Tajamnicy «panskaj jełki»

U mnohich dziasiatkach, kali nie sotniach, byłych šlachieckich majontkaŭ, ale pieravažna na zachadzie sučasnaj Biełarusi, sustrakajucca frahmienty byłych alej abo chacia b adzinkavyja drevy listoŭnicy, a časam navat nievialičkija hai. Heta dreva, jakoje nie prysutničaje ŭ biełaruskim falkłory, u narodnaj mifałohii. Časta prostyja ludzi navat nie viedajuć, što takoje dreva isnuje. Mnie davodziłasia čytać i čuć ad leśnikoŭ pra vypadki ź niadaŭniaha času, kali staryja i hožyja listoŭnicy śpiłoŭvali ŭzimku, paličyŭšy ich… zasochłymi jalinami. Listoŭnica choć i chvojnaja raślina, ale nie viečnazialonaja — skidaje ihołki na zimu.

A žychary Užanki kala Niaśviža, byłoha ŭładańnia rodu Barodzičaŭ, nazyvajuć listoŭnicu «panskaj jełkaj». Hetym drevam niekali była absadžanaja ŭsia aleja ad panskaha doma da miascovaha «kaściolčyka». 

Ź siońniašniaj pierśpiektyvy padajecca, što listoŭnica — heta panskaja cacka, estetyčnaja zabava. Viadomy daśledčyk architektury kolišnich panskich siadzibaŭ Anatol Fiedaruk piša:

«Cikavaść da listoŭnicy jak inšaziemnaha dekaratyŭnaha vidu prajaviłasia na ziemlach Vialikaha Kniastva Litoŭskaha vielmi daŭno. Pieršaja viadomaja zhadka listoŭnicy datujecca 1755 hodam. U sadzie falvarka Haŭcevičy majontka Smarhoń Hieranima Radziviła miełasia čatyry vialikija listoŭnicy».

Ale nie padobna, što listoŭnica ŭ Biełarusi — raślina vyklučna ekzatyčnaja i vyklučna dekaratyŭnaja. 

Pavialičyć

«Stary dom ź listoŭnicy na kamiennaj padmuroŭcy»

To tut, to tam daviałosia sustrakać źviestki pra panskija damy i kaścioły, pabudavanyja ź listoŭnicy. Naprykład, stary siadzibny dom Ruščycaŭ u Bahdanavie, u jakim naradziŭsia słavuty mastak Fierdynand Ruščyc, byŭ pabudavany kala 1690 hoda — i mienavita ź listoŭnicy. Užo ŭ kancy XIX stahodździa siamja pabudavała i muravany dom, ale niejak u vyniku žyć tam padałosia niaŭtulna (choć studyju Ruščyc paźniej uładkavaŭ mienavita ŭ im). Stary dom ź listoŭnicy mastak časta ź luboŭju malavaŭ na svaich karcinach. 

Pavialičyć

A voś Stanisłaŭ Aŭhust Paniatoŭski z majontka Voŭčyn, šlubnaha pasahu jahonaj maci Kanstancyi z Čartaryjskich, naradziŭsia čamuści nie ŭ pałacyku ź listoŭnicy, a ŭ muravanym budynku archiva (paźniej biblijateki). Dahetul historyki hadajuć, čamu jaho maci vyrašyła naradžać tam. Ale ž tak ci inakš, a pieršy sapraŭdny dom apošniaha karala Rečy Paspalitaj — taksama ź listoŭnicy. 

Jašče adna słavutaść, jakoj vypaŭ honar naradzicca ŭ domie ź listoŭnicy, — Juzaf Piłsudski, narodžany ŭ majontku Žułava na Śviancianščynie, na samaj miažy z sučasnaj Biełaruśsiu, u 1867 hodzie. «Na nievialikim pahorku, atočanym paŭkołam rečki Miera i starymi drevami, uzvyšaŭsia stary dom ź listoŭnicy na kamiennaj padmuroŭcy, ź nievialikim zašklonym hankam, nakryty vysokim hontavym dacham», — apisvaje radavoje hniazdo Piłsudskaha daśledčyk Ježy Strumiła. 

Zdajecca, majontak Žułava zhareŭ u 1875 hodzie. Dyj adnoŭleny ŭ 1930-ch dom-muziej Piłsudskaha nie pieražyŭ savieckuju ŭładu ŭ Litvie. Ruščycaŭ Bahdanaŭ zhareŭ u lipieni 1944-ha pry adstupleńni nacystaŭ. I, nakolki viadoma historykam architektury, na siońnia ŭ Biełarusi nie zastałosia nivodnaj histaryčnaj pabudovy ź listoŭnicy. Dyj uvohule, praŭdu kažučy, ci šmat draŭlanych šlachieckich siadzibaŭ dažyło da našych dzion!? 

Ale dźvie vysnovy z usich hetych uryŭkavych źviestak ja ŭsio ž vynies. Pa-pieršaje, budaŭnictva ź listoŭnicy było davoli šyroka raspaŭsiudžana ŭ nas zadoŭha da siaredziny XVIII stahodździa. A pa-druhoje, samoj listoŭnicy ŭ rasparadžeńni šlachieckich siemjaŭ siaredniaj ruki miełasia dastatkova dla pabudovy dosyć vialikich siadzibnych damoŭ. To niaŭžo jany budavali ich ź intradukavanaha ekzatyčnaha dreva? 

Pierasiahaje pryhažościu

Tut treba ŭnieści jasnaść: šyroka viadomaja nam z savieckaj litaratury i papularnaj kultury listoŭnica sibirskaja (Lárix sibírica) — sapraŭdy ekzatyčny dla nas vid. Kali jana i raście ŭ nas, dyk adzinkavymi ekzemplarami, vyraščanymi z sadžancaŭ. 

A voś inšaje dreva z taho samaha rodu, listoŭnica jeŭrapiejskaja, hadoŭ sa 150—180 tamu jašče była ŭ nas davoli zvyčajnym vidam, choć, vidać, i nie ź pieršaha pavodle raspaŭsiudžanaści dziasiatka.

U hetym možna pierakanacca, kali źviarnucca da litaratury pa lasnoj haspadarcy siaredziny XIX stahodździa. Vydadzienaje ŭ 1854 hodzie ŭ Varšavie «Apisańnie lasoŭ Karaleŭstva Polskaha i zachodnich hubierniaŭ Rasijskaj impieryi» zaśviedčyła, što nievialikija naturalnyja hai listoŭnicy na toj momant sustrakalisia až da poŭdnia sučasnaj Litvy. 

I što jašče bolš kaštoŭna, listoŭnica apisvajecca jak usim znajomaje miascovaje dreva ŭ «Zielniku ekanamična-techničnym» Juzafa Hieralda-Vyžyckaha (1845), nadrukavanym u toj samaj vilenskaj drukarni Zavadskaha, dzie pabačyli śviet sotni inšych słavutych «lićvinskich» knih XIX stahodździa. 

Voś cytata adtul:

«Hetaje dreva pierasiahaje pryhažościu ŭsie astatnija ihličnyja drevy našych lasoŭ. Z-za mnohich kaštoŭnych ułaścivaściaŭ u novyja časy jano źviarnuła na siabie asablivuju ŭvahu lasnych administracyj… U vadzie i hlebie jano stanovicca čornym i ćviordym, amal jak žaleza, nastolki, što, kali dreva, jakoje pralažała ŭ vadzie 80 hadoŭ, pasprabavali raśpiłavać, u piły łamalisia zuby. Pa hetaj pryčynie jano prydatnaje dla budaŭnictva karabloŭ… Piłamateryjały i hont, vyrablenyja ź jaho, pieražyvuć lubyja inšyja, tamu što smała, jakoj jany prasiaknutyja naskroź, zachoŭvaje i ad upłyvu vilhaci, i ad paškodžańnia nasiakomymi».

Listoŭnica Mickieviča

Samaje krasamoŭnaje i simvalična nasyčanaje śviedčańnie pra listoŭnicu ŭ histaryčnaj Litvie, u tym liku sučasnaj Zachodniaj Biełarusi, naležyć vialikamu Adamu Mickieviču, ale dla biełarusaŭ, na žal, jano pry pierakładzie stračanaje. 

Pavialičyć

Listoŭnica vystupaje svojeasablivym hierojem adnaho z samych viadomych tvoraŭ paeta — bałady «Śviciazianka». Mienavita pad joj na bierazie Śviciazi chłopiec klaniecca ŭ viečnym kachańni dziaŭčynie: 

Każdą noc prawie, o jednej porze,

Pod tym się widzą modrzewiem.

Kali pierakłaści dasłoŭna, to hučyć heta tak: «Kožnuju noč u adnu paru bačacca pad toj listoŭnicaj». A ŭ finale paemy, paśla hibieli niaviernaha junaka, jaki ŭtapiŭsia, spakušany Śviciaziankaj, jahonaja duša znachodzić prytułak u toj samaj listoŭnicy. Na žal, u biełaruskim pierakładzie Alesia Zaryckaha listoŭnica — modrzew — pieratvaryłasia ŭ jasakar:

Miesca ich streč — jasakar tajamničy,
Što šalaścić kala haju.
Chłopiec — tutejšych lasoŭ palaŭničy,
Dzieŭčyna chto? Ja nie znaju.

Heta pazbaŭlaje biełarusaŭ razumieńnia važnaha simvaličnaha momantu: pavodle vieravańniaŭ mnohich narodaŭ, listoŭnica była miescam prytułku dla dušaŭ ludziej, jakija zahinuli zvyšnaturalnaj śmierciu. Mahčyma, heta było źviazana z tym, što šmat jakija narody prynosili pierad listoŭnicami čałaviečyja achviary. 

Ź inšaha boku, listoŭnica, dreva z samym chutkim siarod ihličnych rostam, — simvał maładości, žyćciovaj siły, što nadaje siužetu bałady dadatkovy kantrast i dramatyzm. Tamu listoŭnicu na bierazie voziera časta malujuć ilustratary «Śviciazianki». 

Zrešty, i siońnia našy zachodnija susiedzi staviacca da listoŭnicy ź vialikaj pašanaj. Słavuty polski mastak, naščadak staradaŭniaha litoŭskaha rodu Andžej Strumiła (1927—2020), kali ŭ siaredzinie 1980-ch asieŭ u Maćkovaj Rudzie na Padlaššy, pabudavaŭ sabie ź listoŭnicy vialiki dom-majsterniu ŭ styli šlachieckaj siadziby. Bo mienavita ź listoŭnicy, na jaho dumku, musić być pabudavany sapraŭdny šlachiecki dom.

Zakładzienaja Niezabytoŭskim

Vykarystoŭvać jeŭrapiejskuju listoŭnicu pry budaŭnictvie zvyčajnych budynkaŭ davoli ciažka. Jaje kamli z uzrostam časta nabyvajuć formu hihanckaha štopara abo vinta. Hetaj skručanaści pazbaŭlenaja listoŭnica polskaja (Lárix polonica), najbolš raspaŭsiudžanaja ŭ Paŭnočnych Karpatach. Adnyja vučonyja ličać jaje asobnym vidam, inšyja — padvidam listoŭnicy jeŭrapiejskaj. Mienavita roŭnyja kamli i stali pryčynaj taho, što hety vid byŭ praktyčna źniščany pad haspadarčyja patreby. Tolki ŭ paŭnočnaj Słavakii zastałosia niekalki socień darosłych dreŭ hetaha vidu. Pad achovaj jana i va Ukrainie.

Mahčyma, listoŭnica polskaja rasła i vykarystoŭvałasia ŭ budaŭnictvie taksama i ŭ Biełarusi. Ale, vidać, bolšaść ekzemplaraŭ da apošniaj traciny XIX stahodździa byli źviedzienyja i zachavalisia tolki ŭ vyhladzie prysadaŭ i asobnych drevaŭ, jakija ŭładalniki majontkaŭ vysadžvali ŭ parkach.

Što da jeŭrapiejskaj listoŭnicy, to ŭ Biełarusi sustrakajucca i adnosna vialikija jaje pasadki, i, mahčyma, reštki staradaŭnich naturalnych listoŭničnych hajoŭ. Naprykład, z 1984 hoda isnuje lesanasiennaja płantacyja pad Hłybokim. Z atrymanaha na miescy, a taksama zakuplenaha ŭ Polščy nasieńnia vysadžvajucca ŭsio novyja pasadki na terytoryi Hłybockaha doślednaha lashasa. 

A adna z samych vialikich pasadak jeŭrapiejskaj listoŭnicy ŭ Biełarusi, płoščaj kala 1,6 ha, znachodzicca ŭ Moŭčadskim laśnictvie Baranavickaha lashasa, kala vioski Andrejeŭcy. Jana navat źjaŭlajecca bataničnym pomnikam pryrody respublikanskaha značeńnia. Hety haj ź listoŭnic, jak ličycca, amal 150 hadoŭ tamu pasadziŭ miascovy ziemleŭładalnik Niezabytoŭski. Moža być, heta praciah nieparyŭnaj naturalnaj pierajemnaści hetaha vidu ŭ Biełarusi?

Usiaho ž u adnym tolki Baranavickim lashasie siońnia ŭžo kala 20 hiektaraŭ listoŭnicy. Paŭstaje zadača istotnaha pašyreńnia pasadak hetaha dreva ŭ maštabach usioj krainy, asabliva kab padstrachavać najaŭny fond jełki. Apošnija hady jana časta robicca achviaraj chvarobaŭ i zasychaje. I patrebnaja bolšaja vidavaja raznastajnaść lasnoha fondu, tym bolš što praduktyŭnaść listoŭnicy — bolš jak udvaja vyšejšaja. 

Choć ciažka skazać, jak chutka pramysłovyja płantacyi listoŭnicy buduć zvykłaj realnaściu Biełarusi. Na siońnia stabilna atrymlivać jaje nasieńnie ŭ Biełarusi jašče nie zusim navučylisia.

Ale choć u nas daŭno nie zastałosia kolišnich panoŭ, časam i zvyčajnyja žychary biełaruskaj pravincyi siońnia vyroščvajuć listoŭnicu ŭ siabie na padvorkach z čysta dekaratyŭnych, simvaličnych mierkavańniaŭ. Jak, naprykład, aŭtar hetych radkoŭ. 

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0