Bukiet Małdavii

samit SND u Kišynevie

Bukiet Małdavii

Nialohka biełarusu ŭjavić sytuacyju, kali nacyjanalna-demakratyčnaja apazycyja vystupaje za skasavańnie suverenitetu i źlićcio svajoj krainy z susiedniaj. Nialohka ŭjavić, što jość kraina, nasielnictva jakoj tak i nie pryjšło da zhody, jak nazyvać svaju movu — małdaŭskaj ci rumynskaj.

Abjektyŭna, jak mianie pierakonvali małdavanie, nijakaj małdaŭskaj movy nie isnuje. Prosta paśla zachopu hetaj terytoryi SSSR u 1940-m rumynskuju movu pieraviali na kirylicu i pačali nazyvać “małdaŭskaj”. Ciapier łacinku viarnuli, adnak mnohija pa-raniejšamu z hetym nie pahadžajucca, choć i nia mohuć skazać, čym “małdaŭskaja” adroźnivajecca ad rumynskaj.

Nia mienš pytańniaŭ i z nacyjanalnaj samaidentyfikacyjaj. Pavodle pierapisu 1989 h., u krainie žyło 64% małdavanaŭ, 13% ukraincaŭ, 12% rasiejcaŭ, a taksama baŭhary i hahauzy (hetyja žyvuć kampaktna i ciapier majuć svaju aŭtanomiju). Novy pierapis siońniašniaje “kamunistyčnaje” kiraŭnictva ŭvieś čas adciahvaje. Pavodle słovaŭ małdaŭskich demakrataŭ, jano baicca, što mnohija małdavanie nazavuć sabie rumynami. Dyj niezrazumieła, jak pravieści pierapis u krainie, dzie z 4-miljonnaha nasielnictva kala miljona pracujuć i žyvuć za miažoj — u Rumynii, Turcyi, Rasiei, Partuhalii, uciakajučy ad siaredniaha zarobku ŭ 40 dalaraŭ. Dadajcie siudy jašče prydniastroŭski kanflikt, kab atrymaŭsia vostry i rezki “bukiet Małdavii”.

Voś pryjedzie Pucin

Ščyraje zamiłavańnie ŭ mianie vyklikaŭ biezahladna-naiŭny aptymizm małdaŭskaj rasiejskamoŭnaj presy, jakaja spadziavałasia na pavarotnyja vyniki samitu. “Što skaža Pucin? Jak jon vyrašyć prydniastroŭskuju prablemu?” Varyjacyi na temu “Pucin dumaje pra Małdovu” nahadvali dumku niekatorych biełarusaŭ, što my znachodzimsia ŭ centry ŭvahi nia tolki Maskvy, ale i ŭsiaho śvietu. Bolšaść hetaj małdaŭskaj presy, treba zaŭvažyć, dziaržaŭnaja, i piša pra apazycyju pryblizna ŭ styli BT časoŭ Zimoŭskaha.

Rasieja dy Pucin dla dziaržaŭnaj małdaŭskaj presy — “śviatarnaja karova”, u dačynieńni da jakoj navat cień krytyki albo skiepsisu niepažadany. U kišyneŭskich kramach lamantuje “Russkoje radio”, taksist-rasiejec rodam z Ryhi pryznajecca, što, žyvučy ŭ Kišynevie 30 hadoŭ, pa-rumynsku havaryć tak i nie navučyŭsia. Małdavanie, kaža, ludzi haścinnyja: kali ŭ kampanii choć by adzin rasiejskamoŭny, usie buduć havaryć pa-rasiejsku. Dziela spraviadlivaści treba zaznačyć, što prezydent-kamunist Uładzimier Varonin, jak i inšyja vyšejšyja kiraŭniki krainy, vałodaje rumynskaj movaj.

Małdaŭskija ŭłady rychtavalisia da samitu, jak pravincyjnyja kiraŭniki rychtujucca da pryjezdu načalstva. Za dva dni da sustrečy ŭ Kišynevie ŭklučyli haračuju vadu — upieršyniu za apošnija hady heta było zroblena zadoŭha da pačatku aciaplalnaha sezonu. U kišyneŭskim aeraporcie adramantavali fasad budynku dla asabliva važnych haściej, travu padstryhli, kvietkavyja klumby aśviažyli. Hałoŭnuju mahistral Kišyneva ačyścili ad niearhanizavanych handlaroŭ i žabrakoŭ, jakija z savieckich časoŭ źjaŭlajucca admietnaściu Małdovy. Nieviadoma dla čaho na dva dni začynili rynak za try kvartały ad miesca sustrečy prezydentaŭ. U dzień samitu centralny praspekt Kišyneva ad ranicy byŭ prosta pierakryty, pa im nia jeździli navat taksoŭki j hramadzki transpart. Uzdoŭž praspektu Štefana Vialikaha, jaki prarazaje ŭsiu stalicu, praz kožnyja 10 metraŭ stajali palicyjanty ŭ paradnaj formie.

Padarunak ad imianińnika

Što da samitu, dyk na im samym intryhoŭnym akazaŭsia “padrychtavany ekspromt” Pucina nakont abrańnia na pasadu staršyni Rady kiraŭnikoŭ dziaržavaŭ SND Leanida Kučmy. Dahetul tolki prezydent Rasiei ŭznačalvaŭ hetuju strukturu. Prapanova Pucina na fonie padpisańnia pahadnieńnia pra stvareńnie rasiejska-ŭkrainskaha hazavaha kansorcyjumu i ścipłych vynikaŭ sustrečy prezydentaŭ Biełarusi i Rasiei stała jašče adnym pakaźnikam rasiejska-ŭkrainskaha zbližeńnia. Alaksandar Łukašenka trojčy braŭ słova, vystupajučy suprać hetaj inicyjatyvy. Jaho padtrymali prezydenty Ŭzbekistanu, Tadžykistanu dy Armienii. Navat sam źbiantežany Kučma prapanavaŭ pieranieści razhlad hetaha pytańnia na nastupny samit, jaki adbudziecca ŭ Kijevie. Ale heta było zroblena tolki paśla taho, kali Łukašenka nahadaŭ, što Ŭkraina navat nie ratyfikavała statutu SND i farmalna źjaŭlajecca asacyjavanym siabram Sadružnaści.

Navidavoku taktyčnyja mety Pucina — padtrymka ŭkrainskaha prezydenta ŭ ciažki dla taho peryjad i žadańnie Maskvy surjozna ŭpłyvać na Kijeŭ. Stratehična, adnak, tut bačycca pryznańnie Rasiejaj ukrainskaha staŭleńnia da SND jak srodku cyvilizavanaha razvodu byłych savieckich respublik. Pucin vymušana pryznaje toje, z čym nie prymiryŭsia Jelcyn: Rasieja nia zdolnaja budavać na ruinach Sajuzu niejkuju novuju zvyšdziaržavu sa stalicaj u Maskvie. A tamu možna ŭvieści ratacyju kiraŭnikoŭ, skaracić persanał orhanaŭ SND na 25% i pieraklučyć moc dziaržavy na zabieśpiačeńnie najpierš ekanamičnych intaresaŭ.

Vital Cyhankoŭ, kar. radyjo “Svaboda” — dla “NN”.
Kišyneŭ—Miensk