U dvaccatyja hady minułaha stahodździa architektary BSSR sprabavali stvaryć ułasny, niepaŭtorny nacyjanalny styl, skryžavaŭšy sialanskuju chatu ź siaredniaviečnym zamkam. Hety ambitny ekśpierymient moh nazaŭsiody źmianić abličča biełaruskich haradoŭ, ale chutka raźbiŭsia ab ideałahičnyja mury stalinskaha režymu. Zastalisia tolki adzinkavyja pomniki.
Na cikavaje daśledavańnie Illi Viarbiły, apublikavanaje ŭ časopisie «Nauka i innovacii», źviarnuŭ uvahu telehram-kanał «De facto. Biełaruskaja navuka».
Aŭtar padymaje płast historyi, jaki doŭhi čas zastavaŭsia pa-za ŭvahaj šyrokaj publiki — architekturu nacyjanalnaha ramantyzmu BSSR 1920‑ch hadoŭ.
Paśla Pieršaj suśvietnaj vajny i raspadu impieryj novyja jeŭrapiejskija dziaržavy lichamankava šukali svaju vizualnuju identyčnaść. Architektura stała hałoŭnym instrumientam nacyjanalnaha samavyjaŭleńnia. Biełaruskaja Savieckaja Sacyjalistyčnaja Respublika, achoplenaja chvalaj biełarusizacyi, nie zastałasia ŭ baku ad hetaha ahulnajeŭrapiejskaha pracesu.
Hałoŭnym ruchavikom pošukaŭ staŭ Instytut biełaruskaj kultury. Mienavita ŭ jaho ścienach, u siekcyi mastactvaŭ, sabralisia intelektuały, jakija sprabavali sfarmulavać, jak musić vyhladać sučasny biełaruski budynak. Heta byŭ čas, kali architekturnyja dyskusii vychodzili daloka za miežy čarciožnych kabinietaŭ, stanoviačysia pytańniem dziaržaŭnaj važnaści.
Załaty viek biełaruskaj historyi suprać sialanskaj chaty
U razumieńni taho, čym pavinien być «biełaruski styl», adrazu akreślilisia dva supraćlehłyja padychody. Pieršy, histaryčny, uznačaliŭ pačynalnik ajčynnaha mastactvaznaŭstva Mikoła Ščakacichin. Rasijanin z Maskvy, jon zachapiŭsia biełaruskaj spadčynaj. Ščakacichin kateharyčna śćviardžaŭ, što nacyjanalny styl niemahčyma štučna vysmaktać z palca. Svaju kancepcyju jon budavaŭ na idealizacyi «załatoha šasnaccataha stahodździa», kali biełaruskaja kultura, na jahonuju dumku, dasiahnuła najvyšejšaj mastackaj vyraznaści.
Ideałam dla Ščakacichina byli poźniehatyčnyja abarončyja chramy ŭ Synkovičach, Muravancy i Supraśli. Novaja architektura musiła brać ź ich manumientalnaść, praporcyi i duch, spałučajučy cehłu i dreva.
Apanientami vystupali prychilniki etnahrafičnaha napramku, siarod jakich byli Vacłaŭ Łastoŭski, mastak Anatol Tyčyna i etnohraf Michaił Mialeška. Jany prapanoŭvali šukać natchnieńnie nie ŭ muravanych zamkach, a ŭ draŭlanym narodnym dojlidstvie i tkackich arnamientach. Ich ideja palahała ŭ tym, kab pieranieści hieamietryju sialanskich ručnikoŭ i praporcyi viaskovych chat na fasady sučasnych hramadskich budynkaŭ.
Draŭlany paviljon u Maskvie
Pieršaja maštabnaja sproba prademanstravać biełaruski styl śvietu adbyłasia ŭ 1923 hodzie na Usiesajuznaj sielskahaspadarčaj vystavie ŭ Maskvie. Konkurs na prajekt paviljona BSSR vyjhrali H. Kiryk i K. Cichanaŭ, jakija prapanavali bliskučy sintez jeŭrapiejskaha madernu i matyvaŭ biełaruskaj zamkavaj architektury. Adnak da realizacyi hety prajekt nie dajšoŭ.
Budavać daručyli rasijskamu architektaru Alaksieju Hrynbierhu, jaki pajšoŭ etnahrafičnym šlacham. Jahony paviljon nahadvaŭ hihanckuju sialanskuju chatu sa šmatuzroŭnievym dacham, charakternym dla draŭlanych cerkvaŭ, i bahatym arnamientalnym azdableńniem.
Novaja architektura biełaruskaj stalicy
Kudy bolš ambitnyja płany tyčylisia samoha Minska. U siaredzinie dvaccatych hadoŭ pačałosia prajektavańnie novaha hałoŭnaha pasažyrskaha vakzała na miescy byłoha Bresckaha.
Pieršapačatkovy prajekt maskoŭskaha majstra Ivana Strukava, aŭtara Biełaruskaha vakzała ŭ Maskvie, trapiŭ pad žorstkuju krytyku architekturnaj kamisii Inbiełkulta. Ad jaho zapatrabavali pierapracavać fasady tak, kab jany nahadvali biełaruskuju kamianicu šasnaccataha stahodździa.
Kamisija z zachapleńniem pryniała vypraŭleny varyjant, adznačyŭšy, što horad narešcie atrymaje bujny budynak u vytrymanym nacyjanalnym styli. Na žal, spačatku ŭźnikli finansavyja prablemy, a potym źmianilisia horadabudaŭničyja kancepcyi, i hety vybitny prajekt byŭ nazaŭždy pachavany ŭ archivach.
Nie atrymałasia ŭvasobić nacyjanalnyja rysy i ŭ kompleksie budynkaŭ Biełaruskaha dziaržaŭnaha ŭniviersiteta, niahledziačy na pramyja patrabavańni ŭmovaŭ konkursu 1926 hoda.
Pamiežnaja fartecyja
Kali ŭ stalicy manumientalny biełaruski styl tak i nie prapisaŭsia, to na pieryfieryi jamu pašancavała bolš.
Adzinym zachavanym da našych dzion uzoram hetaj architekturnaj płyni źjaŭlajecca pasažyrski vakzał na stancyi Bihosava, pabudavany ŭ 1926—1927 hadach.
Budynak maje strohuju simietryčnuju kampazicyju, vyciahnutuju pa vosi, jakaja zaviaršajecca płaŭnym źnižeńniem vyšyni ad centralnaj viežy sa špilem da bakavych kryłaŭ.
Jaho manumientalnyja formy, nišy, zubcy i hruvastkaść abjomaŭ naŭprost adsyłajuć da abarončaha dojlidstva, da toj samaj biełaruskaj hotyki, jakuju ŭznosiŭ Ščakacichin.
Uličvajučy, što Bihosava było pamiežnaj stancyjaj, taki vyhlad nie vypadkovy — budynak vykonvaŭ rolu simvaličnaha zamka, jaki sustrakaŭ padarožnikaŭ na miažy maładoj respubliki.
Peŭnyja pośpiechi byli dasiahnutyja i ŭ dyzajnie interjeraŭ. U 1926 hodzie sklapieńni Dziaržaŭnaha muzieja BSSR u Minsku azdobili histaryčnymi rośpisami z vykarystańniem tradycyjnych matyvaŭ, tak zvanych «kutasaŭ». Viciebski mastacki technikum pad ehidaj Inbiełkulta raśpisaŭ zału kinateatra «Mastacki kiniematohraf», zapoŭniŭšy stol aryhinalnymi varyjantami narodnaha arnamientu ŭ smarahdavych i aranžavych kolerach.
Małady architektar Ivan Vałodźka (va ŭsich krynicach jon Vaładźko, ale ŭłasnaručna zapaŭniajučy dakumienty pa-biełarusku ŭ 1932 hodzie, jon zapisaŭ siabie jak Vałodźka Janka Jazepaŭ — NN) sprabavaŭ intehravać draŭlanyja raźbianyja elemienty ŭ typavyja prajekty pracoŭnaha i sialanskaha žytła, spałučajučy ich ź pieradavymi kanstruktyvisckimi formami.
Zachad nacyjanalnaha ramantyzmu
Epocha śmiełych ekśpierymientaŭ skončyłasia hetak ža chutka, jak i pačałasia. Z pačatkam 1930‑ch hadoŭ partyjny kantrol nad kulturaj staŭ tatalnym. Pracy pa raźvićci manumientalnaha biełaruskaha stylu byli zhornutyja, a mnohija ich inicyjatary represavanyja.
Ad idei biełaruskaha nacyjanalnaha architekturnaha stylu, jaki moh by stać materyjalnym uvasableńniem samavyznačeńnia biełaruskaj nacyi, zastalisia tolki etnahrafičnyja elemienty dekoru. Uładam chapała taho, kab na fasady savieckaj nieakłasiki ci kanstruktyvizmu byŭ prosta nalepleny hieamietryčny arnamient. Siońniašniaja aficyjoznaja biełaruščyna — toje, što zychodzić ad dziaržavy, — mała čym adroźnivajecca ad hetaj praktyki.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
17‑hadovy chłopiec žyvie ŭ padvale. Jon zaharnuŭsia ŭ čyrvona-zialony ściah, kab Łukašenka źviarnuŭ na jaho ŭvahu24
Kamientary