Tekst, pryviedzieny nižej, ja napisaŭ na pačatku lutaha. Napisaŭ i pakłaŭ «u stoł». Čamu tak? Z adnaho boku, chaciełasia, kab ludzi daviedalisia pra chiby, jakija ŭtrymlivaje pieršy tom «Istorii biełorusskoj hosudarstviennosti». Z druhoha boku, niešta nie davała mnie apublikavać hety tekst. Moža, vieryŭ, što sami navukoŭcy, jakija napisali «hruntoŭnuju pracu», ubačać svaje pamyłki i paprosiać prabačeńnia ŭ čytačoŭ. Ale prajšoŭ čas, i ničoha nie adbyłosia.
A siońnia pračytaŭ artykuł spadara Aleha Trusava ŭ «Našaj Nivie», jaki napisaŭ: «U cełym ža aŭtary pieršaha toma (darečy, užo vyjšaŭ i druhi tom) pakazali, što biełaruskaja akademičnaja histaryčnaja navuka zrabiła značny krok u svaim raźvićci». Pračytaŭ heta i vyrašyŭ, što nie tolki bolšaść ludziej adarvanyja ad navuki (bo zaraz hramadstvu nie patrebna ničoha, akramia siensacyj, jakija ŭ svaju čarhu z radaściu pastaŭlajuć ŚMI i kiraŭniki navukovych ustanoŭ, kab atrymać chajp), ale i bolšaść navukoŭcaŭ adarvanyja ad taho, što adbyvajecca ŭ susiedniaj vobłaści. Tamu i ŭźnikaje časam nienavukovaść u navukovych vydańniach. Kab atrymać čarhovuju ŭznaharodu, niekatoryja navukoŭcy hatovyja pisać pra ŭsio — ad Adama da Sadama. U vyniku atrymlivajecca «Istorii biełorusskoj hosudarstviennosti».
16 studzienia, padčas pres-kanfierencyi ŭ Nacyjanalnym pres-centry, Nacyjanalnaja akademija navuk prezientavała pieršy tom «Istorii biełorusskoj hosudarstviennosti». Pieršy ź piaci tamoŭ vyjšaŭ u vydavieckim domie Biełaruskaja navuka tyražom 500. Tyraž nievialiki, ale abiacali nadrukavać novyja asobniki.
Pieršaje, što ŭražvaje, — heta kalektyŭ aŭtaraŭ, siarod jakich takija asoby, jak člen-karespandent Nacyjanalnaj akademii navuk Biełarusi A.A. Kavalenia, dyrektar i namieśnik dyrektara Instytuta historyi V.V. Daniłovič, V.Ł. Łakiza, rektar Hrodzienskaha dziaržaŭnaha ŭniviersiteta I.F. Kiturka i šmat inšych daktaroŭ, kandydataŭ navuk. Usiaho 29 navukoŭcaŭ ź Instytuta historyi NAN Biełarusi, Biełaruskaha dziaržaŭnaha ŭniviersiteta, Hrodzienskaha dziaržaŭnaha ŭniviersiteta imia Ja. Kupały i Mahiloŭskaha dziaržaŭnaha ŭniviersiteta imia A. Kulašova. Uražvaje i skład redakcyjnaj kalehii. Adkaznymi redaktarami toma źjaŭlajucca viadomyja biełaruskija historyki — daktary navuk, prafiesary V.F. Hołubieŭ i V.M. Laŭko.
I pakul aŭtary raspaviadali, nakolki heta ŭnikalnaje vydańnie dla Biełarusi, a patencyjnyja čytačy cikavilisia, čamu ž takoje fundamientalnaje i nieabchodnaje vydańnie drukujecca na ruskaj movie, a nie na biełaruskaj, mianie cikaviła zusim inšaje. Chaciełasia chutčej nabyć hety tom i dla asabistaj biblijateki, i ŭ jakaści padarunka dla zamiežnych kaleh. Bo niekatoryja knihi, jak ja liču, pavinny być u kožnym domie i stajać amal pobač ź ikonami (ci zamiest ich). Takim vydańniem pavinna była stać i «Istorija biełorusskoj hosudarstviennosti». Pavinna była, ale nie stała. Prynamsi dla mianie.
Kaliści ja zajmaŭsia archieałohijaj. Asabliva mianie cikaviŭ kamienny viek. Naturalna, što jak tolki vydańnie trapiła mnie ŭ ruki, to ja adrazu pačaŭ prahladać adpaviedny raździeł. Skazać, što ja byŭ šakavany, ničoha nie skazać. Pieršaja dumka była — abdrukoŭka. Ale bolš detalovy prahlad pakazaŭ, što heta była nie abdrukoŭka.
Chacia jość i abdrukoŭki (tak, na star. 70 my možam daviedacca pra aziory «starinnoho tipa». Vierahodna, mielisia na ŭvazie aziory «staričnoho tipa»). Na žal, u sučasnaj navukovaj litaratury abdrukoŭki sustrakajucca. Časam navat dobra vyčytany tekst «lacić», kali jaho pieravodziš z adnaho farmatu ŭ druhi. Ale adna sprava, kali ty pišaš dla navukoŭcaŭ, jakija biez prablem zaŭvažać hetu abdrukoŭku siarod usiaho tekstu. Zusim inšaja sprava — hruntoŭnaja praca, što raźličana na šyrokaje koła čytačoŭ, jakaja musiła być biezdakornaj, bo prezientavałasia jak «vydatnaja jakasnaja kniha, jakaja jak naležyć padaje historyju biełaruskaj dziaržaŭnaści».
Adrazu papiaredžu, što ja chacieŭ by parazmaŭlać ab nievialikaj častcy manahrafii, a mienavita ab kamiennym vieku. Paźniejšyja pieryjady ja pakinu inšym.
Pieršyja pytańni ŭźnikajuć, kali čytaješ, jak aŭtary prezientujuć svaju pracu: «U knizie ŭpieršyniu praanalizavany pracesy zasialeńnia terytoryi Biełarusi…» — piša V.F. Hołubieŭ. Chočacca spytać: a ci viedajuć aŭtary manahrafiju A.H. Kalečyc «Piervonačalnoje zasielenije tierritorii Biełoruśsii», jakaja pabačyła śviet ŭ 1984 hodzie? Peŭna, pavinny viedać, chacia b tamu, što Alena Hienadzieŭna źjaŭlajecca adnym z aŭtaraŭ «Istorii biełorusskoj hosudarstviennosti» i doŭhi čas zajmałasia i zaraz zajmajecca prablemaj pieršapačatkovaha zasialeńnia Biełarusi.
Druhoj prablemaj, na moj pohlad, źjaŭlajecca toje, što manahrafija kalektyŭnaja. Tekst pisali niekalki aŭtaraŭ, infarmacyja ŭziataja z roznych krynic. Heta narmalovaja praktyka. U inšaj situacyi heta było b tolki na karyść. Ale nie ŭ hety raz. Adčuvajecca, što aŭtary pracavali kožny sam pa sabie, bieź niejkaha adzinaha płana. Tolki na apošnim etapie častki złučalisia razam z dapamohaj kłaviš Ctrl+C i Ctrl+V. A supolny tekst nie pryviedzieny da adnaho nazoŭnika. Heta vyklikaje peŭnyja składanaści va ŭsprymańni napisanaha.
Jaskravym prykładam źjaŭlajucca daty, pryviedzienyja ŭ raździele pra miezalit. Jany padadzieny ŭ dvuch varyjantach — tys. let nazad i tys. do n.e. Kab pieravieści adzin sposab adliku ŭ druhi, treba adniać ci dadać roźnicu ŭ 2 tysiačahodździ. Padobnyja zadački prapanujuć u škole dzieciam. Ale tut nie škoła, a navukovaja praca, jakaja pavinna dać abahulniajučy vynik. I nie zrazumieła, čamu za aŭtaraŭ heta pavinny rabić čytačy.
Ab tym, što aŭtary nie apracavali tekst pieršakrynic, śviedčyć i infarmacyja ab źniešnim vyhladzie adnych ź pieršych žycharoŭ Biełarusi (star. 81—83). Pry apisańni pryvodziacca dadzienyja — «čieriepnoj ukazatiel 75 jed.», «nosovyje kosti silno vystupali (330)», «čieriepnoj ukazatiel 85,3 jed. protiv 81,7 jed.», «słabieje vystupajuŝimi nosovymi kostiami (20), boleje širokim nosom (nosovoj ukazatiel 55,8 jed.)». Usio heta nieabchodna śpiecyjalistam-antrapołaham i arhanična vyhladaje ŭ artykułach I.I. Salivon i V.U. Marfinaj, na jakija i spasyłajucca aŭtary. Ale padobnaja infarmacyja ŭ razhladanaj manahrafii vyhladaje dziŭnavata i nie zusim zrazumiełaj.
Na star. 59 možna sa ździŭleńniem pračytać ab tym, što «Dostoviernyje śvidietielstva o piervonačalnom zasielenii tierritorii Juho-Vostočnoj Biełarusi otnositsia tolko k sriedniemu paleolitu (100—40 tys. let nazad), o čiem śvidietielstvujut nachodki orudij etoho vriemieni v Bierdyžie, około Śvietiłovič Vietkovskoho r-na (ostrokoniečnik), Podłużje Čiečierskoho r-na (skriebło-nož), Obidoviči Bychovskoho r-na (skriebło)…». Možna prabačyć aŭtaram vykarystańnie sastarełaj terminałohii — «skriebło-nož» zamiest sučasnaha «kajlmieśsier». Ale ciažka pavieryć u toje, što aŭtary nie viedajuć taho, što Padłužža i Bierdyž — heta roznyja nazvy adnaho i taho ž pomnika.
Niekatoryja fakty ŭ manahrafii, jakija padajucca jak aktualnyja, nasamreč takimi nie źjaŭlajucca.
Pomnik kala v. Juravičy nazvany pasieliščam (star. 61), heta dziŭna, bo ŭ artykule 2008 h. za aŭtarstvam A. Kalečyc, A. Matuzka i V. Abuchoŭskaha daśledčyki, praanalizavaŭšy materyjały z pomnika, pryjšli da vysnovy: «Stało očievidnym,čto ukazannoje miesto — eto miesto zaboja i razdiełki životnych, a sama stojanka nachoditsia hdie-to niepodaleku» (Kalečic Je.H., Motuzko A.N., Obuchovskij V.S. Jurovičskaja pozdniepaleolitičieskaja stojanka na r. Pripiať v śvietie novych dannych // Čiełoviek, adaptacija, kultura. M., 2008, s. 39). Darečy, dadzieny artykuł jość u volnym dostupie ŭ internecie.
Na star. 68. možna pračytać «Proizvodstvo kieramiki (s hrieč. — hlina) načałoś v 8—6-m tys. do n.e. v Pieriedniej Azii, na Bližniem Vostokie i Indoniezii». U dadzienym vypadku razmova idzie mienavita pra vytvorčaść kieramičnaha posudu. Ale jašče raniej (11—10 tys. hod da n.e.) kieramičny posud pačali vyrablać na terytoryi Japonii i Dalokaha Uschodu (kultura Dziomon). I kali 10 hod tamu dadzienaja infarmacyja była viadoma vuzkamu kołu navukoŭcaŭ, to zaraz heta ahulnaviadomy fakt. Jak kažuć u adnym animacyjnym filmie: «U Vikipiedyi pra heta bahata».
Miž tym šerah sapraŭdy naviejšaj infarmacyi adsutničaje. Tak, nie padadziena anijakaj infarmacyi ab adnym z najcikaviejšych pomnikaŭ dla finalnaha palealitu Biełarusi — Kavalcy 4, jaki maje adnu z samych rańnich dat dla našaj krainy.
Kidajecca ŭ vočy i afarmleńnie spasyłak. Vielmi časta spasyłka dajecca na samym pačatku niejkaha tematyčnaha błoku (hł. star. 72). U hetym vypadku davoli składana vyznačyć, adkul aŭtary ŭziali toj ci inšy frahmient tekstu ci fakt.
Pry hetym dziŭnym vyhladaje i toje, jak napisany ŭłasna spasyłki. Afarmleńnie spasyłak — adna z rečaŭ, na jakuju redaktary i recenzienty źviartajuć asablivuju ŭvahu. Jość šmat roznych varyjantaŭ ich afarmleńnia. Jak by tam ni było, abaviazkova pavinna być proźvišča aŭtara, nazva pracy, hod vydańnia i, kali reč idzie pra niejki kankretny fakt, numar staronki ci malunka. Ale vielmi časta my sustrakajem tolki proźvišča aŭtara i nazvu pracy. Pry hetym nie paznačajecca hod vydańnia, nie zrazumieła, heta manahrafija ci artykuł, što vyjšaŭ u niejkim časopisie ci zborniku (hł. star. 68, 70, 74, 76, 80, 82, 84, 85 i h.d.).
Siarod inšych krynic u tekście vyłučajecca spasyłka na dapamožnik dla studentaŭ — Kołosov A.V. Kamiennyj viek Biełarusi. Mohilev, 2016. Ja nie chaču skazać ničoha drennaha pra sam dapamožnik. Jon napisany jakasna, na vysokim navukovym uzroŭni. I takich prac nie chapaje ŭ sučasnaj Biełarusi. Ale pisać manahrafiju, jakaja pazicyjanirujecca jak fundamientalnaja i na asnovie jakoj pavinny pisacca dapamožniki i padručniki, na asnovie dapamožnikaŭ dla studentaŭ vyhladaje niejak dziŭna. A što dalej? Navukoŭcy z Akademii navuk pačnuć spasyłacca na školnyja padručniki?
Niekatoryja rečy, napisanyja ŭ manahrafii, nie paddajucca tłumačeńniu. Jany ci na miažy fantastyki, ci prosta pakazvajuć, što aŭtary nie viedajuć materyjał:
star. 68. «Kieramika rańšie vsieho pojavlajetsia na sievierie Jevropy» — kali pieršaja kieramika źjaviłasia ŭ Piaredniaj Azii i na Blizkim Uschodzie, to nie zrazumieła, čamu ŭ Jeŭropie jana ŭpieršyniu źjaviłasia na poŭnačy.
star. 69. «V načale atłantičieskoho pierioda, kohda na tierritorii Biełarusi proživali hruppy ochotnikov i sobiratielej pozdnieho miezolita, urovień vody był nizkim. No v sieriedinie pierioda (atłantik-2) i v načale subborieała v riekach i oziorach proischodit riezkij podjem vody. Mnohije nieolitičieskije posielenija, raspołožiennyje na nizkich bieriehach, vpośledstvii okazaliś zatoplennymi» — jakraz tak i adbyvajecca panižeńnie ŭzroŭniu vady ŭ aziorach. Z-za hetaha niealityčnaje nasielnictva vymušana było spuskacca na bolš nizkija terytoryi bližej da vady. I tolki ŭ paźniejšyja časy ŭzrovień vady staŭ vyšejšy. Dziakujučy čamu my zaraz majem unikalnyja tarfianyja pasieliščy, dzie zachavalisia arhaničnyja rečy epochi niealitu i pačatku bronzavaha vieku. U tym liku i mastackija vyraby. Ale ni ŭ jakim razie nie vyjavy vydry, miadźviedzia i ryb, jak heta paviedamlajecca na star. 77.
Jość jašče šmat niapravilna padadzienych faktaŭ ci infarmacyi, jakaja nie dakazana ci nie ŭłaściva našym pomnikam. Ale samaj bujnoj niedakładnaściu źjaŭlajecca toje, što pry apisańni ŭśviackaj kultury padajecca charaktarystyka paŭnočnabiełaruskaj. Hetaha možna było b paźbiehnuć chacia by pračytaŭšy pieršy tom «Archieałohii Biełarusi», jaki, miž inšym, uzhadvajecca ŭ manahrafii i na jaki pieryjadyčna spasyłajucca aŭtary.
U miežach Instytuta historyi štohod vychodziać novyja manahrafii i artykuły, jakimi sapraŭdy možna hanarycca. Pracy, jakija ŭvachodziać u navukovuju skarbonku nie tolki biełaruskaj, ale i suśvietnaj navuki. Na vialiki žal, pieršy tom «Istorii biełorusskoj hosudarstviennosti» takoj pracaj nie staŭ. Ja nie chaču skazać, što ŭsia manahrafija drennaja. Upeŭnieny, što bolšaja častka napisana na vysokim navukovym uzroŭni. Ale kali ŭ bočku ź miodam patrapić choć adna łyžka nie vielmi dobraha rečyva, takuju bočku treba vykidać.
Niekatoryja aŭtamabilnyja firmy časam adklikajuć nazad na zavod vielizarnyja partyi svajoj pradukcyi z-za nievialikaj, jak nam padajecca, drobiazi. Ale za hetaj drobiaźziu staić honar firmy i pavaha da spažyŭca. Čym nam adkaža Instytut historyi? Nieviadoma.
Apošniaje, ab čym by chaciełasia nahadać, što manahrafija padrychtavana ŭ miežach vykanańnia Dziaržaŭnaj prahramy navukovych daśledavańniaŭ «Ekanomika i humanitarnaje raźvićcio biełaruskaha hramadstva» na 2016—2020 hh.
P.S. Vielmi škada, što hałoŭnaja ŭvaha ŭsich źviernuta na źniešni vyhlad vydańnia — što manahrafija vydadziena na ruskaj movie. Nikoha nie cikavić, što napisana. Ale my sami vinavatyja ŭ hetym.
Ciapier čytajuć
Maksim Znak: My ź Cichanoŭskaj zajšli padavać skarhu ŭ kabiniet Jarmošynaj — ale Jarmošynaj tam nie było60
Kamientary