Hanna Butyrčyk. Na skryžavańniach

Hanna Butyrčyk

Na skryžavańniach

Čamu bahataja Ameryka i dzie pryčyny dehradacyi biełarusaŭ? Ese vykładčycy Biełaruskaha dziaržaŭnaha ŭniversytetu Hanny Butyrčyk.

“Biełarusi nakanavana było apynucca na skryžavańni šlachoŭ z zachadu na ŭschod, z poŭnačy na poŭdzień”, — časta mienavita tak pačynajecca znajomstva z našaj krainaj. Dalej zvyčajna havorać pra spustašalnyja vojny, katalictva i pravasłaŭje, uschodnija kresy i paŭnočna-zachodni kraj. My blizka prymajem ideju svajoj raskryžavanaści na skryžavańni daroh i ŭpadabali rolu pakutnikaŭ. Ale skryžavańnie daje j vydatnuju mahčymaść handlu ź inšymi. Tolki nia varta zabyvacca, što ŭ śvietu čatyry baki. Sonca ŭzychodzić na ŭschodzie, ale nie zastajecca tam ceły dzień: uzdymajecca ŭ zenit (poŭdzień), zachodzić na zachadzie i spačyvaje ŭ kałyscy poŭnačy. Tak i śvietahlad čałavieka štodnia apisvaje hetaje koła. Spačatku zirniom na ŭschod, potym z trymcieńniem pahladzim u bok našaj kolišniaj Vilni, paspačuvajem niebahatamu žyćciu niezaležnaj Ukrainy, jakaja, adnak, nie addaje pieravahi dalaru pierad hryŭnaj, pa-dobramu pazajzdrościm palakam. Jak i čechi, jany ŭ eŭrapiejskaj supolnaści pačuvajucca najbolš volna, bo śćvierdzili siabie jak dziaržavy nacyjanalnyja. Českaja i polskaja movy vyvučajucca ŭ eŭrapiejskich universytetach, pomniki dojlidztva ŭklučajucca ŭ rejestar suśvietnych kulturnych skarbaŭ, čynicca intelektualny handal. Nazirańnie za pracesami, što adbyvajucca ŭ inšych krainach, vyvučeńnie ich kulturnaj spadčyny dazvalajuć hłybiej razumieć siabie i inšych, pierajmać stanoŭčy dośvied i ŭnikać pamyłak.

Kab zrazumieć pryčyny pastupovaj dehradacyi biełarusaŭ, ja źviarnułasia da krainy, jakuju mnohija nazyvajuć biezduchoŭnaj, ale jakaja dała śvietu Ŭołta Ŭitmena, Edhara Po, Džeka Londana, Uiljama Fołknera, u jakoj znachodziacca najbujniejšyja kalekcyi suśvietnych skarbaŭ, u navučalnych ustanovach jakoj pracujuć najlepšyja pradstaŭniki suśvietnaj intelihiencyi. Heta kraina, dzie kultura — heta palityka, stvareńnie ŭmovaŭ dla tvorčaj realizacyi asoby, u toj čas jak Biełaruś — kraina, dzie palityka pretenduje na rolu kultury. Moj čarhovy vizyt u ZŠA prypaŭ na vierasień. I praz dva tydni paśla trahiedyi skroź vodar daždžu prastupaŭ harkavy pach dymu. Zdavałasia, što žyćcio na imklivym Manhetanie zapavoliłasia. Vulicy pazirali zasiarodžanymi tvarami palicejskich. Na skryžavańniach prapanoŭvali tannyja parasony i nacyjanalnyja ściahi. Amerykanskija ściahi byli amal na kožnaj mašynie, štandarami ŭ voknach damoŭ, na stałach u kaviarniach, u rukach minakoŭ. Toje, što ŭ Biełarusi abraźliva nazyvajuć nacyjanalizmam, u Amerycy jość prajavaj patryjatyčnych pačućciaŭ hramadzian.

U Amerycy spradvieku socyjum (hramada) vyšejšy za dziaržavu. Vartasnym pryznajecca kalektyŭnaje myśleńnie, stvarajucca ŭmovy, pry jakich faktyčna niemahčymaje vyłučeńnie pasijanarnaj asoby, kštałtu Napaleona albo Stalina. Ekanomika zadaje ton palitycy.

U Biełarusi dziaržava stałasia sapraŭdnym aparatam hvałtu nad čałaviečaj samaściu. Dziaržava ŭziała na siabie funkcyi pieršych amerykanskich kalanistaŭ, što razharnuli šyroki nastup na cyvilizacyju karennaha nasielnictva, jakuju nieabchodna było źniščyć, kab na jaje ruinach uźvieści novuju. Ale dla amerykancaŭ heta była čužaja ziamla, jakuju naležała zrabić svajoj. U nas praces akurat advarotny — adčužeńnie svajoj ziamli.

Ameryka farmavałasia pieravažna jak mužčynskaja kraina. Doŭhaje padarožža moram mahli vytrymać tolki dužyja fizyčna ludzi, jakija na novaj terytoryi pačynali žyćcio nanoŭ. Mužčynski pačatak vyjaŭlaŭsia i ŭ imknieńni zavajoŭvać, i ŭ aryjentacyi mienavita na socyjum. Biełaruś — kraina z žanočym pačatkam. Jaje los — baranicca. Tut istotnuju rolu adyhryvajuć siamiejnyja stasunki. Mnohija maje znajomyja amerykancy dziviacca, čamu ŭ nas zachoŭvajecca takaja ciesnaja suviaź pamiž baćkami i dziećmi. Nahodaj tamu — nie da kanca źniščany mechanizm pierajemnaści. Siamja dapamahaje zasvoić i pieraasensavać skarb, naźbirany papiarednimi pakaleńniami, tuju systemu ahulnačałaviečych kaštoŭnaściaŭ, pavodle jakoj čałaviek vymiaraje svaje ŭčynki. Nacyjanalnaja spadčyna ŭ biełarusaŭ bruicca z zachavańnia pamiaci prodkaŭ, zvyčajaŭ, tradycyj, śvietaŭjaŭleńniaŭ, pryniatych u asobna ŭziataj siamji.

U Amerycy amal niama hetkaha ruchu pa vertykali. Tut kožnaje novaje pakaleńnie ŭstaloŭvaje normy adnosinaŭ u hramadztvie, prydatnyja mienavita dla jaho. Nacyjanalnaja mova i tradycyi zachoŭvajucca ŭ bolšaści emihrantaŭ tolki ŭ pieršym-druhim kalenie. Heta cikavaje pole daśledavańnia dla linhvistaŭ. Užo ŭ pieršym kalenie adbyvajecca kalkavańnie hramatyčnych formaŭ anhielskaj movy: “ia budu brać aŭtobus” (take a bus) zamiest “ia pajedu aŭtobusam”, “ia vybieh z ałoŭkaŭ” (I run out of pencils) zamiest “u mianie skončylisia ałoŭki”, “ia sustreŭ nikoha” (u anhielskaj niama padvojnaha admaŭleńnia); uviadzieńnie ŭ tkaninu svajoj movy anhielskich słovaŭ: “I z takim ekśpiransam (experience — dośvied) ty spadziaješsia adšukać rabotu?” Albo, havoračy anhielskaj movaj pamiž saboj, nia-nośbity naŭmysna vykarystoŭvajuć intanacyjnuju afarboŭku svajoj movy. Hetuju źjavu adlustravaŭ Stejnbek u ramanie “Na ŭschod ad Edemu”. Aŭtar padaje vobraz kitajca Li, jaki naradziŭsia ŭ ZŠA, kudy jahonyja baćki pryjechali ŭ pošukach zarobku. Dobra vałodajučy anhielskaj, jon, adnak, karystajecca svojeasablivaj kitajskaj tarabarščynaj, jakaja vystupaje atrybutam nacyjanalnaj prynaležnaści hieroja. Li tłumačyć, što, kali budzie havaryć zvyčajnaj anhielskaj movaj, ludzi pierastanuć jaho razumieć, bo čakajuć pačuć ad kitajca mienavita pidžyn (anhła-kitajskuju hibrydnuju movu). Inšaj prajavaj hetaha pracesu vystupaje toj fakt, što ŭ suviazi z rostam nasielnictva (pieravažna z Meksyki) u paŭdniovych štatach Ameryki źjaŭlajecca tak zvany Spanglish. Daśledniki adznačajuć pašyreńnie kultury čykana (amierykanskich hišpancaŭ). Navat u Ńju-Jorku ŭsio čaściej na vočy traplajucca šyldy na dźviuch movach.

Srodkam abjadnańnia nacyi ŭ supolnaść u Złučanych Štatach vystupaje relihija. Tut abvieščana svaboda vieravyznańnia, i prynamsi raz na dva tydni siaredniestatystyčnaja siamja vybirajecca ŭ kaścioł, carkvu ci malelny dom. U biełarusaŭ relihija stałasia dziejnaj zbrojaj apalačvańnia ci rusifikacyi. Zrešty, našyja vieravańni nie abmiažoŭvajucca chryścijanstvam, bo prodki biełarusaŭ źviedali i pahanstva ź jahonaj nadzvyčaj bahataj mitalohijaj. Tamu nie zahinuli my i našaja kultura ŭ časy ateizmu: akramia chryścijanskaj viery, jakaja rehlamentuje pavodziny čałavieka ŭ hramadztvie, biełarusy mieli vieru daŭnich prodkaŭ, jakaja vyznačaje dačynieńni čałavieka i Pryrody, bo čałaviečy rod z Pry-rody vyjšaŭ. U amerykancaŭ niama hetaha pry-rodnaha pačatku, adsiul moc relihii, jakaja rehlamentuje pavodziny ŭ hramadzie. Pieršyja anhielskija pasialency Novuju Anhliju ličyli ziamloj abiacanaj, kudy Boh pryvioŭ “abrany narod” — purytanaŭ. Tamu biblejskaja tema čyrvonaj nitkaj prachodzić praz usiu amerykanskuju litaraturu. A ŭ nas biblejskija vobrazy prastupajuć praz tkaninu narodnych vieravańniaŭ.

Amerykanskaja kultura źviartajecca da biblejskich uzoraŭ. Tak, znakamity raman H.Mełviła pačynajecca sa słovaŭ “Kličcie mianie Izmaił”, i hetaha było dastatkova, kab pierad sučaśnikami aŭtara, jakija dobra viedali tekst Śviatoha piśma, paŭstavaŭ vobraz vyhnańnika, asudžanaha na viečnyja vandravańni. U “Hronkach hnievu” Dž.Stejnbeka padajecca vobraz praviednika Džyma Kiejsi (pieršyja litary imia ŭ anhlijskim varyjancie pavinny vyklikać asacyjacyi ź Isusam Chrystom — Jim Casy — Jesus Christ), što niasie ŭ śviet svaju filazofiju — žyć u hramadzie i lubić usich ludziej.

U biełaruskaj kultury najčaściej adlustroŭvaŭsia ruch pa vertykali: hruša jak uvasableńnie siadziby ŭ Karatkieviča ci Bykava, tapola jak symbal baćkaŭščyny ŭ Kuźmy Čornaha, znakamityja duby Jakuba Kołasa. U amerykanskaj kultury adlustravany ruch pa haryzantali, što vyjaviłasia ŭ pieravažna žyviolnaj symbolicy. Na pačatku amerykanskaj litaratury z raślinnaści znachodzim tolki liście travy ŭ U.Uitmena i hronki hnievu ŭ Dž.Stejnbeka, zatoje žyviolnaja symbolika pradstaŭlenaja šyroka: bieły kit u H.Mełviła, čarapacha i myšy Dž.Stejnbeka, miadźviedź U.Fołknera, vaŭki Dž.Londana. Źvierniem uvahu — kali ŭ biełarusa pytajuć pra minułaje, kažuć: “A dzie (adkul) tvaje karani?”, albo “Čyja ty budzieš?”, u amerykancaŭ — najčaściej pra background (vytoki, pachodžańnie, bijahrafičnyja dadzienyja, ale taksama i kvalifikacyja, padrychtoŭka i žyćciovy dośvied).

…Vodar kavy, što vitalna bruiŭsia z rasčynienych dźviarej kaviarniaŭ i ofisaŭ, usio čaściej pierapyniaŭ maje dumki. Ranica na Manhetanie pačynajecca z vodaru kavy. Pamiataju, niejak u Miensku prajšła ŭranku pa praspekcie Skaryny ad Maskoŭskaj da Kastryčnickaj i nie znajšła nivodnaj adčynienaj kaviarni. Musić, u nas nie pryniata pić kavu da dvanaccataj. Zatoje pajeści lubim dobra, sa smakam: bulby sa skvarkaj (i chalesteryn nas nie biare), baršču sa śmiatanaj i ładnym kavałkam miasa, kapustki i huročkaŭ salonieńkich, hrybkoŭ marynavanych... Dy nivodzin amerykaniec, akramia šampińjonaŭ, inšych hryboŭ nia viedaje. A słova “tvaroh” uvohule nie isnuje ŭ anhielskaj movie. Niechta z maich adnaklaśnikaŭ padčas našaha pieršaha vizytu ŭ Štaty trapna pažartavaŭ, što słova bread na našuju movu nie pierakładajecca, jak i słova chleb na ichnuju, bo abaznačajuć absalutna roznyja paniatki. Dyk čamu tady našyja dzieci ichnymi hamburhierami i čyzburhierami nie dajuć spakoju baćkam?

U amerykancaŭ tak zvanaja fast-food (chutka pryhatavanaja ježa) — častka nacyjanalnaj kultury, što abumoŭlena šparkim bieham žyćcia, kali kožnaja chvilina na rachunku. U nas značnaja kolkaść nasielnictva chodzić na pracu, kab nie siadzieć doma, tamu ŭ abied možna nie śpiašajučysia źjeści chatnich katletak, blincoŭ, pahreć kipiacilnikam u šklancy jakoha supčyku. A ŭžo jakich prysmakaŭ ni znojdzieš za stałom śviatočnym! I pry hetym usie skardziacca, što žyvuć niebahata. Dapamahajuć leciščy — fenomen, taksama niedastupny amerykanskaj śviadomaści.

U hetych razvažańniach ja dajšła da skryžavańnia 5-j aveniu i 42-j vulicy. U centry Manhetanu ciažka zabłukać: haryzantali vulic pierakryžoŭvajucca z vertykalami aveniu, i kožnaja maje svoj numar. Zachodžu ŭ Nacyjanalnuju biblijateku (Public Library), dzie sabranyja kulturnyja skarby z usiaho śvietu. Amerykancy majuć dziŭnuju zdolnaść zachoŭvać samyja niečakanyja rečy. U adnym z tamtejšych muzejaŭ bačyła vialiki stend z butelečnymi korkami roznych časoŭ — i heta ich taksama cikavić. Zrešty, “cikavić” — niedakładnaje słova. Lepš skazać: i heta jany źbirajuć, bo daloka nia ŭsio sabranaje cikavić amerykancaŭ. Navat u adnoj z samych bujnych karcinnych halerejaŭ, “Metrapolitenie”, najčaściej pačuješ rasiejskuju ci japonskuju havorku.

“A ci nie zamović mnie “Dzikaje palavańnie karala Stacha”? — dumała ja, idučy ŭ čytalnuju zalu. Lohika była prostaja: kali ŭ Amerycy jość biełarusy, u biblijatecy pavinien być Karatkievič. Dziaŭčyna, što musiła vykanać maju zamovu, krychu źbiantežyłasia, pabačyŭšy kiryličnyja litary, a paśla paprasiła prabačeńnia za toje, što kniha budzie tolki praz hadzinu, bo znachodzicca ŭ inšym budynku.

“Pa vierasie, pa hibłaj dryhvie skača dzikaje palavańnie i budzie skakać da tych časoŭ, pakul isnuje śviet. Jano — naša ziamla, nielubimaja nami i strašnaja. Źlitujsia z nas, Boža!” — mienavita hetyja słovy prychodzili na pamiać. Voś jon, kluč da našaj mentalnaści — dzikaje palavańnie, jakoje ładzim my sami suproć siabie. Chto ŭ śviecie bolš, jak my, nia lubić svajoj Baćkaŭščyny? Nie rasiejcy z palakami vinny, što ŭ kniharniach amal niama biełaruskich knižak, a ŭ miežach dziaržaŭnaha ŭniversytetu davodzicca zmahacca za biełaruskuju movu, jakaja nibyta pazbaŭlaje studenta prava volnaha vybaru. Kuźma Čorny ŭ ramanie “Pošuki budučyni” raspavioŭ pra Vialikaha złodzieja, u jakim kaho i čaho tolki ni bačyli, i tak redka — ułasnaje adlustravańnie, toje žachlivaje, što chavajecca ŭ čałavieku. Moža, varta zazirnuć u hetaje lusterka, kab žachnucca ŭłasnaj pačvarnaści? Kab samim sabie skazać: nie, my — nie takija. I tady kožny z tutejšych ludziej, patrapiŭšy ŭ Štaty, abaviazkova adšukaje čas, kab pakłanicca pomniku Kupały ci pamalicca ŭ carkvie Eŭfrasińni za rod svoj i Ajčynu.