Uładzimier Sodal. Chaciełasia, ale i kałołasia...

Uładzimier Sodal

 Chaciełasia, ale i kałołasia...

Baćka biełaruskaj filalohii, pieršy biełaruski akademik Jaŭchim Karski ŭsio svajo žyćcio pryśviaciŭ vyvučeńniu našaj movy. Jaho pracy (pierš za ŭsio šmattamovaje daśledavańnie “Biełarusy”) śćviardžali našuju nacyjanalnuju ideju, niezaležnaść, samabytnaść. A voś hramadzkaja pazycyja aŭtara “Biełarusaŭ” była nieadnaznačnaja. Chistańni Karskaha zaŭvažali jašče jahonyja sučaśniki. Damo im słova.

Jazep Losik. Z vodhuku na knihu Jaŭchima Karskaha “Biełorusskaja rieċ”, vydadzienuju ŭ Pietrahradzie ŭ 1918 hodzie: “Knižka heta cikavaja; šmat pryniasie karyści kožnamu intelihientnamu biełarusu, ale, čytajučy jaje, treba pamiatać, što aŭtar usio jašče hladzić na biełaruskuju movu jak padmovu maskoŭskaha jazyka. Jon, naprykład, achvotna zhadžajecca i navučna vam daviadzie, što serbskaja, polskaja i českaja movy asobnyja, ale biełaruskaja i ŭkrainskaja — heta ŭžo maleńkija halinki movy vielikaruskaj (maskoŭskaj). Jon jašče da hetaha času razhladaje biełaruskuju movu jak niejkaha błudnaha syna, adščapienca, katory doŭhi čas badziaŭsia na čužynie i papsavaŭ svaju movu.

Praf. Je.F.Karski — z navuki prychilnik maskoŭskaha centralizmu. Hetakich ludziej mnoha vyhadavała maskoŭskaja palityka. Pavažajučy ich za ich pracu, my nie pavinny chavać ab ich praŭdy”.

A voś što piša pra Jaŭchima Karskaha naziralny i daścipny Haljaš Leŭčyk u liście da Ivana Łuckieviča za 4 (17) lipienia 1911 h.: “...Nu i cikavy ź jaho, adnak, ekzemplar, nakolki ja moh jaho paznać!.. Zusim jon mianie ździviŭ, asabliva znańniem biełaruskaj biblijahrafii. Ad jaho ja šmat čaho daviedaŭsia.

Kali jon nie machluje, dy ducham nie ŭpadzie, i budzie iści krepka, to śmieła možna skazać, što vialikuju karyść ad jaho my možam mieć i ahramadnuju ŭsłuhu jon kaliści Biełarusi pryniasie! Škada, što niamaš jamu jak tam u Vilni albo ŭ Varšavie pakul što apiercisia, kab materyjalna jamu było lahčej, a to, biedny, zusim užo vytraśsia!.. Ja jamu krychu pamoh, ale dalej trudna!

Ale, zdajecca, jon nie machluje, a kaža praŭdu”.

Zapomnim hetyja słovy: “Kali nie machluje, dy ducham nie ŭpadzie”.

Leŭčykava “kali”, na vialiki žal, nie pakidała Karskaha da kanca jahonych dzion. Adzin Karski aktyŭna rvaŭsia da hramadzkaha žyćcia, da dziaržaŭnaha ŭładkavańnia Biełarusi, druhi tut ža pry najmienšym vyprabavańni aziraŭsia pa bakach: a ci tudy jon idzie?

Voś jakim ubačyŭ Karskaha Makar Kraŭcoŭ u śniežni 1917 h., padčas razhonu balšavikami Ŭsiebiełaruskaha źjeźdu: “Z majestatyčnaj pavahaju siarod prezydyjumu ŭznosicca fihura prafesara Karskaha...

...Vaziła bryknuŭ nazad hałavoju... Prykinuŭsia ci zapraŭdy samleŭ...

Strašenny homan i mituśnia... Rezaŭski abviaščaje Źjezd raspuščanym, a Prezydyjum jaho aryštavanym. Tym časam uryvajucca ŭ salu azbrojenyja sałdaty Remniova i, razychodziačysia naprava i naleva, starajucca achapić Źjezd”. Pra Karskaha tut usiaho tolki adzin skaz, ale jaki jon charakterny, vyrazny! My, musić, užo nikoli nie daviedajemsia, što ŭ tuju chvilinu dumaŭ prafesar. Aburaŭsia? A mo škadavaŭ: navošta źviazaŭsia z hetymi separatystami, nacyjanalistami?!

Ale taja śniežańskaja źbiantežanaść chutka minułasia, i ŭžo ŭ krasaviku 1918 h. my bačym prafesara akruhovym načalnikam aśviety Biełaruskaj Narodnaj Respubliki. Sakrataryjat aśviety daručyŭ jamu razam z Doŭnaram-Zapolskim raspracavać prajekt statutu pieršaha ŭniversytetu ŭ Miensku. Aproč taho, Karski byŭ i pravadziejnym siabram Instytutu biełaruskaj kultury, a jahonyja drukavanyja pracy pa tym časie mieli vahu padručnikaŭ.

Ale minaŭ čas, źmianialisia palityčnyja varunki, i słynny vučony pačaŭ sumniavacca ŭ budučyni našaha narodu i jaho movy. Kali adnojčy, jašče studentam, ja pračytaŭ pra hetyja sumnieńni Karskaha, dyk razhubiŭsia. Mnie nie pavieryłasia, što heta jon, vołat filalahičnaj navuki, jaki ŭsio žyćcio pakłaŭ na ałtar biełaruščyny, moh takoje skazać. I mabyć, ja nie pamyliŭsia. Musić, byŭ niejki idealahičny zmus. Ale z hetaha mnie nie zrabiłasia lahčej. Ja pakutavaŭ za Karskaha, za jahonyja słovy. Paźniej ja daviedaŭsia, što praz heta pakutavaŭ i Arsień Lis. U svajoj pradmovie da knižki “Branisłaŭ Taraškievič” jon pisaŭ: “Pryznanamu vučonamu štości pieraškadžała da kanca pieraadoleć peŭnyja pohlady aficyjnaj navuki ŭ dačynieńni da biełaruskaj movy, biełaruskaha narodu, perspektyvy jaje raźvićcia”.

Hetym “štości”, musić, jakraz i była tahačasnaja idealohija. Pierakanany, kali b naša dziaržaŭnaść raźvivałasia naturalna, biaz škodnych dla jaje zyhzahaŭ, Jaŭchim Karski byŭ by pieršym i stałym jaje budaŭnikom. A tak i jon, majučy za plačyma taki navukovy hrunt, pry kancy žyćcia zrabiŭsia pesymistam. Jakraz hetaha i bajaŭsia Čyžyk Biełaruski — Haljaš Leŭčyk, kažučy “kali ducham nie ŭpadzie”. Značycca, štości chistkaje ŭ pazycyi prafesara ŭsio ž taki było, i heta tryvožyła jahonych sučaśnikaŭ. Jany chacieli bačyć słynnaha vučonaha harmaničnaj asobaj jak u navucy, hetak i ŭ hramadzkim žyćci. I jon da hetaha imknuŭsia, ale heta jamu, na žal, nie zaŭsiody ŭdavałasia. Musić, na toje była svaja pryčyna. I nie adna.

Abdumvajučy hetyja natatki, ja zazirnuŭ u našy encyklapedyi j daviedniki. Nie šukajcie tam źviestak pra ŭdzieł Jaŭchima Karskaha ŭ Pieršym Usiebiełaruskim Źjeździe, pra jaho supracoŭnictva z uradam Biełaruskaj Narodnaj Respubliki, pra jahonyja hramadzka-filalahičnyja chistańni. Pra heta, musić, napišuć užo encyklapedysty nastupnych pakaleńniaŭ.

Bahuševič i Karski

Pošuk suviaziaŭ pamiž Bahuševičam i Karskim vyhladaje całkam lahična, kali zhadać, što abodva atrymali adukacyju ŭ Niežynie, paśla žyli ŭ Vilni. Francišak Bahuševič pryjechaŭ z Ukrainy ŭ Vilniu ŭ 1884 h. Roŭna praz hod siudy pryjechaŭ i Karski, taksama z Ukrainy. I pražyŭ u Vilni (na vulicy Połackaj u domie haspadara Hundryzera) až vosiem hod — z 1885 pa 1893 hod, vykładaŭ tam rasiejskuju i starasłavianskuju movy. Hetaju paroju žyŭ u Vilni i aŭtar “Dudki Biełaruskaj”.

Viadoma ž, vykładčyk druhoj vilenskaj himnazii Jaŭchim Karski čuŭ pra novaha vilenskaha advakata, jaki biaspłatna baraniŭ abiazdolenych. Ale viedać, čuć – heta adno, a asabistyja suviazi, kantakty – zusim inšaje. Ci byli jany miž Karskim i Bahuševičam?

Mažlivaść takich kantaktaŭ była. Skažam, z 1892 h. Vilnia pačała rychtavacca da ICH źjezdu archieolahaŭ. Z hetaj nahody byŭ stvorany Vilenski adździeł kamitetu pa arhanizacyi zhadanaha źjezdu, kudy, pavodle “Pamiatnoj knihi Vilenskoj hubiernii na 1892 hod”, byŭ uklučany i Jaŭchim Karski. Na tym źjeździe jamu naležała być tavaryšam sakratara.

Cikaviŭsia źjezdam i Francišak Bahuševič. 9 sakavika 1892 h. uviečary jon pisaŭ Janu Karłoviču ŭ Varšavu: “Daŭno ŭžo abviaścili pra źjezd archieolahaŭ, dumajuć raskopvać i Zamkavuju Haru, ale chto zaprošany ź Litvy, nia viedaju; kali znojduć, dyk chiba takich, što majuć roznyja staražytnyja formy ŭ proźviščy i hetym nie čužyja archiealohii”.

Jaŭchim Karski, žyvučy ŭ Vilni, vydaje adnu za adnoj knižki pa movie. U 1886 h. — “Obzor zvukov i form biełorusskoj rieči” i “Hrammatiku drievnieho cierkovno-słavianskoho jazyka sravnitielno s russkim”. U 1888-m — daśledavańnie “K istorii zvukov i form biełorusskoj rieči”. Francišak Bahuševič nibyta adčuvaŭ prysutnaść u Vilni takoha filolaha, jak Karski. Mienavita ŭ tyja hady jon maryŭ pra hramatyku biełaruskaj movy, navat uskliknuŭ u śniežni 1891 h.: “A moža, chtoś i hramatyku nakremzaŭ by?”

...Chtoś. Chto ž hety chtoś? Da kaho skiravana Bahuševičava paryvańnie? Nie da Karskaha. Jany choć i viedali adzin pra adnaho, čuli, vizualna byli znajomyja, ale nie šukali šlachoŭ zbližeńnia. Duža pa-roznamu jany razumieli žyćcio. Jany nibyta rabili adnu i tuju ž spravu, ale Bahuševiču ź jahonymi kłopatami pra biełaruščynu davodziłasia taicca, pracavać nielehalna, svaje knižki drukavać za miežami Biełarusi. Karski ž hetaha ničoha nia źviedaŭ. Jon spakojna sabie pracavaŭ, vydavaŭ tom za tomam. Jahonaj pracaj aficyjna apiekavalisia, jaje finansavali dziaržaŭnyja ŭstanovy. Značycca, choć abodva dumali i dbali pra Biełaruś i biełarusaŭ, ale niejak pa-roznamu pra ich jany dumali. Vidać, pohlad Karskaha na biełaruski narod byŭ suhučny aficyjnamu kirunku. Bahuševičaŭ pohlad išoŭ urazrez ź im. Heta było toje hałoŭnaje, što strymlivała Bahuševiča ad zbližeńnia z Karskim, choć jany i žyli ŭ adnym horadzie, chadzili adnymi i tymi ściežkami. Bahuševič sačyŭ za pracami Jaŭchima Karskaha. Karski ž, musić, až da pačatku XX st. i nie zdahadaŭsia, što vilenski advakat Bahuševič i aŭtar “Dudki Biełaruskaj” — adna i taja ž asoba. Heta navat padkreślena ŭ trecim tomie “Biełarusaŭ”: “Šturšok biełaruskamu ruchu dała vydadzienaja ŭ Krakavie ŭ 1891 h. na biełaruskaj movie knižačka Macieja Buračka (pseŭdanim Franciška Bahuševiča)... “Dudka Biełaruskaja”. Knižačka Buračka k pačatku našaha stahodździa stała viadomaja ŭsim, chto cikavicca raźvićciom biełaruskaj samaśviadomaści”.

A voś što piša pra mahčymyja kantakty Bahuševiča z Karskim Apanas Cychun, daśledčyk tvorčaj spadčyny słynnaha vučonaha:

“U svajoj navukovaj dziejnaści Ja.Karski padtrymlivaŭ ciesnuju suviaź z polskim etnohrafam i falklarystam Janam Karłovičam, jaki źjaŭlaŭsia samym blizkim siabram F.Bahuševiča, materyjalna jamu dapamahaŭ. Jany razam niekalki razoŭ naviedvali piśmieńnicu E.Ažešku ŭ Horadni. Jan Karłovič padtrymlivaŭ ciesnuju suviaź ź Ja.Karskim, vioŭ ź im pierapisku, apošni dasyłaŭ Ja.Karłoviču litaraturu, roznyja dapamožniki. Mahčyma, praź Ja.Karłoviča F.Bahuševič asabista byŭ znajomy i ź Ja.Karskim, ale heta treba dakazać”.

Źviartaŭsia ja ŭ 1981 h. i da daśledčyka tvorčaj spadčyny Karskaha Viktara Barkoŭskaha. Tym bolš, jahonaju žonkaju była dačka Jaŭchima Karskaha Natalla. Adkaz byŭ karotki i lakaničny.

“Na žal, nia viedajem, ci strakaŭsia F.Bahuševič ź Ja.Karskim, byli jany znajomyja ci nie. Ničoha pra F.Bahuševiča Ja.Karski nie raskazvaŭ».

Viadoma, dla navuki mo nia tak heta ŭžo važna: znalisia Bahuševič z Karskim ci nie. I ŭsio ž dla čałaviekaznaŭstva cikava: čamu dva takija vybitnyja biełarusy žyli ŭ adnym horadzie, rabili adnu i tuju spravu, a šlachoŭ da zbližeńnia nie šukali? Vidać, u kožnaha ź ich była svaja Biełaruś. Kožny ź ich ładziŭ jaje pa-svojmu, išoŭ da jaje svaim šlacham i byŭ pierakanany, što šlach hety adziny praŭdzivy.

Mapa Jaŭchima Karskaha

Puskajučy ŭ śviet pieršy tom “Biełarusaŭ”, Jaŭchim Karski, z čysta navukovych mierkavańniaŭ, dadaŭ da jaho i “Etnahrafičnuju mapu biełaruskaha plemia”. Jon nie zdahadvaŭsia, što jana chutka spatrebicca palitykam. Kali ŭ pieršaj čverci minułaha stahodździa biełarusy atrymali realnuju mažlivaść adnavić svaju dziaržaŭnaść, hetaja mapa stałasia mahutnaj padmohaj u palityčnych sprečkach ź niadobrazyčliŭcami. Prykładam, akademik Haŭryła Harecki zhadvaŭ, što Alaksandar Čarviakoŭ u Smalensku zaŭsiody mieŭ pry sabie mapu Karskaha. Jon nasiŭ jaje, składzienuju ŭ kolki stołak, u bakavoj kišeni. Jak tolki jakaja sprečka z rasiejskimi palitykami, dyk jon za hetuju mapu: “Voś hladzicie, tut čornym pa biełym paznačany miežy Biełarusi! I nia mnoju heta prydumana i zaćvierdžana, a rasiejskimi vučonymi”.

A etnahrafičnyja miežy na mapie Jaŭchima Karskaha značna šyrejšyja za siońniašnija... Jany amal takija, jakija koliś vyznačyŭ Francišak Bahuševič u pradmovie da “Dudki Biełaruskaj”: “Moža, chto spytaje: hdzie ž ciapier Biełaruś? Tam, bratcy, jana, hdzie naša mova žyvieć: jana ad Vilni da Mazyra, ad Vitebska za małym nie da Čarnihava, hdzie Hrodna, Mińsk, Mahiloŭ, Vilnia i šmat miastečkaŭ i viosak...”

I voś Jaŭchim Karski svajoj “Etnahrafičnaj mapaj” u 1903 h. paćvierdziŭ słovy paeta, zamacavaŭ ich na karcie. Hetaja mapa davała i pa-raniejšamu daje šmat dumak i impulsaŭ nieabyjakavamu da losu Radzimy čałavieku. Pierakanany, kali voźmiecie jaje ŭ ruki, jana i vam šmat pra što raskaža i pakaža, niamała daść i dumak. To ŭhledźciesia ŭ jaje!

Čamu

Jašče z časoŭ Skaryny viadziecca tak na našaj ziamli: nie žyvuć tut naščadki słavutych synoŭ i dačok Biełarusi. Niama tut naščadkaŭ Dunina-Marcinkieviča, Franciška Bahuševiča, Janki Łučyny, Ferdynanda Ruščyca, Epimacha-Šypiły, Jadvihina Š., Łuckievičaŭ, Bahdanovičaŭ, Zabejdy...

Dyj Karskija žyvuć u Pieciarburzie. Voś jakraz hetyja Karskija i jość naščadki słavutaha filolaha. Adna ź ich — Taciana Karskaja. Jana ŭnučka słavutaha filolaha. Taksama linhvist, kandydat filalahičnych navuk. Šmat hadoŭ pracavała ŭ Instytucie movaznaŭstva kolišniaj akademii SSSR. Praciahły čas zajmałasia čechasłavacka-rasiejskimi moŭnymi suviaziami, była kansultantam Vialikaha česka-polskaha słoŭnika. Pierakładčyca. Pierakłała na rasiejskuju movu bolš za paŭsotni ci bolej značnych tvoraŭ českaj litaratury, pieravažna klasyčnych. Peŭny čas žyła ŭ Prazie.

Hetyja źviestki z 1980 h., z adkazaŭ na maje pytańni. Tady ja rychtavaŭ na televizii narys pra słynnaha vučonaha, i mnie patrebnyja byli źviestki pra naščadkaŭ Karskich. U hetym ža liście Taciana Karskaja jašče paviedamiła mnie, što proźvišča Karski nosić i jaje brat Siarhiej i jahony syn, taksama Siarhiej. Brat inžyner. Bratava žonačka — uschodaznaŭca. Jana, naturalna, taksama Karskaja. Zachavała svajo rodavaje proźvišča i Taciana, choć i daŭno zamužam. A zdaryłasia heta tamu, što jana pačała drukavacca raniej, jak vyjšła zamuž. A voś syn jaje ŭžo nie zachavaŭ rodavaha proźvišča. Ale i jon vielmi talenavity. U 1980 h. nadrukavaŭ šerah bujnych mastackich tvoraŭ. Raspaviadajučy pra svaju siamju, pra svoj rod, Taciana Karskaja miž inšym zaznačyła: “Ja svajo rodavaje proźvišča lublu, šanuju i pavažaju!”

Cikava ŭsio heta. Ale čamuś i adnačasova sumna. I sum hety viadomy. Jon i ŭ naźvie razvahaŭ: čamu amal usie naščadki ŭsich našych słavutych ludziej adrynutyja Radzimaju? Čamu jana nikoli nia brała ich pad svaju apieku? Čamu nikoli nikoha nie pahukała pad svajo kryło? A mo hukała, dy jany sami nie zžadali, nie zachacieli viartacca na radzimu svaich prodkaŭ? A kali hukała, a jany nie zžadali, dyk usio roŭna nie zdymajecca hetaje “čamu?”. Što ž heta za takaja Radzima, što nie pryvablivaje svaich adnakreŭnych, a adšturchoŭvaje ad siabie?..

Hetyja “čamu” možna doŭžyć sabie jašče i jašče. Ale chto na ich daść adkaz?

I jašče. Naščadki Jaŭchima Karskaha, jak bačym, ludzi zdolnyja, talenavityja. A kab ža hety talent Karskich dy dla Biełarusi! I my b mieli z rodu Karskich i biełaruskich piśmieńnikaŭ, i linhvistaŭ. I heta było harmanična ź imiem vialikaha prodka. Nu ale, na žal, hetak nia stałasia. I heta ŭsio ciahniecca ci nia z tych chistańniaŭ, jakija mieŭ koliś słavuty filolah. A chistańni tyja majuć vytok z taho niapeŭnaha hramadzka-palityčnaha ładu, jaki byŭ u Biełarusi i jaki zastajecca. Hety ład nie cikaviŭsia i nie cikavicca losam naščadkaŭ słavutych synoŭ i dačok. Jon naadvarot, robić usio, kab ich sahnać z Našaj Ziamielki. Voś tamu i niama ŭ Biełarusi nikoha z naščadkaŭ Skaryny, Dunina-Marcinkieviča, Jadvihina Š., Losikaŭ... Karskich taksama!

“Biełarusy”
praz dva “s” i “o”

...Niekali niepadalok žłobinskaha kirmašu, na rahu vulicaŭ stajała nievialikaja chatka z vysokim hankam – žłobinskaja miestačkovaja kniharnia. Naviedvajučy Žłobin, ja nie minaŭ i hetaj miestačkovaj knižnicy. I voś adnaho razu siarod dobra znajomych mnie knih ja raptam uhledzieŭ žaŭtavata-šeruju jomkuju knihu, dosyć ładnaha pamieru, ź jakoj mnie najpierš kinułasia ŭ voka jaje nazva. Jana składałasia z adnaho słova — “Biełorussy”.

Mnie zakarcieła jaje pahartać. Tolki zrokavaje znajomstva pakazała, što hetaja kniha nie dla lohkaha čytva: huki, litary, znoski, dužki, nadradkovyja znaki-dyftonhi. Pahladzieŭ na canu — takich hrošaj u mianie na tuju paru nie było. Nieŭzabavie ja źjechaŭ u Murmansk. Tam hetaja kniha nie sychodziła z majoj pamiaci, stajała ŭvačču, hukała dadomu. Praz dva hady ja viarnuŭsia ŭ Biełaruś i staŭ studentam i znoŭ uźbiŭsia pry dosyć cikavaj akaličnaści na “Biełarusaŭ” Karskaha. Ale heta ŭžo była zusim inšaja sustreča. Taksama pa-svojmu niečakanaja. Ale pra heta chiba inšym razam. Ja i tak, musić, vam dobra ŭžo nadakučyŭ hetymi svaimi nie zaŭsiody arhumentavanymi mrojami. Što ž da pieršaj strečy ź “Biełarusami”, to choć minuła z taje pary nie adzin dziasiatak hadoŭ i daŭno niama taje stareńkaje žłobinskaje kniharni, ale kali b jana acaleła, ja i siońnia pakazaŭ by vam toj jaje kutočak, dzie stajała kniha, abaznačanaja nazvaju našaj nacyi. Hetaja kniha vyłučałasia z usich tam knih, bo na joj było nakreślena samaje darahoje słova z usich našych słovaŭ. A mienavita — BIEŁARUSY.