Šeść knih žančyn-piśmieńnic, jakija varta pračytać kožnamu biełarusu
Słova litaratura maje žanočy rod, ale my pryvykli, što najpierš jaje stvarajuć mužčyny. Siońnia budziem raźviejvać hety mif. Raskazvajem pra šeść žančyn, jakija šmat zrabili dla našaj litaratury. Niachaj hety śpis natchniaje maładych litaratarak. I nie zabyvajciesia, što pieršuju Nobieleŭskuju premiju Biełarusi pryniesła mienavita žančyna.
Sałamieja Pilštynova «Avantury majho žyćcia» (pierakład z polskaj movy Mikoły Chaŭstoviča)
«U maładym vieku vydali mianie maje baćki (Jaŭchim Rusiecki) zamuž ź Litvy, vajavodstva navahradskaha, za lekara Jakuba Halpira, ź jakim ja hetaha ž hoda pajechała ŭ Stambuł, i adrazu pryniatyja my byli ŭ prystojnych ludziej, bo jon byŭ nadzvyčaj dobry lekar miedycyny, i Pan Boh nas błasłaviŭ, i da nas paviarnułasia Fartuna».
Sałamieja Pilštynova (u dziavoctvie Rusieckaja) viadomaja nam jak pieršaja ŭ Rečy Paspalitaj žančyna-lekarka (sama siabie nazyvała «doktar miedycyny i akulistyki»).
U tyja časy dziaŭčyna musiła być chatniaj kvietačkaj, raści na radaść baćkam, a potym udała vyjści zamuž, stać dobraj žonkaj, haspadyniaj i maci. Adnak, nasupierak usim hramadskim zababonam, Sałamieja dakazała, što žančyna — heta zusim nie słaby poł.
Lekarskuju navuku jana spaścihała ŭ Stambule, nazirajučy za pieršym mužam, doktaram Jakubam Halpiram, za jakoha jaje addali zamuž u 14 hadoŭ. Bieź śpiecyjalnaj adukacyi jana ŭsio ž atrymała dazvoł na lekarskuju dziejnaść i mieła pieravahu pierad mužčynami ŭ tym, što mahła lačyć pacyjentaŭ abodvuch pałoŭ.
Žyćcio hetaj niezvyčajnaj i aktyŭnaj žančyny apisana ŭ jaje miemuarach «Avantury majho žyćcia». Tvor składajecca z apisańniaŭ padziej i miescaŭ, naziralnicaj ci ŭdzielnicaj jakich była sama Sałamieja, z asablivaściej pobytu ŭ roznych krainach, a taksama ź mietadaŭ lačeńnia raznastajnych chvarob.
Zdajecca, kali b Sałamieja žyła ŭ našy časy, to adnaznačna viała b błoh ci instahram. Bo ŭžo ŭ 18 stahodździ ŭ hetaj žančyny było takoje nasyčanaje pryhodami i padarožžami žyćcio, što pazajzdrościać mnohija sučasnyja dziaŭčaty. Nu a fieministki dakładna b zaličyli Sałamieju ŭ svaje šerahi.
Franciška Uršula Radzivił «Raspuśniki ŭ pastcy» (pierakład z polskaj movy Natalli Rusieckaj)
Jašče adnoj vielmi aktyŭnaj i talenavitaj žančynaj Rečy Paspalitaj była Franciška Uršula Radzivił. U 20 hadoŭ jana stała žonkaj kniazia Michała Kazimira Radziviła i pierajechała ŭ Niaśviž. Mienavita z hetym horadam i źviazanaja jaje dalejšaja kulturnaja dziejnaść. U Niaśvižy Franciška Uršula stvaryła prydvorny teatr i adzin ź pieršych litaraturnych sałonaŭ, zaniałasia ŭparadkavańniem biblijateki i dziejnaściu drukarni. Akramia hetaha kniahinia zajmałasia ŭłasnaj tvorčaściu (na polskaj movie): pisała zahadki, vieršy, pjesy, traktaty. U jaje tvorach śćviardžałasia roŭnaść pałoŭ, a adnoj z hałoŭnych tem było kachańnie.
U asnovie pjesy «Raspuśniki ŭ pastcy» lažyć siužet z kazak zbornika «Tysiača i adna noč». Hałoŭnaja hierainia Aruja dapamahaje mužu-kupcu spahnać daŭhi. Vynachodlivaja i kiemlivaja žančyna spakušaje hubiernatara, lekara i sudździu, zaprasiŭšy ich da siabie ŭ dom. Mužčyny prychodziać pa čarzie ŭ čakańni luboŭnaha spatkańnia, ale Aruja chavaje ich u kufrach, kab zanieści ŭ sud. Dynamičny i aktualny navat u naš čas siužet, jarka apisanyja piersanažy, žyvaja mova — hetaha dastatkova, kab zacikavicca tvorčaściu Franciški Uršuli.
Łarysa Hienijuš «Spoviedź»
«Tak, jany vypuskajuć tolki, kali zabjuć u ludziej sumleńnie, a zahranicu — dyk tolki zapeŭnienych svaich stukačoŭ, usio źniekul viedaju, ale viedaju heta napeŭna. Pierachitryć voraha j nia być u jaho kryvavych rukach pryładździem da jaho spraŭ».
Rasstreł baćki, vysyłka maci i siaścior u Kazachstan, dzie ich čakała śmierć, aryšt, katavańni, łahiery, žyćcio pad nahladam KDB i zabarona tvorčaści. Los adnoj z samych mocnych žančyn u historyi Biełarusi možna apisać adnym skazam.
Ale kolki ŭ hetym skazie bolu i duchoŭnaj mocy. Žyćcio nie było litaścivym da paetki Łarysy Hienijuš, ale ŭsie pieražytyja pakuty nie złamali jaje. Kali hladzieć na jaje fota, to ciažka zdahadacca, jakija žachi bačyła hetaja pryvabnaja ŭśmiešlivaja žančyna.
Kniha «Spoviedź» — heta ščyry kryk dušy praciahłaściu ŭ žyćcio. Heta los adnoj žančyny, źviazany z historyjaj cełaj epochi. Michaś Čarniaŭski, jaki rychtavaŭ uspaminy da druku, adznačaŭ, što Hienijuš dała jamu nadrukavany na mašyncy tekst biez nazvy i amal biez pravak. Značyć, jana pisała, nie azirajučysia na cenzuru i čužyja mierkavańni, pisała ščyra i strymlivała siabie ad spakusy niešta vypravić, zakreślić, źmiakčyć.
Jak toj kazaŭ, u Biełarusi ŭ 20 stahodździ byŭ adzin mužčyna — i toj Łarysa Hienijuš.
Eliza Ažeška «Cham» (pierakład z polskaj movy Jadvihi Biahanskaj)
«Kachańnie i ciarpieńnie, hetyja pačućci žyvuć i ŭ asiarodździ prostych ludziej čałaviečaha hramadstva, ale hetyja ludzi nie vykazvajuć ich u hołas i nie ŭmiejuć vykazacca, tamu ŭ vyšejšych kołach hramadstva ličać, što hetych pačuciaŭ u ich niama».
Jašče adna jarkaja pradstaŭnica našaj litaratury, jakaja pisała svaje tvory pa-polsku. Tvorčaja spadčyna Elizy Ažeški naličvaje bolš za 50 prazaičnych tamoŭ, a sama piśmieńnica dvojčy była naminavanaja na Nobieleŭskuju premiju. Adnak u pieršy raz premiju atrymaŭ Hienryk Siankievič, a praź piać hadoŭ uznaharoda dastałasia šviedcy Sielmie Łahierlof. U naš čas Ažešku nazvali b hramadskaj aktyvistkaj, heta prasočvajecca ŭ jaje tvorach, bo ŭsie jany źviazanyja z kankretnymi asablivaściami biełaruskaha i polskaha žyćcia druhoj pałovy 19 stahodździa. Ažeška zaŭsiody zakranała vostryja prablemy sučasnaści i ŭmieła dobra pieradać duch epochi ŭ svaich knihach.
Padziei ŭ apovieści «Cham» adbyvajucca ŭ biełaruskaj vioscy na bierazie Niomana. Rybak i ŭdaviec Pavieł pražyvaje zvyčajnaje žyćcio, pakul nie znajomicca z Frankaj, jakaja pieravaročvaje zvykłyja budni viaskoŭca. Nazva apovieści adsyłaje da fanaberystych šlachciukoŭ, dla jakich prosty narod byŭ «chamami», ludźmi najnižejšaha ŭzroŭniu. Vydatnaja psichałahična-pobytavaja drama pra viernaść i zdradu, nasyčanaja vostrasacyjalnymi prablemami. Asablivy kałaryt knizie dadajuć apisańni noravaŭ i pobytu biełaruskaj vioski. Heta vam nie tannyja damskija ramančyki ŭ miakkich vokładkach, a sapraŭdnyja čałaviečyja emocyi.
Natalla Arsieńnieva «Mahutny Boža»
«Mahutny Boža! Ŭładar suśvietaŭ,
vialikich soncaŭ i serc małych!
Nad Biełarusiaj, cichaj i vietłaj,
rassyp pramieńni svaje chvały».
Mocnyja našyja biełaruskija žančyny, jakija tolki ciažkaści nie ŭzvalvaje na ich žyćcio. Usio tryvajuć, usio znosiać, zastajucca niepachisnymi. Natallu Arsieńnievu, jak i Łarysu Hienijuš, taksama čakali aryšty i vysyłki, śmierć syna Jarasłava, jaki zahinuŭ u 1943 hodzie ad vybuchu bomby ŭ minskim teatry. Los zakinuŭ paetku na inšy kantynient, ale adlehłaści nie zdoleli razarvać jaje kreŭnuju poviaź ź biełaruskaj ziamloj. Navat u Amierycy Natalla Arsieńnieva zdoleła pracavać na karyść biełaruskaj kultury i aktyŭna ŭdzielničać u palityčnym žyćci biełaruskaj emihracyi, choć spačatku joj daviałosia pakavać ahurki na fabrycy kansiervaŭ.
Pieršy zbornik vieršaŭ Arsieńnievaj «Pad sinim niebam» vyjšaŭ jašče ŭ 1927 hodzie ŭ Vilni, a ŭ 1943 hodzie jana napisała vierš «Malitva», jaki praz čatyry hady, dziakujučy muzycy Mikoły Ravienskaha, staŭ adnoj z samych značnych piesień u historyi Biełarusi — «Mahutny Boža». Byli prapanovy zrabić hetuju pieśniu biełaruskim himnam, i jana sapraŭdy zastałasia duchoŭnym himnam nacyi, bieź jakoha nie abychodzicca nivodnaja nacyjanalna-kulturnaja padzieja.
Śviatłana Aleksijevič «Čarnobylskaja malitva»
«Ale my zaŭsiody žyli ŭ pałonie žachu, my ŭmiejem žyć u žachu, heta — naša asiarodździe byćcia. Tut našamu narodu niama roŭni…»
Hety śpis byŭ by niapoŭny biez hieraini našaha času — Śviatłany Aleksijevič. Žančyny, jakaja tekstami svaich knih, hałasami hierojaŭ upisała Biełaruś u historyju suśvietnaj litaratury. U 2015 hodzie jana stała łaŭreatkaj Nobieleŭskaj premii pa litaratury «za šmathałosuju tvorčaść — pomnik pakutam i mužnaści ŭ naš čas». Cikava, što ŭ dziaržaŭnych vydaviectvach Biełarusi knihi Aleksijevič nie drukavalisia ad 1993 hoda.
Śviatłana hodna praciahvaje spravu svajho nastaŭnika Alesia Adamoviča ŭ dakumientavańni śvietu i padziej, jakija ŭ im adbyvajucca. U jaje knihach uzdymajucca važnyja i vostryja temy: Čarnobyl, vajna ŭ Afhanistanie, žančyny i dzieci na vajnie, samazabojcy…
Knihu «Čarnobylskaja malitva» składajuć razmovy sa śviedkami avaryi na Čarnobylskaj AES (pažarnymi, likvidatarami, lekarami, zvyčajnymi hramadzianami). Usie hieroi knihi — vielmi roznyja ludzi, abjadnanyja ahulnaj trahiedyjaj. Aleksijevič nie vystupaje krytykam i nie naviazvaje svaju acenku situacyi, jana prosta dzielicca čałaviečymi historyjami i losami, kab zachavać pamiać pra ich, a taksama vybić nas z zony kamfortu, kab nie paŭtarali pamyłak papiarednikaŭ.
Ciapier čytajuć
57‑hadovuju ŭradženku Vińnicy asudzili za kamientary ŭ telehramie. Siabie jana nazyvała «ŭkrainkaj z akupavanaha Minska»1
Kamientary