Сёння — угодкі пачатку вайны. Піша Сяргей Ваганаў.
Незадоўга да адыходу з жыцця сястра сказала, што калі б пасля вяртання ў Мінск яна прыйшла на крушні дома, у якім жылі да вайны, то «нешта, магчыма, і знайшла б...» Я спытаў: «А што б шукала перш за ўсё?» «Альбом фотаздымкаў. У нас быў вельмі добры альбом...»
Перш чым сысці з Мінска, сястра паспела забегчы дадому, заклеіць, як вучылі, вокны крыж-накрыж газетнай паперай ды скласці чамадан...
Дом ператварыўся ў друз пад першымі ж бомбамі, пахаваўшы чамадан і альбом фотаздымкаў.
Сястры было 16. Яе ўжо няма.
...Мы сыходзілі з Мінска ўтраіх: мама, сястра ды я. Сыходзілі ў чым былі: мама і сястра ў адных сукенках, я — у маміным жываце. На шостым месяцы яе цяжарнасці.
Было гэта 24-га, на трэці дзень вайны, надвячоркам, гадзін у пяць.
Спачатку ішлі ўсе разам — жанчыны газеты «Советская Белоруссия», дзе тады працавалі бацька і мама. Ішоў з намі і адзін мужчына, у яго была бронь. Астатнія, бацька таксама, адразу пайшлі ваяваць.
Яны сябравалі да вайны — мае бацькі і той мужчына.
Пасля вайны ён стаў буйным чыноўнікам. Але сяброўства больш не было: маці не здолела дараваць яму баязлівасці...
Быў яшчэ адзін мужчына, з якім да вайны сябравалі мае бацькі, — Леў Няхамкін, адказны сакратар газеты. Ён загінуў у 1942 недзе пад Курскам, у атацы. У яго таксама была бронь. Ягоная жонка Мера Іллінічна, цётка Мера, заставалася найлепшай сяброўкай нашай сям’і да самай смерці. Калі памерла, пад падушкай знайшлі лісты, якія яна пісала мужу ўсё жыццё. З ягонымі дзецьмі — адзін з іх пісьменнік Уладзімір Мехаў — мы сябруем да сёння. Толькі нядаўна яны даведаліся, што іх бацька, які ўзначаліў тую атаку пад Курскам, узнагароджаны ордэнам Баявога Чырвонага Сцяга. Пасмяротна...
...Спачатку ішлі ўсе разам. Дом на вуліцы Карла Маркса, дзе жыла Паліна Касаева, машыністка рэдакцыі, ужо гарэў. Маці ўтрымлівала яе, але яна вырвалася, заскочыла праз полымя ў пад’езд, хутка выбегла з нейкім скруткам. «Вось табе, жывот падперазаць...» Гэта быў адрэз тканіны, батысту, зараз, мусіць, такой тканіны няма...
...Спачатку ішлі ўсе разам. На Маскоўскую шашу. Раптам нехта абвясціў, што пад Барысавам нямецкі дэсант. Усе павярнулі на Магілёў.
Я спытаў у сястры: «А дзе ж начавалі?» «Лета, дзень доўгі. А начавалі ў жыце».
Пасля начлегу прайшлі зусім мала. Далей маці ісці не магла.
Па шашы адна за адной імчаліся паўтаратонкі з мэбляй і людзьмі. Кагосьці з цэкоўскіх ды саўмінаўскіх маці паспявала пазнаць. Але яны, мусіць, яе пазнаць не паспявалі. Калі б пазналі, цешуся думкай, прыпыніліся б.
Машыну спыніў нейкі міліцыянт. Стаў упоперак плыні і дастаў пісталет...
Маму са мной ледзь упіхнулі ў кузаў. Сястру не бралі, давялося з адчаем угаворваць...
Трошкі праехаўшы, машына прыпынілася. Кіроўца выцягнуў з кабіны мужчыну ў белай фуражцы, той крычаў нешта пагрозлівае...
Далей мы з мамай ехалі ў кабіне. «Вось, бярыце, — сказаў кіроўца, калі давёз да Чэрвеня, — мне ўсё роўна ў войска, а вам раджаць, спатрэбіцца...» Развярнуўся, памахаў рукой ды пасунуўся ў бок Мінска.
Маці расказвала, што коўдра, пашытая з рознакаляровых абрэзкаў, мужчынская бялізна, кашулі пайшлі потым на пялюшкі і ратаванне ад жудасных маразоў у маю першую зіму —
тэмпература ў пакойчыку, дзе жылі, дасягала мінус 14-ці... Яшчэ яна гаварыла, што ніколі не даруе сабе таго, што не даведалася ў кіроўцы пра ягонае прозвішча...
...У Чэрвені, на плошчы, стаяла агромністая чарга за хлебам...
Мамін голас дрыжэў, калі яна ўзгадвала, як чарга расступілася: «Прапусціце цяжарную!»
Праз шмат гадоў, у 1984, у Чэрвені ў чарзе за рыбай ледзь не забілі інваліда, чатыры разы параненага на вайне.У горле ў яго была ўстаўлена трубка, ён намагаўся нешта сказаць людзям, але яго не разумелі і за яго не заступіліся... Не заступілася і ўлада, апраўдаўшы ў судзе тых, хто збіваў. Калі проста сказаць — здрадзіла.
Я пісаў пра гэта, артыкул называўся «Пятае раненне», атрымаў каля пяці тысяч лістоў...
І тады, чытаючы гэтыя лісты, я канчаткова зразумеў, што здраджваць свайму народу — любы занятак антынароднай улады, брудная прапагандысцкая забава пад літаўры лозунгаў і парадаў. Насамрэч — ператварэнне памяці ў руіны.
...Аднойчы, разбіраючы крушні памяці, я знайшоў здымак бацькі, зроблены 25 кастрычніка 1941. Усмешка на твары, кубікі ў пятліцах гімнасцёркі, белы падкаўнерчык... Ён яшчэ не ведае, што ўжо дваццаць дзён жыве ягоны сын. Ён увогуле не ведае, хто нарадзіўся і ці нарадзіўся, ці жывыя жонка і дачка... Не ведае, ці застанецца сам жыць і помніць.
Але на адваротным баку здымка надпіс: «Дарагому сябру жыцця Марыі Ваганавай у памяць аб незабыўных днях Айчыннай вайны».
Топавы перакладчык паехаў у Беларусь мяняць пашпарт — і сеў за данаты. «КДБ паглядзеў на суму і вырашыў, што ніхто ў здаровым розуме не можа выдаткаваць столькі ўласных грошай»1313
Каментары