Viržynija Šymaniec: «Kožnaja ŭłada choča mieć svaju biełaruskuju movu»

Hutarka ź Viržynijaj Šymaniec, suzasnavalnicaj asacyjacyi Perspectives Bielorussiennes, doktarkaj universytetu Paryž III, aŭtarkaj dysertacyi, pryśviečanaj biełaruskamu teatru pieršych dziesiacihodździaŭ XX stahodździa. Razam z Łarysaj Hijme jana zrabiła pierakład vybranych raździełaŭ ramanu Artura Klinava «Horad SONca» na francuskuju movu.

***

«NN»: Jakija ŭ Vas uražańni ad čytańniaŭ Artura Klinava ŭ Paryžy?

Viržynija Šymaniec: Dla nas heta vielmi važna, tamu što vielmi redka jość mahčymaść pasłuchać biełaruskuju movu ŭ Paryžy. Cudoŭna, što ciapier jość takoje miesca, jak «Dom Eŭropy i Ŭschodu», jakoje moža hurtavać u supolnych prajektach usie arhanizacyi, jakija pracujuć u Paryžy dla Biełarusi. Heta samaje hałoŭnaje. Ja pačała zajmacca biełaruskimi spravami ŭžo bolš za dziesiać hod tamu i ŭpieršyniu adčuvaju, što jość arhanizacyi, asacyjacyi, jakija nia chočuć być kankurentami, a sapraŭdy chočuć niešta ŭjaŭlać razam.

«NN»: U čym pryčyna takich źmienaŭ?

VŠ: Ja dumaju, byŭ vielmi važny momant u samim časie i paśla prezydenckich vybaraŭ. Našyja ludzi pabačyli na teleekranach, jaki hvałt ździajśniaŭsia ŭ Biełarusi. Jany pabačyli ludziej, jakija zmahalisia kvietkami, a nia zbrojaj, suprać cełaj systemy. Mnohija našyja siabry byli aryštavanyja. My byli ŭ šoku. I tady niešta zdaryłasia. My ŭpieršyniu pačali razmaŭlać, raicca pra toje, što my možam rabić razam.

«NN»: To bok, sakavickija padziei 2006 h. značna paŭpłyvali na ŭsprymańnie Biełarusi ŭ Francyi?

VŠ: Nia tolki ŭ Francyi, ale paŭsiul u Eŭropie. Dva dni tamu niejki čałaviek, jaki žyvie ŭ Švajcaryi, chacieŭ źviazacca z nami. Ludzi ź Niamieččyny, z Belhii šukajuć kantaktu. Pahladzim, jaki plon heta daść u budučyni. U 1996 h., kali my pačynali zajmacca biełaruskimi spravami ŭ Paryžy, nas było tolki try čałavieki. My pahladzieli adno adnamu ŭ vočy i zrazumieli: nam heta cikava. Pačynajem! A ciapier jość inšyja asacyjacyi, jakija naradzilisia, naprykład — Belprojet, jość navat pamiaškańnie — «Dom Eŭropy i Ŭschodu» ŭ Paryžy, dzie my možam ładzić supolnyja imprezy. Našyja arhanizacyi sprabujuć stać uzajemadapaŭnialnymi. Kankurencyja — heta nia toje, čaho my žadajem. Treba pracavać razam, kab kožny moh raźvivacca. Ale, razam z tym, my nia budziem stvarać niejkuju federacyju z adnym kiraŭnikom.

«NN»: Jak uźnikła vašaja asacyjacyja Perspectives Bielorussiennes?

VŠ: Našaja asacyjacyja była stvoranaja bolš čym dziesiać hod tamu. Nas było try čałavieki, jakija žadali napisać doktarskija dysertacyi pra Biełaruś. My byli ŭ dziŭnaj sytuacyi. Kali my šukali infarmacyju, sustrakalisia z polskimi ludźmi, jany nam kazali: Biełaruś nie isnuje. Kali my chacieli šukać infarmacyju u rasiejskich ludziej, jany nam kazali: Biełaruś nie isnuje. My byli ŭ vakuumie, pakul nia źjeździli ŭ Biełaruś.

Biełaruskija asacyjacyi byli ŭ Francyi i raniej. Ale hetyja ludzi razmaŭlali pa‑biełarusku, pisali pa‑biełarusku, adrasujučy svaju pracu tolki biełaruskamoŭnym ludziam. Heta było jak maleńkaje hieta. Jany kazali: škada, što nas nie ra¬zumiejuć. Ale nijaki francuz nia ŭmieje razmaŭlać ci čytać pa‑biełarusku. Dla taho, kab źmianić pohlady francuzaŭ na Biełaruś, treba taksama pisać i pa‑francusku. A stereatypy ŭ Francyi byli takija, što Vy prosta sabie nie ŭjaŭlajecie. Toje, što Biełaruś ličyli častkaj Rasiei, heta jašče, tak by mović, nia samaje strašnaje. Zaŭsiody isnavała ideja, što hetaja kraina ŭvohule nie isnuje. Jość Polšča, Rasieja, a tut — nieviadoma što. My čytali artykuły, aŭtary jakich z patasam śćviardžali, što na hetaj terytoryi zaŭsiody idzie doždž, što heta kraina, dzie niama sonca, dzie ludzi sumnyja, dzie niama ničoha vartaha dy cikavaha. Ale my adčuvali, što heta niapraŭda.

«NN»: Čym ciapier zajmajecca Perspectives Bielorussiennes?

VŠ:Raz na try miesiacy vydajem biuleteń pa‑francusku. Sprabujem adaptavacca da novaj sytuacyi. Naradžajucca inšyja asacyjacyi, jakija taksama zajmajucca biełaruskimi spravami. Jany žadajuć pracavać pa‑sučasnamu, ź internetam, naprykład, źmiaščać vielmi karotkija naviny. My nia budziem pracavać tak. U našaj asacyjacyi jość specyjalisty, jakija daśledujuć palityku ci mastactva. My taksama pašyrajem dziejnaść u internecie, ale ŭžo pryśpieŭ čas albo stvaryć realny časopis, albo daśledčyja hrupy, jakija zmohuć pravodzić detalny analiz taki źjavaŭ, jak, naprykład, dziaržaŭnaja idealohija, aŭtarytaryzm, analizavać kulturnyja fenomeny i h. d. Tamu my šukajem mahčymaści stvaryć usio heta. Nadyšoŭ momant, kali rasčyniajucca novyja dźviery.

«NN»: Adkul Vy tak dobra viedajecie biełaruskuju movu?

VŠ: Maje dziady byli biełarusami [Adzin ź dziadoŭ - Uładzimier Šymaniec - mastak, ministar finansaŭ u pavajennym ŭradzie BNR -- NN]. Z Zasulla, heta maleńkaja vioska niedaloka ad Miensku. Moj baćka naradziŭsia ŭ Biełarusi. Ja zaŭsiody žyła ź ludźmi, jakija žyva cikavilisia, što adbyvajecca na radzimie. Maje dziady razmaŭlali pa‑biełarusku, ja słuchała hetuju movu ŭsio dziacinstva. Ja nie razmaŭlała ź imi pa‑biełarusku, a škada, bo ja šmat zhubiła. Tolki tady, kali ŭpała «žaleznaja zasłona», ja zdoleła pryjechać u Biełaruś i sprabavała vyvučyć movu. Nie mahu skazać, što ja vielmi dobra razmaŭlaju. Tolki ŭ Biełarusi, ź ludźmi, jakija razmaŭlajuć pa‑biełarusku, ja mahu praktykavacca, adčuvać, što ja nia dumaju pa‑francusku. Ale ŭvohule ja dumaju pa‑francusku, navat ciapier. Ja jašče šukaju moj słoŭnik, ja jašče nie adčuvaju siabie vielmi svabodnaj u biełaruskaj movie.

«NN»: Ci składana heta — razmaŭlać pa‑biełarusku ŭ Biełarusi?

VŠ: Kali ty pracuješ u archivie i zapytvajeśsia niešta pa‑biełarusku, to čałaviek tabie kaža: «Chadziem pakuryć u tualet». I tolki tam jon pačynaje havaryć pa‑biełarusku, tolki ŭ tualetach, u padvale, dzie nichto nia moža jaho padsłuchać, bo jon baicca. Ja nia dumała, što ludzi mohuć tak bajacca. Ale jość i inšy aspekt: treba šmat pracavać dla taho, kab ludzi ŭ Biełarusi zrabilisia sapraŭdy talerantnymi. Kali ja pryjaždžała ŭ Biełaruś, to pieražyła absurdnyja sytuacyi, jak, badaj, kožny, chto žadaje vyvučyć movu. Vy ničoha nia viedajecie, vy nikoli nie razmaŭlali pa‑biełarusku, ale vy sprabujecie. Vy dumajecie: akiej, siońnia ja niešta skažu pa‑biełarusku. Vy vychodzicie na vulicu. Vy sustrakajeciesia z čałaviekam. «Dobry dzień!» — «Dobry dzień!» Vy viedajecie, što vy robicie pamyłki, vy nie pačuvajeciesia svabodna, ale ŭsio‑taki vy sprabujecie. Surazmoŭca taksama namahajecca vas zrazumieć. Na raźvitańnie vy kažacie: «Da pabačeńnia, sazvonimsia». I tady jon padskokvaje: «Nie, «pazvanić» — heta pa‑rasiejsku! Treba kazać «patelefanavać». Druhi čałaviek, kali vy raźvitvajeciesia ź im słovami «stelefanujemsia», kryčyć, što «patelefanavać» — heta polskaja mova, i treba kazać «pazvanić». Jak vyvučyć movu ŭ takoj sytuacyi? Heta antypedahahičnyja maniery. Tamu niama ničoha dziŭnaha, što ludzi tak doŭha nia mohuć navučycca razmaŭlać pa‑biełarusku. U Biełarusi ludzi nia majuć prava na pamyłku. A heta samaje hałoŭnaje prava čałavieka — mieć prava źmianicca.

«NN»: Što Vy dumajecie nakont mahčymaha ŭviadzieńnia novaha aficyjnaha pravapisu ŭ Biełarusi?

VŠ: Kožnaja ŭłada žadaje mieć svaju biełaruskuju movu, ale vielmi važna razumieć, jak jana vykarystoŭvaje reformy. Ci ludzi ŭ Biełarusi, jakija majuć uładu, vykarystoŭvajuć movu dziela taho, kab ludzi mahli narmalna, svabodna kamunikavać, albo jany vykarystoŭvajuć temu movy dziela taho, kab łamać kamunikacyi pamiž ludźmi, zachoŭvajučy takim čynam toj samy aŭtarytarny režym. Rabić reformy — heta znak ułady. Ale ŭ vypadku z movaj vy čapajecie niešta vielmi intymnaje. Tym bolš, što moŭnuju reformu niemahčyma pravieści adrazu, heta zaŭždy plan na budučyniu. Za moŭnymi reformami zaŭsiody chavajecca hramadzki prajekt. Prajekt Taraškieviča — heta adno, savieckaja biełaruskaja mova — heta zusim inšaje bačańnie hramadztva. Novaja aficyjnaja biełaruskaja mova budzie taksama mieć svoj prajekt, i mnie vielmi cikava pabačyć, jaki mienavita.

Časta moŭnyja pytańni vykarystoŭvajuć dla taho, kab manipulavać ludźmi. Cudoŭny prykład — referendum 1995 h., kali pastavili pytańnie movy tolki dla taho, kab adciahnuć uvahu ludziej ad pytańnia pra źmieny ŭ kanstytucyi. Vielmi cikava nazirać, jak palityki vykarystoŭvajuć moŭnaje pytańnie. Mova — heta važna, kultura — taksama važna. Ale niemahčyma ŭsie prablemy vyrašyć praz heta. Treba taksama jasna i kankretna zajmacca taksama i inšymi prablemami. Zdajecca, ja nie pavinna tak kazać, ja pavinna baranić moj lahier — teatralny, kulturny. Ale pakul u Biełarusi niama palityčnych, ekanamičnych srodkaŭ, kab rabić kulturu. Jakaja kultura moža być u aŭtarytarnym režymie, jakaja mova? Ja dumaju, što nielha vyrašać prablemu naadvarot. Ja jašče nia maju ŭsich klučoŭ, kab analizavać usio heta, ale ja pracuju i spadziajusia, što adšukaju ich.

«NN»: Jak daŭno Vy byli ŭ Biełarusi apošni raz?

VŠ: Ažno try hady tamu. Ja vielmi sumuju pa Biełarusi. Ciapier ja zajmajusia svaim maleńkim synam, dyj srodki dla padarožža adšukać davoli składana. Tamu ja sprabuju rabić karysnyja rečy tut, u Francyi, naprykład, zajmajusia pierakładami. Mnie zdajecca, było vielmi važna pierakłaści «Tutejšych» Janki Kupały na francuskuju movu. Razam z Łarysaj Hijme my dva hady pracavali nad hetym tekstam.

«NN»: Ci składana było pierakładać «Tutejšych»? Ci mahčyma zrabić hety tvor zrazumiełym dla francuzaŭ?

VŠ: Ja zaŭsiody była ŭpeŭnienaja, što my možam znaj¬ści šlach danieści «Tutejšych» da francuskaha čytača. Adnak hetaja pjesa sapraŭdy vielmi składanaja. Biełaruskaja mova 1920‑ch hadoŭ, carkoŭnasłavianskaja mova, niamieckaja mova, idyš, polskaja mova, trasianka… Ludzi, jakija pierakładajuć hetuju pjesu, pavinnyja imi vałodać. A my maładyja, nam biełaruskuju movu 1920‑ch hadoŭ vielmi ciažka zrazumieć. My jeździli ŭ Biełaruś, kab znajści dobryja słoŭniki. Stvaryłasia niefarmalnaja kamanda, jakaja dapamahała, naprykład, razabracca, što heta značyć — «hercum‑sroliki». My znajšli čatyry sposaby pierakłaści hetaje słova, ale nie mahli vybrać słušny. Daviałosia navat praź internet šukać u Izraili daśledčykaŭ, jakija jašče razmaŭlajuć na idyš, i mohuć supastavić jaho ź niamieckaj movaj. U Paryžy my šukali palakaŭ, jakija tłumačyli nam polskija słovy. Heta była fantastyčnaja praca. Ja dumaju, što pierakład nadta dobry, my im vielmi zadavolenyja. Pieršy raz ludzi taksama hurtavalisia dla taho, kab tekst moh być apublikavany pa‑francusku. Heta ščaście!

«NN»: Ale ž u Vas atrymaŭsia nia prosta pierakład, a jašče i svojeasablivy daviednik dla čałavieka, jaki mała znajomy z časam, u jaki adbyvajecca dziejańnie ŭ «Tutejšych»…

VŠ: Tak, my zrabili admysłovuju tablicu, u jakoj tłumačycca, jak treba pravilna vymaŭlać biełaruskija huki. Inakš francuzy pračytajuć «Mensk» jak «Mensk». Taksama ŭ knižcy padadziena histaryčnaja chranalohija dla taho, kab čytačy mahli ŭjaŭlać, u jakoj sytuacyi adbyvajucca dziei pjesy. Jość tam i raździeł pra toje, chto byŭ Kupała, i dzie tłumačycca, čamu my paličyli važnym pierakłaści hety tekst. Navat u rasiejskamoŭnych asiarodździach Francyi byli vielmi ŭdziačnyja za hetuju knižku. Ludzi kazali: «Narešcie»! Ja spadziajusia, što buduć inšyja klasyčnyja teksty pa‑francusku.

«NN»: Što ŭ Vas u planach, zadumach, marach?

VŠ: Ja chaču skončyć maju knihu pra movu. Heta samaje hałoŭnaje dla mianie. Heta vielmi vialiki kavałak pracy, bo ja chaču razabracca, jak moŭnaje pytańnie ŭpłyvała i vykarystoŭvałasia ŭ budaŭnictvie ŭschodniesłavianskich nacyjaŭ. Treba apracavać ahromnisty abjom dakumentaŭ pa‑rasiejsku, pa‑biełarusku, pa‑polsku, pa‑francusku, pa‑anhielsku, pa‑ŭkrainsku. Ja dumaju, što ja nikoli tak nie pracavała, kab niešta zrazumieć. A potym, jak dapišu, dla mianie pačniecca novaje žyćcio… Budu rabić niešta novaje, spakajniejšaje, lahčejšaje.

Hutaryŭ Aleś Kudrycki

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0