У польскай мове прайшла найбольшая за 90 гадоў рэформа правапісу. Што змянілі?
Тым, хто збіраецца здаваць экзамен на веданне польскай мовы, можна не хвалявацца: пераходны перыяд будзе яшчэ 5 гадоў. Але новыя правілы ўсё роўна варта ведаць.
У польскай мове ўвялі змены, якія TVP World называе самай значнай рэформай з 1936 года. Пра змены піша «Белсат».
Словы з вялікай і малой літары
У назвах каметаў слова «камета» трэба пісаць з вялікай літары: Kometa Halleya, Kometa Enckego.
У назвах аб’ектаў публічнай прасторы — паркаў, праспектаў, касцёлаў, палацаў, пастоў, могілак і гэтак далей — трэба пісаць з вялікай літары першае слова: Aleja Róż, Brama Warszawska, Plac Zbawiciela, Park Kościuszki і гэтак далей. Прыведзены спіс такіх словаў: aleja, brama, bulwar, osiedle, plac, park, kopiec, kościół, klasztor, pałac, willa, zamek, most, molo, pomnik, cmentarz.
Выключэнне — слова «вуліца» пачынаецца з малой літары: ulica Józefa Piłsudskiego. Мяркуючы па слоўніку, ёсць і іншыя выключэнні: словы góra, morze, wyspa і іншыя трэба пісаць з малой літары, але спісу такіх словаў няма. Імаверна, гэта ўсе словы, якія не ўваходзяць у спіс тых, што трэба пісаць з вялікай.
Таксама з вялікай літары трэба пісаць усе словы (акрамя прыназоўнікаў і злучнікаў) у назвах устаноў: Karczma Słupska, Kawiarnia Literacka, Księgarnia Naukowa, Kino Charlie, Apteka pod Orlem і гэтак далей. Але калі першае слова лічыцца агульным азначэннем, а не часткай назвы, яго можна пісаць з малой: kawiarnia Literacka, apteka Pod Orlem.
Так жа — у назвах медалёў, ордэнаў і іншых узнагарод і тытулаў: Literacka Nagroda Europy Środkowej Angelus, Nagroda Artystyczna Miasta Lublin, Honorowy Obywatel Miasta Krakowa.
З вялікай літары цяпер пішуцца назвы жыхароў гарадоў, вёсак і раёнаў: Warszawianin, Zgierzanin, Ochocianka, Mokotowianin. Неафіцыйныя этнічныя назвы (у адрозненне ад афіцыйных) можна пісаць з малой літары: kitajec / Kitajec і szkop / Szkop, але толькі Chińczyk і Niemiec.
Назвы фірмаў, брэндаў і мадэляў вырабаў таксама трэба пісаць з вялікай літары: samochód marki Ford, pod oknem zaparkował czerwony Ford. Але калі назва брэнду азначае цэлы тып тавару, можна пісаць з малой: rower — гэта ровар, не толькі вытворчасці фірмы Rover, а любыя adydasy — гэта спартовыя боты, не толькі фірмы Adidas.
Прыметнікі, утвораныя ад назваў і імёнаў, трэба пісаць з малой літары: dramat szekspirowski, epoka zygmuntowska, koncert chopinowski, wiersz miłoszowski. Але прыметнікі ад імёнаў і прозвішчаў, якія сканчаюцца на -owy, -in, -yn і -ów, можна пісаць як з вялікай, так і з малой літары: poezja miłoszowa / poezja Miłoszowa, zosina lalka / Zosina lalka, jacków dom / Jacków dom.
Напісанне разам і асобна
Часціцы -bym, byś, by. -byśmy, -byście трэба пісаць асобна, «праз прабел»: zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry.
Nie— з прыметнікамі і прыслоўямі заўсёды трэба пісаць разам, калі толькі няма супрацьпастаўлення: niebiedny / nie biedny, ale bogaty; niedługo / nie długo, ale krótko.
Калі слова пачынаецца на pół— (палова чагосьці), то яго трэба пісаць разам: półzartem, półserio. Але ёсць невыразна апісаныя выключэнні з такім прыкладам напісання праз злучок: pół-Polka, pół-Francuzka. З агульнага збору правіл вынікае, што ўмова напісання праз злучок — вялікая літара ў «асноўным» слове.
Прэфіксы niby– і quasi— (мяркуючы па агульным зборы правіл, таксама ўсе «несамастойныя») трэба пісаць без злучка: nibyartysta, nibygotyk, quasinauka, quasiromantycznie. Але калі «асноўнае» слова пачынаецца з вялікай літары, то праз злучок: niby-Polak, quasi-Anglia (у адроўненні ад папярэдняга пункту, тут пазначаная ўмова, пры якой дзейнічае выключэнне).
Але іншыя прэфіксы, як то super-, ekstra-, eko-, wege— mini-, maksi, midi-, mega-, makro-, можна пісаць як разам з асноўным словам, так і асобна: miniwieża / mini wieża, ekożywność / eko żywność. Так можна, калі прэфікс магчыма паставіць пасля «асноўнага» слова: wieża mini, żywność eko. І гэтыя прэфіксы перад словамі з вялікай літары можна пісаць асобна або праз злучок.
Парныя выразы з аднолькавых ці падобных слоў можна пісаць разам, асобна ці праз коску: tuż-tuż / tuż, tuż / tuż tuż; trzask-prask / trzask, prask / trzask prask; bij-zabij / bij, zabij / bij zabij.
Што важна ведаць тым, хто будзе здаваць экзамен?
Цэнтральная экзаменацыйная камісія ўвяла пераходны 5‑гадовы перыяд. У 2026—30 гадах як старыя, так і новыя правілы будуць прымальныя на школьных экзаменах (ósmoklasisty, maturalnych i eksternistycznych). Толькі ў 2031 годзе новыя правілы стануць абавязковымі.
Як новыя правілы будуць улічаныя ў экзаменах па польскай мове як замежнай, неабходных для атрымання, грамадзянства, доўгатэрміновага або сталага побыту, а таксама паступлення ва ўніверсітэт, невядома. Аднак на гэтых экзаменах арфаграфічныя памылкі маюць невялікі ўплыў на выніковую адзнаку.
Каментары