30 hadoŭ tamu ŭ niebie nad Cichim akijanam adbyłasia trahiedyja, jakuju niekatoryja rasijskija krynicy da siońnia saramliva nazyvajuć «incydentam»: źniščalnik savieckaj SPA źbiŭ paŭdniovakarejski hramadzianski avijałajnier, jaki parušyŭ pavietranuju miažu SSSR.
Usie 269 čałaviek, jakija znachodzilisia na borcie, u tym liku 23 dziciaci, zahinuli.
Zastajucca nieraskrytymi dźvie klučavyja zahadki. Chto addaŭ fatalny zahad? Čamu ekipaž «boinha», jakomu, pavodle aficyjnaj viersii, zahadvali źmianić kurs i sieści na savieckim aeradromie, nie padparadkavaŭsia?
Na chvali emocyj u SSSR vykazvalisia zdahadki, byccam amierykancy naŭmysna nakiravali samalot u savieckuju pavietranuju prastoru z metaj pravieryć na tryvałaść SPA patencyjnaha praciŭnika, u ZŠA — byccam «ruskija kamunisty» śviadoma źniščyli mirnych pasažyraŭ, kab zapałochać śviet svajoj niaŭmolnaj žorstkaściu.
Rassakrečanyja dakumienty i dadzienyja bartavych samapiscaŭ źbitaha «boinha» śviedčać, što zdaryłasia žachlivaje nieparazumieńnie, pamnožanaje na atmaśfieru chałodnaj vajny.
Paśla padziej u Afhanistanie i Polščy, prychodu da ŭłady ŭ Vašynhtonie Ronalda Rejhana, a ŭ Maskvie — Juryja Andropava,
Uviesnu 1982 dźvie amierykanskija avijanosnyja hrupy abminuli Kamčatku i ŭvajšli ŭ niejtralnyja vody Achockaha mora, na bierahach jakoha raźmiaščalisia bazy savieckich rakietnych padvodnych łodak.
U
23 sakavika Rejhan abviaściŭ ab svajoj «stratehičnaj abaronnaj inicyjatyvie».
4 krasavika 1983 šeść amierykanskich šturmavikoŭ
Palityčnaje i vajskovaje kiraŭnictva SSSR ŭraziłasia biezdapamožnaściu savieckaj SPA, jakaja vyjavilisia padčas incydentu. Pa vynikach rasśledavańnia ministr abarony Dźmitryj Uścinaŭ rasparadziŭsia terminova zamianić źniščalniki
«Ich heta sapraŭdy dastała», — uspaminaŭ były pamočnik dziaržsakratara ZŠA pa pytańniach vajennaj pramysłovaści i technałohij Uiljam Šnajder.
Sa svajho boku Saviecki Sajuz 24 listapada 1982 hoda vyjšaŭ ź pieramovaŭ pa abmiežavańni rakiet siaredniaj dalokaści ŭ Jeŭropie, 8 śniežnia — ź pieramovaŭ pa stratehičnych uzbrajeńniach i zvyčajnych uzbrajeńniach na jeŭrapiejskim kantyniencie. Dypłamatyčnyja demaršy supravadžalisia pahroźlivaj rytorykaj u duchu «čałaviekanienaviśnickija płany impieryjalistaŭ».
U zajavie ad 24 listapada Andropaŭ pryhraziŭ ZŠA mierami, jakija źviaduć na ništo efiekt ad źjaŭleńnia ŭ Jeŭropie «pieršynhaŭ» i «tamahaŭkaŭ» i hipatetyčnaj «prahramy zornych vojnaŭ». Vajskovyja analityki nieadkładna vyličyli, što havorka išła ab pastajannym dziažurstvie savieckich jadziernych submaryn pablizu Atłantyčnaha i Cichaakijanskaha ŭźbiarežža ZŠA.
14–18 červienia 1982 h. SSSR pravioŭ vučeńni
Na naradzie z kiraŭnictvam KDB u traŭni 1981 Andropaŭ nazvaŭ hałoŭnaj zadačaj nie prahladzieć anałahičnyja namiery patencyjnaha praciŭnika.
Najbujniejšaja paśla Druhoj suśvietnaj vajny apieracyja savieckaj raźviedki, jakaja adciahvała siły ad palityčnaha i ekanamičnaha špijanažu, pravodziłasia z 1981 pa 1984 hod, dasiahnuŭšy piku ŭ 1983 hodzie. U pastajannym režymie adsočvałasia nie tolki vajennaja aktyŭnaść, ale i mnostva ŭskosnych prykmiet, naprykład, naroščvańnie zapasaŭ donarskaj kryvi.
Dla savieckich dypłamataŭ toje, što adbyłosia, stała šokam.Prynamsi dvaccać hadoŭ mahčymaść jadziernaj vajny nichto surjozna nie razhladaŭ.
«Ja daviedaŭsia pra heta ad rezidenta KDB. My ź im rascanili ŭsie hetyja aściarohi davoli skieptyčna, ale pavinnyja byli ŭsio ž surjozna pastavicca da ich, bo Maskva mahła mieć sakretnuju infarmacyju, pra jakuju nam nie było viadoma», — uspaminaŭ tahačasny saviecki pasoł u Vašynhtonie Anatol Dabrynin.
Pra krochkaść miru ŭ toj čas śviedčyć nadzvyčajnaje zdareńnie ŭ noč na 26 vieraśnia (pa maskoŭskim časie) 1983 hoda.
Praz zaśviatleńnie datčykaŭ savieckaha spadarožnika soniečnymi promniami, jakija adbilisia ad vyšynnych abłokaŭ, na kamandny punkt supraćrakietnaj abarony ŭ Sierpuchavie pastupiŭ iłžyvy sihnał ab zapusku amierykanskich MBR. Tolki prafiesijanalizm i zdarovy sens staršaha źmieny padpałkoŭnika Stanisłava Piatrova nie dali abviaścić u SSSR jadziernuju tryvohu.
U stanoviščy, kali baki, pavodle ŭpadabanaha vyrazu žurnalistaŭ, «hladzieli adzin na adnaho praź dzirki prycełaŭ», mahło zdarycca što zaŭhodna. I zdaryłasia.
Pasažyrski «
Na borcie znachodzilisia 23 členy ekipaža i 246 pasažyraŭ: paŭdniovakarejcy, amierykancy (u tym liku kanhresmien Łary Makdonald), tajvancy, japoncy i filipincy.
1 vieraśnia ŭ 03:00 pa miascovym časie (11:00 pa Hrynvičy) jon palacieŭ z Ankorydža. Maršrut pralahaŭ nad Cichim akijanam, ahinajučy terytoryju SSSR.
Pralatajučy ŭ rajonie radyjomajaka ŭ Bieteli, apošniaha punkta kantrolu na amierykanskaj terytoryi, samalot adchilaŭsia ad kursu ŭ
Pavodle dadzienych rasśledavańnia, praviedzienaha Mižnarodnaj arhanizacyjaj hramadzianskaj avijacyi (IKAO), i paśla paćvierdžanaj infarmacyi z «čornych skryniaŭ», ekipaž niapravilna naładziŭ aŭtapiłot, a ŭ dalejšym nie vykonvaŭ ručnych pravierak kaardynataŭ, pakłaŭšysia na aŭtamatyku.
U 04:51 pa miascovym časie samalot uvarvaŭsia ŭ savieckuju pavietranuju prastoru i praciahnuŭ palot nad zabaronienaj zonaj na Kamčatcy, dzie raźmiaščałasia savieckaja rakietnaja baza.
Łancuh fatalnych supadzieńniaŭ
U toj dzień čakałasia čarhovaje vyprabavańnie savieckaj balistyčnaj rakiety
Infarmacyja ŭ takich vypadkach abmiažoŭvałasia dvuchradkovym paviedamleńniem TASS ab tym, što vyprabavańnie prajšło paśpiachova.
Zrazumieła, amierykancam było cikava, ci tak heta nasamreč. Da bierahoŭ Kamčatki kožny raz nakiroŭvalisia
Raźviedvalny samalot dasiahnuŭ miažy SSSR u 02:35 i pačaŭ kursiravać u zadadzienym rajonie. U peŭny momant jon i pasažyrski «boinh» zblizilisia nastolki, što źlilisia na ekranach dalokich radaraŭ u adnu kropku.
Zatym «boinh» praciahnuŭ ruch u bok Kamčatki, a
Savieckija apieratary pryniali pasažyrski łajnier za pavietranaha raźviedčyka.
Na pierachop padnialisia šeść źniščalnikaŭ
Srodkami elektronnaha kantrolu było zafiksavana, što ŭ 06:10 ekipaž paviedamiŭ pa radyjo naziemnym słužbam na Alascy i ŭ Japonii, što palot prachodzić paśpiachova.
U 06:13 «boinh» znoŭ pierasiek savieckuju miažu, hetym razam nad Sachalinam. Nasustrač ŭźlacieli dva pierachopniki
Kapitan Hienadź Asipovič vypuściŭ dźvie rakiety, jakija trapili ŭ avijałajnier. Praz 12 chvilin abłomki ŭpali ŭ mora z vyšyni dzieviaci kiłamietraŭ u rajonie vostrava Manieron na paŭdniovy zachad ad Sachalina.
Chto addaŭ zahad?
Kamandzir avijadyvizii, u jakoj słužyŭ Asipovič, Anatol Karnukoŭ nie byŭ ni zaachvočany, ni pakarany. Paśla jon staŭ hienierałam armii i hałoŭkomam VPS i SPA Rasii. Adnak ujavić, byccam takoje rašeńnie prymałasia na dyvizijnym uzroŭni, składana.
Ci dakładvali ciažka chvoramu Juryju Andropavu? Pavodle infarmacyi Alaksandra Karžakova, byccam by tak. Ale varta ŭličvać, što budučy hałoŭny ciełaachoŭnik Barysa Jelcyna ŭ toj čas byŭ šarahovym supracoŭnikam
A kali nie, to chto ŭziaŭ na siabie adkaznaść? Kamandavańnie SPA? Načalnik hienštaba Mikałaj Aharkaŭ? Ministr abarony Dźmitryj Uścinaŭ?
Hetaha nie viedali navat členy palitbiuro.
«My byli pastaŭlenyja pierad faktam. Chto prymaŭ rašeńnie? Ci viedaŭ hienieralny sakratar? Heta tak i zastałosia niezrazumiełym», — zapisaŭ u svaim dziońniku Vital Varatnikoŭ.
Hałoŭnaja tajamnica
«Ni na chvilinu ja nie dumaŭ, što mahu źbić pasažyrski samalot. Usio što zaŭhodna, tolki nie heta!» — śćviardžaŭ paśla Hienadź Asipovič.
Pakolki avijapasažyry nočču majuć zvyčaj spać, «boinh» lacieŭ z zakrytymi iluminatarami.
Pamyłcy mahło spryjać i toje, što pry nabližeńni pierachopnikaŭ paŭdniovakarejski avijałajnier pačaŭ skidać chutkaść, što było padobna da sproby adarvacca ad pieraśledu (pry chutkaści mienš za 400 km/h zvyšhukavy źniščalnik zvalvajecca ŭ štopar). Na dumku kamisii IKAO, ekipaž u hety čas pačynaŭ nabirać vyšyniu.
Miarkujučy pa apublikavanych zapisach pieramovaŭ Asipoviča ź ziamloj, piłot i jaho kamandziry nie dumali, što samalot pasažyrski, a bolš za ŭsio byli zakłapočanyja tym, kab parušalnik nie syšoŭ.
Pa słovach Asipoviča, jon nie moh vizualna adroźnić hramadzianski «boinh» ad
Jak karejski ekipaž moh nie zaŭvažyć hetaha?
Navat kali b kamuści ŭ Pientahonie abo CRU pryjšła ŭ hałavu ideja pramacać takim čynam savieckuju SPA, hramadzianskija piłoty, dy jašče zamiežniki, ni za jakija hrošy nie stali b hulać žyćciami pasažyraŭ i svaimi ŭłasnymi.
Adrazu paśla atrymańnia viestak ab tym, što zdaryłasia, na hetuju nieadpaviednaść źviarnuŭ uvahu saviecki premjer Mikałaj Cichanaŭ.
«Mnie niezrazumieła, na što raźličvaŭ lotčyk. Jon ža razumieŭ, što idzie na śmierć», — zajaviŭ jon na pasiedžańni palitbiuro 2 vieraśnia.
Paśla člen savieckaj kamisii pa rasśledavańni zdareńnia, maršał avijacyi Piotr Kirsanaŭ źviartaŭ uvahu na dziŭnyja, na jaho dumku, abstaviny nakont taho, što «boinh» vylecieŭ z Ankorydža z
Saviecki bok ličyŭ padazronaj taksama prysutnaść na borcie šaści słužbovych pasažyraŭ, što nie płacili za bilety — heta byli supracoŭniki kampanii Korean Air, jakija viartalisia na radzimu.
Asipovič dapuskaŭ, što lotčyki mahli nie ŭbačyć jaho bartavych ahnioŭ i čerhaŭ, bo jon lacieŭ za «boinham» u chvaście i stralaŭ nie trasavalnymi (praz adsutnaść takich), a zvyčajnymi snaradami.
«Niama nijakich śviedčańniaŭ taho, što Saviecki Sajuz sprabavaŭ papiaredzić samalot šlacham pusku trasavalnych snaradaŭ», — zajaviŭ na pres — kanfierencyi 1 vieraśnia dziaržsakratar ZŠA Džordž Šulc.
Ci byŭ naohuł papieradžalny ahoń, peŭna viedali tolki piłot źniščalnika i jaho načalniki.
Nie vyklučana, što mierkavany
Pierapałoch u Kramli
Ab tym, što zdaryłasia, kiraŭnictva SSSR daviedałasia padčas płanavaha pasiedžańnia palitbiuro, jakoje stała histaryčnym, bo jaho apošni raz vioŭ Juryj Andropaŭ. Abmiarkoŭvalisia rucinnyja pytańni: sklikańnie ŭ listapadzie čarhovaha plenuma CK, vykanańnie płana pa vypusku kalarovych televizaraŭ, handal ź Jehiptam i situacyja ŭ Afhanistanie.
Navina hrymnuła jak hrom siarod jasnaha nieba. Spačatku infarmacyi nie chacieli vieryć. Terminova vyklikany načalnik hienštaba Aharkaŭ ćviorda zajaviŭ, što vajskoŭcy nie sumniavalisia: samalot byŭ raźviedvalnym.
Pakolki nabližaŭsia viečar, ničoha kankretna nie vyrašyli. TASS vypuściŭ znakamituju zajavu: «
Adrazu paśla pasiedžańnia Andropaŭ, jak i źbiraŭsia, palacieŭ na adpačynak u Krym, daručyŭšy kaleham jašče raz «paraicca i ŭzvažyć usio». Tam jaho stan rezka pahoršyŭsia, i da aktyŭnaj pracy jon bolš nie viarnuŭsia. Kazali, što savieckaha lidara pakarali karejskija demany.
Anatol Dabrynin, jaki znachodziŭsia ŭ adpačynku ŭ Maskvie, razmaŭlaŭ z Andropavym pierad adlotam. Pavodle jaho słovaŭ, hienieralny sakratar, z adnaho boku, zapeŭnivaŭ, što ŭsio heta «padkopy Rejhana», ź inšaha — svaryŭsia na «tupahałovych hienierałaŭ, što zusim nie dumajuć ab vialikaj palitycy». Słovaŭ škadavańnia pra zahinułych u jaho nie znajšłosia.
Na nastupny dzień sabrałasia pazačarhovaje pasiedžańnie palitbiuro, dzie pytańnie abmiarkoŭvałasia bolš spakojna i pradmietna.
Staršynstvavaŭ Kanstancin Čarnienka, jaki va ŭstupnym słovie prapanavaŭ zasiarodzicca na tym, jak źvieści da minimumu «antysavieckuju kampaniju».
Udzielniki padrabiazna abmiarkoŭvali techničnyja detali, łajali amierykancaŭ i apraŭdvali svaich vajskoŭcaŭ. Michaił Harbačoŭ u asnoŭnym admaŭčaŭsia, abmiežavaŭšysia remarkaj: «Samalot doŭha znachodziŭsia nad našaj terytoryjaj. Kali jon źbiŭsia z kursa, amierykancy mahli nam paviedamić».
Pytańnia, čamu savieckija ŭłady nie pasprabavali, u svaju čarhu, źviazacca z kampietentnymi pradstaŭnikami ZŠA ci Paŭdniovaj Karei, nie ŭźnikła.
Z nahody kankretnaj taktyki mierkavańni padzialilisia.
Zaprošany na pasiedžańnie pieršy namieśnik ministra zamiežnych spravaŭ Hieorhij Karnijenka, jaki kuryravaŭ
Ale pieramoh punkt hledžańnia ministra abarony Uścinava, jaki śćviardžaŭ, što treba ŭsio admaŭlać.
Paśla pasiedžańnia Karnijenka patelefanavaŭ Andropavu ŭ Krym i pasprabavaŭ adstajać svaju pazicyju. Hienieralny sakratar źviazaŭsia z Uścinavym, jaki abłajaŭ Karnijenku i paraiŭ Andropavu ni pra što nie turbavacca.
Pošukavaja apieracyja
Savieckija, amierykanskija i japonskija VMS pačali pošuki abłomkaŭ źbitaha samalota. Pra supracoŭnictva pry tahačasnych adnosinach nie było i havorki.
Praz dva miesiacy savieckija vadałazy padniali sa dna «čornyja skryni», jakija tolki praź dziesiać hadoŭ byli pieradadzienyja ŭ IKAO pa rasparadžeńni Barysa Jelcyna.
Miarkujučy pa apublikavanych dadzienych, «boinh» uvieś čas lacieŭ na aŭtapiłocie, ekipaž da apošniaj chviliny byŭ spakojny i vioŭ zvyčajnyja razmovy. Ništo nie śviedčyć ab tym, što jany viedali pra adchileńnie ad maršrutu abo bačyli pierachopnik.
La bierahoŭ Sachalina i Manierona ŭdałosia sabrać 213 vykinutych chvalami pradmietaŭ abutku, jakija byli pieradadzienyja pradstaŭnikam ZŠA i Japonii i apaznanyja svajakami pasažyraŭ «boinha».
Ciełaŭ nie znajšli, tak što amatary kanśpirałohii na Zachadzie śćviardžali, byccam samalot pryziamliŭsia dzieści na savieckaj terytoryi, i pasažyraŭ i ekipaž adpravili ŭ sibirskija łahiery. Byŭ navat stvorany mižnarodny hramadski kamitet pa ich vyzvaleńni.
7 listapada 1988 sud fiederalnaj akruhi Kałumbija admoviŭsia abmiežavać pamier materyjalnych pretenzij svajakoŭ zahinułych amierykancaŭ da kampanii Korean Air, pryznaŭšy, što ekipaž dapuściŭ padčas palotu nieprafiesijanalizm i chałatnaść.
U 1986 hodzie SSSR, ZŠA i Japonija stvaryli adzinuju sistemu sačeńnia za rucham avijatranspartu nad paŭnočnaj častkaj Cichaha akijana i ŭstalavali naŭprostuju suviaź pamiž svaimi dyśpietčarskimi słužbami.
Ahłušalny skandał
Tolki 7 vieraśnia saviecki ŭrad pryznaŭ fakt źniščeńnia łajniera i vykazaŭ škadavańnie z nahody hibieli ni ŭ čym nie vinavatych ludziej.
«Jedź biez pramarudžańnia nazad u Vašynhton i pastarajsia zrabić usio mahčymaje, kab pacichu pryhłušyć hety zusim nie patrebny nam kanflikt», — nakazvaŭ Andropaŭ Dabryninu.
«Pacichu» nie atrymałasia. Płanavaja sustreča savieckaha ministra zamiežnych spravaŭ Hramyki i dziaržsakratara Šulca 8 vieraśnia ŭ Madrydzie vyliłasia ŭ niečuvany skandał z publičnym abmienam abvinavačańniami. Rejhan nazvaŭ toje, što zdaryłasia, «złačynstvam suprać čałaviectva, jakoje nikoli nie pavinna być zabytaje», «aktam varvarstva i niečałaviečaj žorstkaści».
U Paŭdniovaj Karei prajšli šmattysiačnyja demanstracyi sa spaleńniem savieckich ściahoŭ.
Pavodle ŭspaminaŭ Dabrynina, da leta 1983 Andropaŭ uśviadomiŭ, što
21 lipienia amierykanski pasoł pieradaŭ jamu asabistaje pasłańnie Rejhana. 1 žniŭnia Andropaŭ adkazaŭ, prapanavaŭšy dla pačatku stvaryć kanfidencyjny kanał dla abmienu dumkami.
Za niekalki dzion da katastrofy jon padrabiazna raspytvaŭ Dabrynina, što za asoba amierykanski prezident: «Z adnaho boku, vorah Savieckaha Sajuza, z druhoha — u pierapiscy vyhladaje razumnym čałaviekam».
Hibiel «boinha» pastaviła kryž na niaśmiełych sprobach dyjałohu. Adnosiny zastavalisia na punkcie zamiarzańnia až da sustrečy Rejhana i Harbačova ŭ Rejkjaviku.
Nieŭzabavie savieckija kanstruktary dałažyli ab vialikim dasiahnieńni: raspracoŭcy supraćrakiety ź jadziernaj bojehałoŭkaj, što harantavana źniščaje «pieršynhi» pry padlocie da Maskvy. Praŭda, dla hetaha spatrebiłasia b zładzić atamny vybuch nad ułasnaj stalicaj. Varjactvu idei žachnulisia tolki za Harbačovym, a tady VPK pačaŭ z entuzijazmam asvojvać vydzielenyja srodki.
Ciapier čytajuć
U Biełarusi zaćvierdzili praviły evakuacyi kaštoŭnaściaŭ na vypadak vajny: cehłu z Bresckaj krepaści z nadpisami buduć ratavać pierš za karciny Šahała i Sucina
Kamientary