Kali mianie zapytali na sudzie, što ja rabiła ŭ namiotavym miastečku pierad šturmam, ja adkazała česna: «Buterbrod». Dla siabra. Z Ukrainy.
Koli mienie zapitali na sudi, ŝo ja robiła v namietovomu tabori pieried šturmom, ja vidpoviła čiesno: «Butierbrod». Dla druha. Z Ukrajini.
«A v mahazini nie možna buło kupiti?» — nie schvaliła moju vidpovid́ suddia. — «Ni». — «Čomu?» — «U vas žie u protokoli napisano. Bo ja u toj čas brała učasť u niesankcionovanomu mitinhu z 1-ji do 3.15 noči...».
Uzahali, słovo «šturm» ŝodo tridciati namietiv zvučiť jakoś śmišno j po-diletantśki. Ale cie j nie buv rozhin taboru. Skorišie, joho zachopleńnia. Koli Pavło raptovo sunuv mieni nazad led́ nadkušienij butierbrod, ja, čiesno kažuči, naviť nie zrozumiła, ŝo trapiłosia. «Omon!» — kriknuli mieni odrazu kilka ludiej. Zmovkła muzika. Ź mikrofona didžieja počułasia komanda uŝilniti živie kilcie navkoło taboru. Na tomu kinci kilka riadiv miliciji j śpiecnazu v šołomach vidtiśnili žurnalistiv, sieried jakich ja stojała nie ridšie, niž sieried namietiv. Jakoś biezzvučno, niemov prividi, stali dovkoła namietiv furhoni «avtozakiv». Pierš niž zadźvieniv mobilnij, ja zrozumiła, ŝo vijti źvidsi vžie nie zmožu. Do otočienich «namietčikiv» vibihli chłopci v čornich šołomach, z nakolińnikami i kijkami. Odin z nich viesieło obminiuvavsia łajkoju z odnolitkom iz našoho taboru, machajuči rukoju: movlav, zdavajsia. Ŝoś zvučało ź miehafona. Joho «pieriekrivav» mikrofon: Valentina Polevikova z komandi Milinkieviča zaklikała miliciju nie zastosovuvati siłu.
«Ti die?» — zakričav u tielefon mij čołovik. «Usieriedini». — «A ja zovni! Vichod́. Švidšie», — spokijno zakinčiv vin. Ale vijti buło vžie niemožlivo. Dvi hodini promachavši praporom «Pori» pid biłoruśku j ukrajinśku muziku, pid ovaciji ludiej, pid priciłom kamier siłovich vidomstv, jaki lakali narod ukrajinśkimi bojovikami, jti nierozumno. Projšovši čieriez chapuni, čornobilśku zonu, misto Hroźnij, iti divno. Hariača točka sama priplivła v ruki. Tupo žujuči ŝoś smačnie, ja uśvidomiła, ŝo moja ziemla zustriła druha niehostinno — vin tak i zališivsia hołodnim čieriez proklatij riežim. Miehafon i dali proponuvav rozijtisia. Cikavo, kudi? Na ŝastia, šlach do zradnictva buv vidrizanij. Ja nie bačiła, jak śpiecnaz na chvilinu zrobiv na tomu kinci taboru koridor dla «bižienciv». Potim śpivkamierniki j kolehi skazali: nie vijšov nichto. Vzahali. Tilki chłopci proštovchnuli divčat bližčie do cientru koła. Mi vžie vstihli rozštovchati ostańnich splačich.
Koli śpiecnaz počav dijati, u miehafon počułasia komanda vsim sisti na ziemlu. Ja siła na kraj namietu. Stało dužie chołodno vsieriedini, choča pivhodini tomu mij minśkij druh odiahnuv na mienie druhu kurtku. Pričomu zi słovami: «Davaj pamolimsia! Prabač, Hospadzi, naš narod, jaki stalinizm adradziŭ, svabodu topča i srakaju tak ciabie paviarnuŭsia...» Pri ćomu spohadi ja niedoriečno zaśmijałasia. Jakijś chłopieć uziav moju ruku j skazav: «Nie bijsia». Dotiepier nie zrozumiła, chto cie buv.
Ź mikrofona nie pripinialisia vmovlańnia «nie zastosovuvati siłu proti ditiej». Iz-za «kosmonavtiv» u šołomach vistupiv riad inšoho śpiecnazu j švidko pišov na nas. Chłopciv, jaki zachiŝali namieti, utvorivši živij łanciuh dovkoła ńoho, potiahli za ruki, za nohi, za hołovu, obliččiam do asfaltu... Počulisia kriki jakichoś školarok. Jak rozpovili mieni čieriez čotiri dni, na tim kinci taboru stojav zamministra MVS i kričav na bijciv: tiahti nas u mašini vin vimahav mjakšie. Riźniciu v sposobach chapuna ja vidčuła na sobi źnienaćka. Vtomivšiś čiekati, poki mienie tiež schoplať, vstała nazustrič. Śpiecnazivieć śmiknuv za ruku ta schopiv za hołovu. Pieried nami inšij povaliv chłopcia na ziemlu j tiah do «avtozaku» za nohu. «Naviŝo vi tak tiahnietie chłopciv? Voni ž iduť sami!!!» — zakričała ja na svoho śpiecnazivcia. «A, tak vi — divčina?» — i vin vidpustiv moju hołovu. «A chto ŝie?!», — vidpoviła ja. U mašinu žburlali ludiej, voni padali na pidłohu, roźbivajuči obliččia, źvierchu po nich prochodilisia kijkom. «Obieriežno, cie divčina!» — kriknuv mij śpiecnazivieć i postaviv mienie pieried schidciami «avtozaka». Ti, ŝo v mašini, opustili kijki. Ja schopiłasia za poručień i vvijšła... sama. Siła zboku na łavku — mordobij mittievo prodovžili. Mat-pieriemat, kriki, hurkit... I raptom toj samij hołos: «Obieriežno, nie čipati!» Ludi v maskach vitiahnulisia. U mašinu tichieńko vštovchnuli divčinu rokiv 16-ti. Ja očmaniła. Sieried sotni junich bijciv zi śpiecnazivśkich vijśk vijavivsia jedinij džientlmien. Ale bahaťoch zatrimanich žinok štovchali, žburlali, častinu prosto bili! A u chłopciv ledvie nie v usich na obliččiach vidniłasia krov.
Narod v «avtozakach» stojav ŝilno, jak v konsiervnij banci. Jakuś divčinu doviełosia posaditi sobi na odnie kolino. Druha poruč triemtiačim hołosom zapituvała, či nie vidpustiať nas za rohom i či nie vižienuť jiji z koledžu. Pierierachuvalisia: nas buło 56. Poki jichali, čotiri razi dzvoniv mobilnij, ja davała intiervju ridnim i koleham. Śpiecnazivci sumirno sidili, nie rieahujuči na priamij jefir radio «Vola». Na pjatomu vchidnomu dźvinku mienie žorstko poprosili viklučiti tielefon.
...U ciej čas mi vžie stojali liciem do stini. Stina buła znajomoju — u dvori prijomnika-rozpodilnika, po-narodnomu «Okriestino». Buła čietvierta ranku. Do 6.00, poki mi tak stojali, ja sto raziv podumki podiakuvała Źmitieru Marčuku za joho molitvu i druhu kurtku. Potim hovorili, ŝo na inšomu kinci šierienhi divčata zomlivali, ale ja cie prospała. U bukvalnomu značieńni, vtknuvšiś hołovoju v stinku, naviť son śnivsia. Ale otut ja hojdnułasia nazad, ledvie nie skotivšiś pid nohi milicionierovi.
«Tovarišu milicionier, možna ostańnie bažańnia pieried śmiertiu?». «Śmierti nie budie!» – absolutno sierjozno pieriebivaje vin. A ja lišie chotiła prosto prikuriti. Zabihajuči napieried, skažu: trieba buło kinuti z tijeji ž chvilini. Bij palińniu ohołosiať vsi naši konvojiri na vsi čotiri dni. Jakbi odna śpivkamiernicia nie pridumała robiti tiutiun iz siercievini vinika...
Dieś do vośmoji ranku voni pisali raporti, vieduči nas u kabinieti nievielikimi partijami. Poputno provodili ŝoś schožie na politinformaciju «iz najizdom na mizki» zavčienimi frazami. Mienie zapitali, ŝo pisati v raporti: łajałasia matom či kričała hasła. Ja dozvoliła pisati, ŝo chočuť, tomu ŝo cie praktično nie hraje žodnoji roli. Vivčivši pakiet mojich žurnalistśkich pośvidčień, jich zarachuvali do opozicijnich abo protierminovanich. Abo jaki nie projšli akrieditaciju v MZS. «Vi nie mali prava pieriebuvati na płoŝi», — pojaśniuvali mieni. Za biłoruśkimi zakonami — tak. Ale je ŝie obovjazok, u tomu čiśli žurnalista, a na joho vikonańnia nijakich dozvoliv nie potribno. Potim odnijeiu ručkoju (naviť zdajeťsia, ŝo odnim počierkom) pišuťsia po kilka protokoliv na kožnoho zatrimanoho. Chłopci śpisujuť odin v odnoho, jak dviječniki. U mienie nietiažka administrativna stattia. Ja «vikrikuvała hasła», odnoho ź jakich na akciji, do rieči, nie buło vzahali.
Na pieršomu poviersi vieś koridor pieriepovnienij narodom. U tri riadi zatrimani, poruč z nimi tak zvanij kurator u formi śpiecnazu. Ludi, ŝo prochodiať poriad, protiskujuťsia kriź čierhu. Piźnišie mi bačimo, ŝo vona viedie do kabinietu obšuku j pieriepisu riečiej, jaki timčasovo viłučajuť. I otut ja zhaduju: za pazuchoju zachovana žovta kosinka z napisom «Pora»...
Ranišie na mitinhach ja nikoli nie brała do ruk prapori. Uviečieri 23 bierieźnia, pieried zachopleńniam namietovoho mistiečka, cie vijšło samo soboju. Počuttia radosti j voli, jakie važko pojaśniti i u jakomu źliłosia vsie: i tie, ŝo koliś nie zmohła dojichati do spravžńoho Majdanu (ukrajinśkoho), i radiśni obliččia ludiej dovkoła, i naviť tie, ŝo samie ciej prapor, jakij trimała ja, vijavivsia viŝim za inši.... Čiesno kažuči, do cijeji chvilini ja poniattia nie mała, jak uzahali vihladaje prapor «Pori».
Ciej prapor źmietnuvsia nad usima inšimi u samij ostańnij viečir... Didžieji pieriedavali na čiesť bratńoho j vilnoho narodu ukrajinśku muziku. Ja tanciuvała, trienujučiś pravilno rozmachuvati połotniŝiem pri porivach vitru. Jakiś ludi zapituvali, či nie važko mieni, inši — či nie strašno. Ja nie mohła dumati pro cie. Ja buła todi absolutno ŝaśliva — i čomuś cie počuttia ŝastia zrostało razom iz źbilšieńniam čiervonich vohnikiv vklučienich «kadiebistśkich» vidieokamier.
Žovtie połotniŝie nad našim maleńkim majdančikom kidało viklik tim, chto dieportuvav iz Biłorusi diesiatki, sotni ukrajinciv, rosijan, litovciv, hruziniv, polakiv... Za nas i razom z nami tut stojav tiepier uvieś śvit! Vtim sidiv, jak niezabarom źjasuvałosia, tiež.
...Ale poviernusia v «Okriestino» — u prijmalnik-rozpodilnik.
Moja čierha na obšuk nabližałasia. Śpiecnazivci z raportami vžie pieriestali nabridati pitańniami: «I čomu vam pri Łukašienku nie živieťsia?» (vid cich rozmov diejaki divčata rokiv visimnadciati płakali, mołodšich do šostoji ranku vidpustili dodomu). «Studienti sieried vas je?» — zapituvali milicionieri u zatrimanich. «Užie niemaje!» — chorom vidpovidali ti. V toj čas chłopci v pohonach zapituvali v diejakich jeks-studientok ta faktično svojich odnolitok tielefon, ŝob «pośpiłkuvatisia v normalnij obstanovci». Zdavałosia, moje pokolińnia chtoś źmišav iz brudom, podiliv na dvi častini j z rozmachu žburnuv odin v odnoho.
«Słuchaj, kudi mieni pokłasti svoju chustku z napisom «Pora»? Nie choču, ŝob vidibrali», — zapituju v chłopcia u čornij formi. «Tak cie ti?! — pauza. I majžie pošiepki: — Die inši?».
Ja movču. Obliččia milicionieriv, jaki sidiať poruč, źminiujuťsia. Na nich vidsutnia vorožisť ta osud. Ta, chłopci, «inšich» vid nas vihnali. Koli prijiduť? Źvidki ž ja znaju, spodivajtiesia j čiekajtie... Pohladi, pohladi, pohladi... Tak zdavati rieči či zabirati v kamieru?
«Pokaži, jak cie vihladaje!». Rozstieluju žovtu kosinku na kolinach pid stołom. Susid pravoruč čitaje, ŝo na nij napisano. Staje ticho. «Prosto chustka... Źniała iz šiji i...». Tak maleńkij simvoł vielikoho Majdanu vijavivsia v tiuriemnomu bahaži. Prapor žie pieried zachopleńniam chtoś uziav z mojich ruk i pokłav miž namietami. Na cie važko buło divitisia. Ale kraŝie cie buduť jichni trofieji, aniž naši riečovi dokazi.
Oformleńnia sotień zatrimanich v izolatori zatiahłosia do viečora. Nikoho nie chviluvało, ŝo mi dobu nie jili i vieś ciej čas vistojali na nohach, a pieried tim kilka nočiej majžie abo zovsim nie spali. Tilki piśla toho, jak načalstvo śpiecnazu pobačiło moji pośvidčieńnia, źjavilisia oznaki turboti. «Nohi u vas nie bolať?» Ja vidpoviła, ŝo ni. Pieried tim, jak roźmistili nas po kamierach, ja siła na pidłohu, pidstielivši kurtku, śpierłaś ob stinu i provaliłasia v son. «Do bisa ci vidomstva iz tŕoch bukv, do bisa, do bisa!!!» — dumała ja. Buditi mienie nichto nie stav.
... U kamieri z nami sidiła polśka žurnalistka Vieronika Samojlinśka. Piśla zustriči z konsułom vona rozdała vsim polśku šokoładku. Sidiła Nataša Starostina z Moskvi. Vona prijichała pohostiuvati do baťkiv, jaki niedavno pieriejichali v Biłoruś. Inši buli śpivvitčiźnici. I ja zrozumiła, ŝo najbilšie rozdratuvało vładu. Nie tilki piśni j tanci, nie tilki naša «nachabnisť», čieriez jaku mi nie zapituvali dozvołu na pravo žiti na svojij vilnij ziemli. Absolutna bilšisť, jaka protiestuvała na płoŝi, nie naležali vzahali ni do jakich partij. Partijnich bałamutiv posadili na dobu — načiebto včasno, ale vijaviłosia — darma. Za ŝo borolisia? Ŝie ja zrozumiła, ŝo takie rievolucija. Ta ž jevolucija, ale v riekordno korotkij tiermin. U ćomu vipadku — administrativnij.
Odnij divčinci vdałosia proniesti iz soboju mobilnij. Podruha po tielefonu skazała jij, ŝo po radio povidomili — vsich zatrimanich divčat vidpustili dodomu. U diejakich «avtozakach» iz samoho počatku na zapitańnia, kudi jidiemo, vidpovidali: «U karjer». Potim v intiernieti źjaviťsia pieriedanij iz karcieru list dvoch aktivistok: v odnomu «avtozaku» pohrožuvali zhvałtuvati j zakopati vsich arieštantok-žinok. Nam takoho nie hovorili, ale ja pamjataju, jak rivno šisť rokiv tomu tie ž samie mieni obiciali omonivci (pid čas masovoho zachopleńnia žurnalistiv ja vijaviłasia odna v «obieźjannikie»).
Mi počinajemo śpivati piśni hrupi «NRM». Z koridoru čujuťsia opleski j hučnie «Žyvie Biełaruś!» Pidchoplujuť susidni kamieri. Mi prijednujemosia. Tupit, kriki ochoronciv. U kamieru vrivajeťsia nariad miliciji. Staršij hovoriť, ŝo možie pustiti nam haz i pieriekriti vientilaciju. Chvilinu mi divimosia na ńoho. «Pieriestańtie nas zalakuvati! Užie distali!» Nariad movčki jdie. Mi namahajemosia vlahtisia spati na dierievjanich narach ta łavkach.
Tut raptom polśku hromadianku vivodiať. Nas usich vihaniajuť na pieršij povierch. Tam užie stojať usi zachopleni žinki. Pierieklička. Sortuvańnia za niezrozumilim mieni principom: nas rozdilajuť i vieduť u riźni mašini («avtozaki» hriznoho vihladu śpiecnazi nazivajuť «MAZami»). «Nariešti naši!» — hovoriať tri śpiecnazivci v ostańnij mašini. Їm nabridło čiekati. «Naši» zvučiť kraŝie, niž «vorohi narodu». Cie ŝoś taki vsielaje, choča poki niejasno, ŝo. «Vam poŝastiło, naša rota — najhumańniša», — čitaje naši dumki odin iz nich, na vihlad najrozumnišij. Narachovuju tri avtobusi, čotiri «MAZi» j odin «Uazik». Tobto kołona. Koli mi vijichali za vorota «Okriestino», tam stojali ludi j machali rukami. Voni nie mohli bačiti nas za tonovanimi viknami. A ot ja pomitiła svoho druha: vin machav rukoju, stojači u čierzi na pieriedači tim, koho zaarieštuvali ranišie za nas.
Potim mieni rozkažuť, ŝo vidbuvałosia v diejakich «avtozakach». V odnomu bijci «miłostivo» pokinuli hołodnich ludiej odin na odin z pakietom jiži. Nichto nie možie skazati, skilki času v arieštantiv pamoročiłasia hołova vid zapachiv chliba j šinki. Ale za najmienšu źminu połožieńnia tiła bili. Arieštanti virišili, ŝo cie buła pieriedača dla nich, a nie jiža śpiecnazivciv, i podilili po šmatočku. «Šlachietni vojini» odrazu poviernulisia, vidłupciuvali vsich kijkami, chłopciv pokidali odin na odnoho u vidsik naprikinci kuzova. Potim dobivali ŝie u dvori. «Tich, chto kradie u svojich, kriminalniki nazivajuť «krisami»... Vi — «krisi!» — kazali bijci. Jaki ž voni «svoji»? I jaki ž pieried nimi «kriminalniki»?
Cie lišie odin z bahaťoch prikładiv masovanoho tisku, jakij činivsia na połonienich mieškanciv namietovoho mistiečka. V osnovnomu tisk buv nie fizičnij, a psichołohičnij. Naprikład, našomu «divočomu» furhonu skazali, ŝo «80% vašich chłopčikiv vijavilisia hiejami». Do rieči, vid nas śpiecnaz nie prichovuvav, ŝo mi jidiemo v misto Žodino. «Jak cikavo! — potiahnuv mienie bis za jazik. — V «Čornij busieł», či ŝo?» Divčatka nie znali, pro ŝo ja. «Najbilš priesovij SIZO Biłorusi». — «Źvidki znajetie?» — nastorožilisia konvojiri. Vsiu dorohu voni potrochu nałaštovuvali nas psichołohično: movlav, bud́tie hotovi do «spartanśkich umov na kilka dib». Cikavo, ŝo svoji kijki naši ochoronci diemonstrativno schovali v jaŝik. Pravda, cie nie pierieškodiło odnomu z nich, koli kołona zupiniłasia na kilcievij dorozi, ŝob rozdilitisia, požartuvati: «Divčata, mi vžie v Kuropatach. Znajetie takie miście?» U toj žie čas odin iz komandiriv, zahlanuvši u furhon, zauvaživ, ŝo nas dobu nie hoduvali, i pokłav priamo mieni na kolina pakiet. Tam buv porizanij chlib i bułočka ź iziumom. Častina uvjaźnienich hordo vidkinuła jižu z ruk niehidnika. Ja ž zhadała inšij chlib: kuplenij na bazari v Hroznomu. I oči hołodnich sołdatikiv na błok-postu... Podiakuvała komandiru. Rozdała pajku bažajučim nie źniepritomniti vid hołodu.
Diejakich śpiecnazivciv dorohoju «jiła» sovisť. Voni mieni ziznavalisia, jak ranišie bili našich. Napievno, jim nie buło komu cie skazati, sprobuvati vidviesti svoju dušu. Ja nie vipravdovuvała cich chłopciv u čornomu. Nie pohrožuvała jim vjaźnicieju piśla źmini vładi. Prosto słuchała, i razom zi mnoju słuchali zaarieštovani druzi.
Ale mi hovorili nie lišie pro sierjoźnie. Nie skažu, ŝo zavždi rozumili odin odnoho — navriad či cie buło možlivo. Prosto inodi razom śmijalisia. «Choču jisti!» — skazav jakoś odin śpiecnazivieć, jakij čierhuvav užie trietiu dobu. «Mi tiež!» — vidpoviv chorom «avtozak». «Choču dodomu, na divan!» — «Anałohično!» — počułasia vidpovid́. «Milicija — z narodom», — flehmatično pidsumuvav chtoś słovami mitinhovoho hasła. Za viknom buła tiemriava...
Pripuŝieńnia, ŝo mi potrapili v izolator timčasovoho utrimańnia Žodinśkoho UVS, pidtvierdžuvałosia spočatku tilki odnim: nas ochoroniali nie priedstavniki vnutrišnich vijśk, a milicionieri u źvičajnij formi. Ale vidmińnisť poriadkiv vid «okriestinśkich» tut vidčuvajeťsia vidrazu.
Pieršie, ŝo ti čuješ, stupivši na ciu ziemlu za kolučim drotom, — cie vihuk: «Ruki za śpinu!» Pri zupinci kołoni vjaźniv: «Liciem do stini!» Abo komandi na zrazok: «Nie rozmovlati!», «Hołovi nie poviertati!» Do ćoho dijsno potribno buti hotovim psichołohično. Podumki ja diakuvała za ciu pidhotovku «najhumańnišij roti». Ot ŝo značiło: «Obstanovka budie nie dužie viesieła, divčata...»
Mi źviernuli uvahu našich novich straživ, ŝo na nas tilki składieni administrativni protokoli, sudiv ŝie nie buło. Milicija pidtvierdiła: za zakonom naš status — timčasovo zatrimani. Ale mi buli v SIZO. Nas nikudi buło zaprotoriuvati. Nas potribno buło poznajomiti iz «ziekovśkim» žittiam i cim zalakati. I cie buło dobrie. Tomu ŝo samie v SIZO nas pieriestali, nariešti, zalakuvati, a prosto utrimuvali. Krim toho, tiepier mi točno znali: u śpiskach mi značimosia, žarti pro karjeri j Kuropati nie projduť, tim bilšie ŝo nas tut — minimum dvi sotni.
U pieršomu ž «pieriedbańniku»-pidvali na kožnoho novačka čiekaje obovjazkovij «šmon». Jak u kino. Ruki na stinu, nohi na širinu plečiej, kurtki rozstiebnuti. Obmacuvańnia vierchńoho odiahu, štaniv, častini tułuba. Divčat obšukujuť žinki — śpivrobitnici izolatora. Źvičajno, prijemnoho mało, ale j strašnoho ničoho niemaje. Zapitujuť pro najavnisť mobilnich tielefoniv, kolučo-rižučich priedmietiv (pro špilku v kišieni kurtki ja virišiła promovčati, i vona nam potim znadobiłasia; divčina ź inšoji kamieri proniesła naviť maleńkij mobilnik).
Nas vieduť dovhimi koridorami vsie nižčie i nižčie pid ziemlu. Staje chołodnišie. Po obidva boki — riadi zaliźnich dvieriej. Na kožnomu povoroti jakiś cifri, načiebto nomieri budinkiv. Ale nas vieduť javno nie siudi — pidnimajemosia normalnimi schidciami na druhij povierch.
Dva povierchi vidviedieni dla političnich vjaźniv... Koli vsich roźmistili po kamierach, počavsia druhij «šmon» — tipovo tiuriemnij. «Mieškanciv» kožnoji kamieri okriemo vivodiať na koridor, stavlať liciem do stini, potim nievielikimi partijami (po troje) vieduť v okriemie primiŝieńnia. Tam potribno rozdiahnutisia dohoła. Kožnu źniatu rič, okrim vzuttia i nižńoji biliźni, pieriepisujuť na okriemi dla kožnoho błanki. Usich prosiať dviči prisisti j ustati. Pid čas cijeji «fizzariadki» korotko rozpovidajemo žinkam u formi, jak vidbuvavsia rozhin namietovoho mistiečka. Vi b bačili jichni oči... Tim časom chtoś provodiť obšuk u našij kamieri. Zabirajuť śvižij nomier jakojiś oficijnoji hazieti. Nie pamjataju, chto jiji dav. Pročitati zamitku pro siebie, «narkomaniv i ałkoholikiv», mi tak i nie vstihli.
Nam popałasia dosiť prostora, mietriv na dvadciať, kamiera № 96. Vośmimisna, ale mi žili tam všisťoch. Buło naviť miście potanciuvati pid radio abo povidžimatisia vid pidłohi. Jedinie, ŝo ćomu zavažało – brak povitria pri fizičnomu navantažieńni. Tiepier pro miebluvańnia. Posieriedini — zabietonovani stił i dvi łavki po obidva boki. Iz tŕoch storin — čotiri dvojaruśni «škonki»... vtim, cie nie nari, prosto ližka z dužie tvierdoju, niehnučkoju sitkoju zi šmatkiv mietału. Na kožnomu spalnomu miści je matrac, choča j tovŝinoju z moju tonku kurtku. Je takož kovdra j nievielika poduška. Žorstkuvato, ale možna ŝie pidstiłati kurtki-śvietri! Vispatisia za vieś tiždień mieni vdałosia prosto na słavu. Jakbi nie promižna łanka «Okriestino», u płani praci j vidpočinku mij tiždień vihladav bi idiealno.
Kožnomu v kamieri vidali postilnu biliznu, «vafielnij» rušnik i mietalevu kružku biez ručki. Kružki mi postavili na nievieliku mietalevu policiu. Je ŝie stinna šafa, takož mietaleva. V inšomu kuti — tualet, biez kabinki. Vin viddilenij tilki ciehielnoju stinkoju visotoju bliźko mietra. Cie najbilš niezručnie j psichołohično nieprijniatnie v uśomu anturaži vjaźnici miście. Choča, jak hovoriať, tiež źvikajuť. Je ŝie vinik, śmitnik, rakovina z kranom (hariačoji vodi v kamieri niemaje). Dla vmivańnia vidali dva nievieliki šmatki na vihlad hospodarśkoho miła. Vono maje zapach jodu j ŝie čohoś dužie kisłoho — možlivo, nie vidomoji mieni diezinfiekciji. Zamisť tualetnoho papieru — kilka čistich «ambarnich knih» iz błankami, priznačienich dla ocinok javki śpivrobitnikiv MVS na jakiś zaniattia. Možie, ź idieołohiji? Niedarma ž papir vijavivsia takim łoŝienim-łoŝienim...
Vikna kamieri v hratach iz dvoch storin, plus zovnišni žaluzi. Ale nie hiermietično ŝilni: jakŝo triški vihnutisia, možna pobačiti šmatočok NIEBA... i častinu stini z dachom navproti. Za jichnim ośvitleńniam ja navčiłasia rozumiti, jaka pohoda j priblizno kotra hodina. Adžie naši hodińniki j tielefoni viłučili, a radio hovoriť niepostijno j často niehołosno. Śvitło horiť ciłodobovo: vdień — łampočka pid stieleju, piśla vidboju (tak i nie zrozumili, o kotrij vin hodini) — «kahanieć», bilšie ťmiana łampočka nad dvierima. U važkich mietalevich dvieriach je vičko j ŝilina dla nahladu za nami v kamieri, a pid nimi — vikoncie dla podači jiži. Vičko j zasklena ŝilina možuť vidkrivatisia skilki zavhodno raziv na dobu, choč ŝochvilini. Їžu podajuť tri razi na dień u mietalevich miskach. Na obid pieršu i druhu stravu dajuť po čierzi. Racion nahaduje pro pist. Śnidanok — kaša z masłom nieźjasovanoho pochodžieńnia, čvierť biłoho chliba na osobu i pivkružki čaju, niemicnoho, ale sołodkoho j hariačoho. Jakbi ŝoranku davali nie tie samie j bilšie čaju, buło b naviť tierpimo. Obid — povna miska dosiť smačnoho supu (ot joho nam davali v riznomanitnomu vikonańni!), potim miska kaši ź nievielikoju kilkistiu mjasa. Ale — nijakoho kompotu! Tišiło, ŝo choča b smak vodi u krani možna buło stierpiti. Ŝodo viečirńoji trapiezi, to vona v nas prochodiła pid hasłom «viečieriu viddaj vorohu». Ŝoviečora, prinajmni, pid čas moho pieriebuvańnia v ustanovi, davali «bihos». Śpivkamiernici rozpovidali, ŝo taku nazvu maje polśka nacionalna strava, ale naša — bližčie do armijśkoho anałoha. Cie taka kisła kapusta, jaku dovho varili, i tomu vona dužie mjaka, ta ŝie j u vłasnomu soku, ŝie bilš kisłomu. Jedinij vichid, ŝob cie spožiti, sik vid «bihosu» vilivati v rakovinu i jisti samu kapustu, doki vistačiť sił na ciu hidotu, z maksimalnoju kilkistiu chliba. A ot chliba buło povno. Jak žartuvali moji śpivkamiernici, viśliv «sušiti suchari» bieznadijno zastariv. Nam ŝodnia davali tri vieličiezni šmatki, mi z'jidali bliźko połovini. Dievjať političnich vjaźniv-protiestantiv uzahali ź pieršoho dnia ohołosili hołoduvańnia. Piśla zasudžieńnia na 7 — 15 dib hołoduvało vžie nie mienšie 20 čołovik. Najhiršie buło kurciam. Jak povidomili po siekrietu milicionieri ŝie pid čas našoho pieriebuvańnia v «Okriestino», u nich buła vkazivka «nie davati kuriti». Ot jaka silna turbota riežimu pro našie zdorovja... Nie možna nie vidznačiti, ŝo niekuriaŝi buli bilš vilnimi, niž mi. Ja virišiła ničoho nie prositi j dočiekatisia pieriedači, v tomu čiśli z ciharkami, piśla sudu, čisła 28-ho (ŝie nie znała, ŝo mienie vidpustiať). Možie, do toho času pieriechočieťsia kuriti? Ale divčiśka z tusovki patriotičnich pankiv sprijniali bukvalno žart odnoho ochoroncia na tiemu «kuriť vinik». Jakŝo dodavati v «tiutiun» ź vinika visušienij łavrovij list, viłovlenij z «bihosu», ciharki vichodiať dužie naviť ničoho. Mi virišili jich zapatientuvati: «Čornij busieł — łajt». Chočietie «supierłajt». Tilki distańtie ŝie šmatok sintaponu z kurtki j zrobiť ź ńoho filtr. I zrozumijetie: žittia priekraśnie.
Budiať vjaźniv o 6.00 vklučieńniam dieržavnoho himnu po radio. Na vsiu hučnisť. V pieršij ranok pri pobudci nadovho vidkriłosia vičko v dvieriach. Їm buła cikava naša rieakcija na himn. «Dobrij ranok usim! Prijšov novij dień — Dień Voli!» — kriknuła ja, viskakujuči zi svojich kovdr iz kurtkami. Usi vidrazu prokinulisia. Dień Voli! Śohodni mi čiekali novin (i dočiekalisia — po vientilaciji, vid kamier 95 i 93; inši nam rozkažuť śpiecnazivci na šlachu v sud čieriez dva dni). Zvučiť dieržavnie FM-radio «Stalica» z joho novinami v stili «zrozumij vsie navpaki». Zatie iz vidminnoju muzikoju. Rosijśkij, biłoruśkij, ukrajinśkij rok, zrazki anhłomovnoji pop-i rok-kłasiki ta lišie inodi — rosijśka popsa. Z haziet nam vidali počitati tilki nomier «Radianśkoji Biłorusi» za 28 čiervnia 2003 roku. Vsim kamieram odin toj samij! Možu lišie pripustiti čomu. U našij, 96-j kamieri, hazieta viklikała riezonans. Počavši vid nud́hi čitati vhołos stattiu pro žinok-tieroristok, mi zachopilisia j zadiskutuvali. Tiema čiečienśkoji vijni stała providnoju, obhovoriuvałasia na pidviŝienich tonach. Mi pieriekrikuvali odna odnu protiahom dvoch hodin, choča užie buv vidbij. Nam nie zavažali. Ja rozpovidała pro vidriadžieńnia, divčina-pankierša — pro tierakti na fiestivali «Kriła». Mi zasudžuvali tierorizm, ale kožna jakoś po-svojemu. Z koridoru nie čułosia ni zvuku! Ujavlaju, jak cim ludiam u pohonach chotiłosia porušiti praviła j uvijti do nas pohovoriti na ciu tiemu... Do rieči, nam taki dali štuk pjať ciharok na vsich piśla cijeji supieriečki, a samie śliv Ańki-pankierši: «Tak mi ž za vas vojuvali!» Ańka mała na uvazi Žovtnievu płoŝu.
Užie nie znaju, či vikonała administracija obicianku vidavati z poniediłka knihi ź bibliotieki. Olivieć, ŝob rozhadati krosvord, nie dali, choč jak mi vžie prosili. Susidnij kamieri poŝastiło bilšie: divčata znajšli v kuti stieržień vid ručki i pisali kamiernij ŝodieńnik. A nam doviełosia pisati zhorilimi sirnikami j tabletkoju aktivovanoho vuhilla, vidanoho ŝie ranišie na prochańnia odnijeji divčini. Trieba skazati, žinka-likar staviłasia do nas dužie uvažno. Vona kilka raziv za pieršu dobu zapitała, či nie boliť ŝoś, či niemaje v kohoś tiempieraturi. A či niemaje vahitnich, zapituvała vidrazu, pieried pieršim obšukom pri vchodi.
Na vidminu vid «Okriestino», die ludi prokidajuťsia v kamierach vid chołodu, u Žodinśkomu SIZO normalna tiempieratura. Tut vodiať na prohulanki (nas vstihli zvoditi odin raz u ciej sirij dvorik iz zahratovanoju stieleju, jaku ja bačiła v sieriali «Zona»). Vodili j u duš, pričomu z normalnim hospodarśkim miłom, a nie kiślim. Usie psuvało vičko na dvieriach, ale za nimi stojała žinka u formi. Čołoviki u formi prochodžuvalisia iz zamiślenimi obliččiami. Voni, na vidminu vin nas, užie znali pro naślidki vidznačieńnia našimi odnodumciami Dnia Voli u cientri Minśka, a samie pro vibuchi šumovich hranat i zaklik Kozulina vziati šturmom «Okriestino». Mi znali lišie «ź vientilaciji», ŝo «dužie bahato ludiej na płoŝi», «bahaťoch pobili j zatrimali», «usi znajuť, ŝo mi tut».
Stavleńnia ochoroni j administraciji do našoho brata, politvjaźnia, na mojich očach jevolucionuvało — u bik mjakoho śpivčuttia, naviť movčaznoji pidtrimki. Jak skazali ti, chto sidiv nie pieršij raz, «mienti tut nabahato kraŝi, niž na «Okriestino». Na druhij dień ja pieriestała trimati ruki za śpinoju, na trietij — milicija zahovoriła z nami po-biłoruśki. Choča nie možu skazati, ŝo vsi mi postijno visłovluvalisia ridnoju movoju. I vzahali, die ŝie pobačiš takich riźnich ludiej, objednanich odnijeiu idiejeiu? Ot śmirieńni jevanhielistki, a ot vidirvani pankierši. Ot žurnalisti, ŝo prijichali v čužu krajinu rozpovisti pro nieji pravdu, a ot cile simiejstvo, u povnomu składi zaarieštovanie. Jak u tij riekłami: mi taki riźni, i vsie-taki mi razom».
...«Naviŝo ž vi, mama dvoch ditiej, choditie tam, die vas možuť ubiti?» — zapitała suddia. «Vi majetie na uvazi, ŝo vsich, chto pieriebuvav na płoŝi, potribno buło vbiti?» Chvilina movčańnia. «Možie buti, vi prosto mali na uvazi, ŝo vłada buła hotova zastosuvati zbroju?» Buło tak ticho, ŝo čuvsia šoroch stieržnia, jakim sudovij siekrietar stročiv protokoł.
«Dužie pohano, — nariešti počała suddia, suchorlava litnia žinka iz śvitłoju strižkoju, — ŝo vi choditie kudi popało, nie podivivšiś po tielevizoru, ŝo dijeťsia». — «Mieni niemaje nieobchidnosti divitisia tielevizor. Ja vsie baču na vłaśni oči». — «Vaša provina pidtvierdžujeťsia cimi raportami», — vona pokazała znajomi listočki, napisani odnijeiu ručkoju j odnim počierkom. «Tak, bačiła ja ci raporti...» Či znaje cia žinka, chto buv jichnim śpivavtorom? «Vi tiahnietie minimum na diesiať dib arieštu. Ale ja nie maju prava sadžati vas na dobi. Vi — mama». Na zapitańnia, jak štraf, pripisanij mieni, i vidsidžuvańnia čotiŕoch dib uzhodžujuťsia iz zakonodavstvom, suddia vtomleno vidpoviła: «Možietie skaržitisia v prokuraturu. Vam dobavlať!»
Zamisť «liciem do stini» mieni skazali «postijtie bila vikoncia». Ŝie bliźko tŕoch hodin nas, dvoch oštrafovanich, ŝo vidsidili, i «mamaš» nie vidpuskali. Pričomu druhij «uklejili» štraf učietviero bilšij, aniž mij. Doviełosia jti v «avtozak», jichati zabirati rieči z «Okriestino».
Tiepier «Mazi» lakali narod poodinci: ŝob kołonu nie bačili ludi bila rozpodilnika, častina mašin chovałasia v privatnomu siektori.
U dvoriku minśkoho izolatora do mienie obiertajuťsia znajomi osobi. «Vas vidpustili?! Jaki ž vi zamučieni za ci čotiri dni»... Chto z nas tiepier u bilšij niesvobodi? Cia vaša čorna forma z žovtimi litierami... Zabuvši pro dovhoočikuvani šnurki vid čierievikiv, lizu vsieriedinu poviernutoji sumki.
Žovta kosinka «Pori» z čornimi litierami spokijno ležiť na dni!
Ciapier čytajuć
18‑hadovy kursant Vajskovaj akademii ź Lachavič nikomu ničoha nie skazaŭ, zabraŭ dakumienty i pajechaŭ vajavać za Rasiju. Ciapier pa im płačuć48
Kamientary