Nacyjanalnaje ŭpraŭleńnie archivaŭ i dakumientacyi ZŠA vykłała ŭ sieciva poŭny masiŭ dakumientaŭ Smalenskaha abłasnoha i haradskoha kamitetaŭ partyi za 1917—1941 hady. Hety zachopleny ŭ čas Druhoj suśvietnaj vajny zbor chavaje ŭ sabie ŭnikalnyja źviestki pra palityku savietaŭ na Smalenščynie, u pieryjad, kali tam była abvieščana SSRB, pravodziłasia biełarusizacyja i staviłasia pytańnie ab pieradačy rehijona Biełarusi.
Historyja hetaha archiva davoli viadomaja, bo padčas akupacyi jon byŭ vyviezieny niemcami, a paśla vajny apynuŭsia za akijanam, prykładna hetak ža, jak i niamieckija aerafotazdymki terytoryi SSSR, jakija paśla słužyli amierykanskaj raźviedcy. Ciapier amierykanskija śpiecyjalisty zrabili Smalenski archiŭ dastupnym dla ŭsiaho śvietu.
Dla ajčynnaj histaryjahrafii hety archiŭ moža mieć vialikuju kaštoŭnaść, bo ŭ im pavinny być adlustravanyja padziei, jakija niepasredna ŭpłyvali na farmavańnie miežaŭ biełaruskaj dziaržavy. 1 studzienia 1919 hoda mienavita ŭ Smalensku była abvieščana Savieckaja Sacyjalistyčnaja Respublika Biełaruś, a ŭžo praź niekalki tydniaŭ Maskva adabrała Smalenščynu nazad u skład RSFSR — hetyja palityčnyja pieraturbacyi musili pakinuć śled u tahačasnych dakumientach, spravazdačach i rasparadžeńniach miascovych savieckich orhanaŭ.
Jašče adnym pierśpiektyŭnym kirunkam moža być vyvučeńnie detalaŭ pracesu pieršaha ŭzbujnieńnia BSSR u 1924 hodzie. Tady Miensk, abapirajučysia na źviestki navukoŭcaŭ i pierapis 1897 hoda, pretendavaŭ na šyrokija etnična biełaruskija terytoryi, a smalenskaje čynaviectva ŭsialak supraciviłasia hetamu. Bajučysia stracić maskoŭskija datacyi i ŭłasnyja pasady, hubiernskija čynoŭniki manipulavali statystykaj, dakazvajučy, što nasielnictva całkam abrusieła. U vyniku toj biurakratyčnaj vajny Biełaruś atrymała tolki Horacki i častku Mścisłaŭskaha pavietaŭ.
Hetak ža miascovyja ŭłady cicha i mietadyčna sabatavali biełarusizacyju, što taksama nie pavinna było prajści biasśledna.
U apublikavanym archivie dakładna jość dakumienty pra žyćcio nacyjanalnych mienšaściaŭ: jaŭrejaŭ, palakaŭ i prybałtaŭ — jany zhadvajucca ŭ zahałoŭkach spraŭ. Adsutnaść biełarusaŭ, mahčyma, tłumačycca, mienšaj zacikaŭlenaściu amierykancaŭ u biełaruskim pytańni, u paraŭnańni ź jaŭrejskim, polskim i bałtyjskim, jakija padavalisia bolš pierśpiektyŭnymi.
Dzie šukać dakumienty na biełaruskuju tematyku
Kab zvuzić pole pošuku, možna abapiracca na isnujučy anhłamoŭny archiŭny daviednik, jaki ŭžo častkova katałahizavaŭ hety masiŭ. Naprykład, materyjały pa nacyjanalnaj palitycy skancentravany na 52‑j stužcy mikrafilmaŭ (Roll 52). Tam raźmieščany błok partyjnaj dakumientacyi, jaki achoplivaje spravy z numara WKP 476 da WKP 495.
Mienavita ŭ hetym pramiežku daśledčyki mohuć znajści spravu WKP 482, jakaja całkam pryśviečana ŭmovam žyćcia i palityčnaj aktyŭnaści zhadanych vyšej nacyjanalnych mienšaściej na Smalenščynie. U spravie WKP 488 možna adšukać navat artykuł pra jaŭrejskuju fiłałohiju ŭ SSSR, napisany na niamieckaj movie.
Adna sa spraŭ (WKP 475) pryśviečana kamunistyčnaj litaratury, jakaja hałoŭnym čynam była vydadziena Biełaruskaj akademijaj navuk u Minsku i pryśviečana sacyjał-demakratyčnamu ruchu da revalucyi i ŭźniknieńniu dy raźvićciu Kampartyi ŭ Biełarusi paśla 1917 hoda.
Sprava (WKP 442) źmiaščaje dakumienty pra kałhasy ŭ Biełarusi: raźvićcio kalektyvizacyi, pohlady kiraŭnictva na kałhasnaje i saŭhasnaje budaŭnictva, rost kalektyŭnaj haspadarki paśla Kastryčnickaj revalucyi, jaŭrejskich kałhaśnikaŭ u sielskaj Biełarusi, a taksama vytrymki z haziety «Pravda» pra pracu haspadarak u krainie.
Praŭda, pošuk pa archivie nie samy prosty. Nijakaha pošuku pa źmieście spraŭ, naturalna, nie isnuje, bo tekst dakumientaŭ nie byŭ raspaznany. Jany navat nie raźbivalisia na asobnyja tematyčnyja papki. Amierykanskija śpiecyjalisty prosta ŭziali babiny ź mikrafilmami, stvoranymi jašče ŭ 1950‑ch hadach, i adskanavali ich całkam u doŭhija PDF-fajły abo prosta padborki pamieram u paŭtary tysiačy zdymkaŭ. U niekatorych vypadkach numaracyja z stužak na sajcie nie supadaje z toj, što paznačana ŭnutry samich stužak, a adšukać listy, jakija adździalajuć adnu histaryčnuju spravu (WKP) ad inšaj, siarod tysiač minijaciur dosyć składana.
Ale kali kamuści chopić času i sprytu zładzić z archivam, to jon moža raskryć raniej nieviadomyja staronki davajennaj historyi Biełarusi i pierapietyi nacyjanalnaj palityki taho času.
Ciapier čytajuć
«Ja bolš nie anarchist». Mikoła Dziadok — pra turmu, Boha i rasčaravańnie ŭ ideałohijach10
Kamientary