцыі чалавека распазнаванне сваяцтва адбывалася праз супольную культуру, традыцыі і мову або дыялект.
Культурная блізкасць маркіравала генетычную роднаснасць і забяспечвала давер разам з эфектыўнай сацыяльнай кааперацыяй, жыццёва неабходнай для выжывання групы ў канкурэнтным асяроддзі. Палітызацыя этнічнасці ўзнікла разам са з'яўленнем першых дзяржаў, якія ўзмацнялі і ўніфікавалі існуючыя роднасна-культурныя сувязі.
Адпаведна, этнацэнтрызм і патрыятызм з'яўляюцца не штучнымі ідэалагічнымі канструктамі індустрыяльнай эпохі, а глыбока ўкаранёнымі біялагічнымі мадэлямі паводзін, на якія пазней абаперліся мадэрныя дзяржавы.
«Наша Нiва» — бастыён беларушчыны
ПАДТРЫМАЦЬЦяпер чытаюць
Статкевіч апублікаваў фоты іх новага з Марынай Адамовіч дома3
Статкевіч апублікаваў фоты іх новага з Марынай Адамовіч дома
Беларус-вахтавік на Ямале стварае песні на беларускай мове з дапамогай ШІ. «Раней музыка была закрытым клубам. Нейрасеткі адчынілі гэтыя дзверы з нагі»1010
Каментары
Асабліва "моцны" тэзіс пра рэлігійную аснову нацый. Прабачце, але ў хрысціянстве да пачатку эпохі Асветніцтва ў якасці моў богаслужэння якраз і былі дзве мертвыя мовы: лаціна і старажытнаславянская адпаведна. У ніводнай краіне ва ўмоўным XV ст. гэтыя мовы не былі зразумелыя паспалітаму чалавеку, а толькі святарам і манахам. Служыць "нацыятворчым элементам" хрысціянства у Сярэднявеччы не магло.
Напрыклад, Германія. Нямецкая традыцыя звычайна выдзяляе трох "айцоў-заснавальнікаў" нямецкай нацыі: Лютэр (які пераклаў Біблію на нямецкую мову), Гутэнберг (які зрабіў кнігавыдавецтва танным) і Бісмарк (які палітычна аб'яднаў краіну "жалезам і кроўю"). Але Лютэр і Гутэнберг - гэта XVI ст, а ніяк не Сярэднявечча! Да гэтага нямецкая арыстакратыя ўяўляла сабе васаламі таго ці іншага князя/караля, а сяляне - "тутэйшымі" (слова Deutsch, у сваіх каранях, гэта тыя самыя "тутэйшыя", "мясцовыя людзі" ў перакладзе з нямецкай). Добры прыклад таксама, што ў свеце ёсць яшчэ дзве дзяржавы (нават тры, аде трэцяя - Ліхтэнштэйн - гэта насмешка гісторыі), для якіх нямецкая мова родная, але якія не атаясамліваюць сябе з Германіяй і якія маюць выразнае нацыянальнае аблічча, адрознае ад немцаў - Аўстрыя і Швейцарыя. Гэта якраз падкрэслівае важнасць таго, што нацыі (па меншай меры, частка з іх) ў Еўропе фармаваліся "зверху", і Бісмарк з яго "прускім настаўнікам" пераканалі немцаў у тым, што яны - адзіная нацыя. Здолеў бы ён перамагчы венскага імператара - аўстрыйцы б таксама цяпер лічылі сваёй сталицай Берлін, а не Вену.
Усё вышэйсказанае не адмяняе таго, што протанацыі (супольнасці людзей, аб'яднаных, у першую чаргу, адной моваю) існавалі і да эпохі Асветніцтва / Новага часу. Але нацыянальнага самаўсведамлення (што з'яўляецца важнейшым кампанентам нацыі) ў той час яшчэ не існавала.
І як у гэтым кантэксце с ідэнтычнасцю шляхты ВКЛ? Шматлікія прадстаўнікі якой пераходзілі з праваслаўя ў каталіцтва, а з каталіцтва ў лютэранства па просту з-за бягучай палітычнай кан'юнктуры?