Biełaruski śled Leanarda

Rod Niamcevičaŭ sabraŭ u svaim majontku pad Bieraściem unikalnuju kalekcyju dakumentaŭ, karcin, pradmietaŭ. U 1915 hodzie, pierad prychodam niemcaŭ, hružany hetym skarbam aboz rušyŭ u evakuacyju i… rastvaryŭsia. Źnik i ŭnikalny albom akvarelaŭ i malunkaŭ z pracami Leanarda da Vinčy j Antonisa van Dejka. Śled stračanych skarbaŭ prasačyŭ krajaznaviec Anatol Hładyščuk.

Leanarda ŭ Skokach

Apošni, chto pracavaŭ u archivach Niamcevičaŭ i bačyŭ ichnuju mastackuju kalekcyju, byŭ daśledčyk siamiejnych archivaŭ Alaksandar Kraŭschar. U 1913 h. jon paśpieŭ da pačatku vajny vydać u Varšavie j Krakavie knihu «Krochi minułaha».

Pracujučy ŭ skokaŭskim majontku, daśledčyk byŭ abmiežavany ŭ časie, tamu asnoŭnuju ŭvahu ŭdzialiŭ aŭtohrafam słavutych tahačasnych dziejačaŭ kultury j palitykaŭ dy albomu akvarelaŭ i malunkaŭ, sabranych Juljanam Ursynam Niamcevičam. Kraŭschar niby mieŭ niejkaje pradčuvańnie — jon zrabiŭ niekalki fotarepradukcyj. U albomie byli źmieščany i partret niamieckaj mastački, pradstaŭnicy klasycyzmu Anhieliki Kaŭfman (1741—1807), i aryhinalny malunak słavutaha aŭstryjca Jahana Baptysta Lampi (1751—1830), i, mahčyma, adziny ŭ śviecie partret paeta Dzijanisija Kniažnina, aŭtapartret vybitnaha vilenčuka Jana Rustema.

Hvozd albomu — bujny plan pažyłoha mužčyny ruki Antonisa Van Dejka i eskiz Leanarda da Vinčy. Hienijalny italjaniec pastajanna raspracoŭvaŭ navatarskija metady padrychtoŭčaha malunku — vyniki nazirańniaŭ u pieradačy mimiki tvaru, źviartajučysia navat da hratesku. Mahčyma, adzin z takich eskizaŭ i trapiŭ u kalekcyju Niamceviča.

Jość u albomie i repradukcyja akvareli nieviadomaha aŭtara kanca XVIII st. — heta adziny viadomy malunak, jaki daje prastoravaje ŭjaŭleńnie pra pabudavanuju Marcelijem Ursynam Niamcevičam u Skokach siadzibu. Hety majontak adlustravany jašče ź viežami-alkiežami pa bakoch, jakija potym pierabuduje jahony ŭnuk. Na piarednim planie — halandzki młyn. Ad jaho zastalisia adno vałuny i aleja ź lipami, što metadyčna źniščajecca barbarami-sučaśnikami.

Adlustravany na akvareli kaścioł źniščali dvojčy. Spačatku zimoj 1939 h. čyrvonaarmiejcy zrujnavali familnuju skryptu — «sacyjalna niebiaśpiečny abjekt». Pry kancy 1950-ch byŭ źniščany j sam kaścioł. Małady chłopiec, što «spryčyniŭsia» da razbureńnia, sarvaŭsia ź jahonaj viežy, ale zdoleŭ prabiehčy ŭ śmiarotnaj ahonii try kilametry da najbližejšaha telefona. Haspadarlivy kałhas daščentu razabraŭ cehłu na karoŭnik, a ŭ krypcie zrabili schovišča dla jabłyk. Viaskoŭcy adnieślisia da byłych haspadaroŭ pa-ludzku. Pareštki Niamcevičaŭ byli aščadna pierapachavanyja za kaściołam.

Fatalnaja evakuacyja

U druhoj pałovie XIX — pačatku XX st. Skokami kiravali Jan Citus i Jan Ursyn Niamcevičy. Jan Citus — maršałak haradzienskaj šlachty j tajny daradca ŭ Rasiejskaj imperyi — zakłaŭ u majontku adzin ź pieršych koniezavodaŭ u imperyi. Jahony syn Jan Ursyn atrymaŭ vydatnuju sielskahaspadarčuju adukacyju ŭ Belhii i praciahnuŭ spravu baćki. Na pačatku XX st. u Skokach naličvałasia pad tryccać statkavych kabylic anhielskaj parody. Žarabiaty pradavalisia zahadzia, jašče da naradžeńnia, pa 2300 rubloŭ. «Marmur» na ŭsierasiejskich skačkach uziaŭ hałoŭny pryz — 40 tys. rubloŭ.

Bieraściejskaja Arkadzija chutka skončyłasia.

Uletku 1915 h. kajzeraŭskija vojski pačali nastup na Ŭschodnim froncie. Ništo nie pavinna było zastacca vorahu. Rasiejskaje vojska, adstupajučy, źniščyła farty Brest-Litoŭskaj krepaści, a razam ź imi ŭsio, što mahło prydacca vorahu. Pieradavyja niamieckija čaści, što ŭvajšli ŭ horad, žachnulisia: sucelnaje mora ahniu. Bieraścia jak miesta nia stała. Analahičny los čakaŭ i Skokaŭski pałac, ale jaho vyratavała žonka Jana Ŭrsyna — Zofja, jakaja dabiłasia ad kamandzira kazackaj dyvizii «słova honaru», što pałac nia budzie ŭzarvany. Tolki paśla hetaha jany z mužam pakinuli Skoki, dzie ŭžo nie zastavałasia nikoha. Pany vyjechali ŭ Jałtu, a vialiki aboz z elitnych koniej, hružany siamiejnymi relikvijami, karcinami, dakumentami, u tym liku archivam Bieraściejskaha trybunału, rušyŭ u Kałuhu, dzie i… rastvaryŭsia ŭ časie revalucyi.

Kulturny byŭ prync

Paśla sychodu haspadaroŭ u 1915-m apuścieły Skokaŭski pałac ablubavała niamieckaje kamandavańnie. Tut da vosieni 1918 h. znachodziłasia rezydencyja bavarskaha prynca Leapolda, kamandujučaha Ŭschodnim frontam. Prynca zadavoliła ŭsio: apartamenty, cišynia, blizkaść da čyhunki, pobač Biełavieskaja pušča, dzie ładzilisia palavańni. Heta byŭ stary j kulturny pan, kazaŭ S.U.Niamcevič. Pierad evakuacyjaj sa Skokaŭ uvosień 1918 h. jon zahadaŭ adšukać haspadaroŭ, kab viarnuć majontak u poŭnaj zachavanaści. Ale ŭładalniki byli daloka ad Biełarusi, a haspadaryć zastalisia kajzeraŭskija sałdaty, całkam razhrabiŭšy majontak. Pavodle śviedčańniaŭ vidavočcaŭ, padčas pračystki adnaho z kominaŭ natrapili na zamuravanuju metaličnuju skryniu. Što było ŭ skryni, tak i zastaniecca jašče adnoj tajamnicaj Skokaŭskaha pałacu.

Znojdzieny skarb

Čamu majomaść majontku pajechała pad Kałuhu, adkazać adnaznačna składana, tak raźmiarkoŭvalisia ahromnistyja płyni biežancaŭ z našych krajoŭ. Tam, u Kałuzie, u čas paślarevalucyjnaha biazładździa, u 1918 hodzie byli stvoranyja fondy Hubernskich muzejaŭ, kudy j traplali evakujavanyja j kanfiskavanyja kaštoŭnaści. Častka karcin trapiła ŭ hubernski muzej Kałuhi, jaki ŭ 1922 h. pieradaŭ 23 karciny Histaryčnamu muzeju. Praź niekalki hadoŭ pa prośbie ŭradu BSSR piać partretaŭ pieradali ŭ Haradzienski historyka-krajaznaŭčy muzej. Pra heta ŭ 1999 h. u biełaruskim zborniku «Viartańnie» napisaŭ Vasili Pucko, supracoŭnik muzeju ŭ Kałuzie. U 1936 hodzie ź nieviadomaje pryčyny vialikaja častka karcinaŭ z hetaha śpisu była vyklučanaja z fondaŭ, častka partretaŭ na prośbu biełaruskaha ŭradu trapiła ŭ Haradzienski muzej. Partret Marcelija Niamceviča z skokaŭskaj siadziby, jaki visieŭ u abiedziennaj zali, dahetul upryhožvaje muzej Kałuhi…

Tak raściarušylisia skarby, jakija musili b naležać Biełarusi.

U 1989 h. haradzienskimi pamiežnikami byŭ znojdzieny skarb.

Adzin z naščadkaŭ, Vitold Niamcevič, zrabiŭ vysnovu, što siarebranyja bułavy j kubki adnosiacca da byłoj skokaŭskaj kalekcyi. Pavodle śviedčańniaŭ Stanisłava Ŭrsyna Niamceviča, u majontku Ciacieraŭka na Haradzienščynie byli zakapanyja dva srebnyja kubki, adzin ź jakich z manetami byŭ padorany jahonamu bratu Ježy, a siarebranaja bułava — Andreju U.Niamceviču (1640), stolniku viciebskamu.

Niešta ź niamcevickaj spadčyny trapiła ŭ Polšču, bolšaść biezzvarotna źnikła. Niama nijakich źviestak i pra albom akvarelaŭ dy malunkaŭ.

￭

Skoki-2015

Były majontak Niamcevičaŭ Skoki mahli b stać adnym z upryhažeńniaŭ Bieraścia. Hetamu spryjaje nia tolki malaŭničaja raka Lasnaja z pryhožymi papłavami, ale j zachavany stary haściniec.

Davajcie pamarym… Stary haściniec vyvodzić ciabie da najbujniejšaha ŭ Biełarusi pola dla holfu — ulubionaj zabavy biełaruskaj siaredniaj klasy. Haściniec upirajecca ŭ staražytnuju cahlanuju kalonu śviatoha Rafaiła, pabudavanuju Marcelijem Niamcevičam kala draŭlanaha domu ź listoŭnicy, dzie naradziŭsia i vyras jahony starejšy syn Juljan.

Achvotnych trapić u adnoŭleny Skokaŭski pałac stolki, što davodzicca zapisvacca zahadzia. U byłoj «skarbnicy» raźmiaściłasia nievialikaja biblijateka z sučasnym abstalavańniem, u jakoj stała atabarylisia studenty bieraściejskich i staličnych VNU, što pracujuć nad dyplomnymi pracami. Pakoj Juljana Ŭrsyna Niamceviča pieratvaryli ŭ memaryjalnaje pamiaškańnie, ale čas ad času tam ładziacca pryjomy dla zamiežnych haściej i ŭračystyja cyrymonii. Arandavać pakoj taksama varta zahadzia.

U kolišnim padvalnym pamiaškańni, što nahadvaje rycarskuju zalu, raźmiaściłasia restaracyja, u meniu jakoj vyklučna stravy staražytnaj biełaruskaj, litoŭskaj i polskaj kuchni. A sam pałac staŭ vykonvać funkcyju nievialikaha hatelu najvyšejšaha razradu.

Najbolš zapatrabavany numar-luks u sklapienistym pakoi za abiedziennaj zalaj — dzie zvyčajna spyniaŭsia daloki svajak Niamcevičaŭ i nacyjanalny hieroj Biełarusi Tadevuš Kaściuška. Z paradnaj zali pa staradaŭniaj uznoŭlenaj čyhunnaj leśvicy možna trapić navierch ci praz šklanyja dźviery na terasie vyjści ŭ park. Centralnaja aleja — anhielski park, jaki byŭ zadumany Marcelijem, z mnostvam łužkoŭ, atočanych alejami.

U parku daŭno spynilisia vysiečki. Ale ŭžo nikoli nia ŭbačyć ahromnistaj staroj jełki, jakuju puścili na kładku cieraz raku Lasnaja padčas apošniaj vajny. Nia ŭbačyć tych starych listoŭnic, što ŭpryhožvali park, ale potym byli puščany «dbajnymi» haspadarami na svaje patreby. Niama vielmi staroha j mahutnaha cisa, jaki, pavodle śviedčańniaŭ miascovych žycharoŭ, vałodaŭ hajučymi zdolnaściami. Niama i viślanskich tapolaŭ-pryhažuń. Heta toje, što nie adnoviš za hod…

Skoki, 17 lutaha 2005 hodu

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0