Staryja zrabili čałavieka čałaviekam

…U adnoj vioscy, kali staryja ludzi ŭžo zusim ničoha nie mahli rabić pa haspadarcy, syn sadziŭ taho staroha na sanački j zavoziŭ u les. Tamaka doŭbniaj u łob…

Uviazaŭsia adnojčy za dziedam i ŭnuk. Pryvieźli staroha ŭ huščar, zrabiŭ baćka patrebnuju spravu dyj kinuŭ sanački — na čorta jany bolš? A mały, što sovaŭsia pobač, zabraŭ sanački z saboju, patłumačyŭšy baćku, što jany spatrebiacca jamu, kali tatka pastareje… Hetaje biełaruskaje padańnie duža-duža daŭniaje. Hetak, prynamsi, śćviardžajuć amerykanskija navukoŭcy.

Adnym z čyńnikaŭ taho, što čałaviek zrabiŭsia čałaviekam, pavodle ich słoŭ, źjaŭlajecca toje, što Homo sapiens źviarnuŭsia da svaich baćkoŭ. Niedzie 30 tysiač hod tamu ludzi pačali vyrablać roznyja rečy, nazapašvać vopyt i majsterstva, stali mudrejšyja ad svaich papiarednikaŭ. Ludzi pačali žyć daŭžej i prystasoŭvacca da roznych niečakanych abstavin.

Kali cyhany kuplajuć koniej, dyk najpierš ahladajuć zuby. Tuju samuju metodyku vykarystali j amerykanskija navukoŭcy. Pačali zdymać z palic skivicy, jakich bahata zachoŭvajecca ŭ muzejach dy instytutach na cełym śviecie. Hetak vučonyja daśledavali 768 akamianiełych pareštkaŭ zuboŭ aŭstrałapitekaŭ (žyli try miljony hod tamu), Homo erectus (kala milijona hod), neandertalcaŭ (35 tys. hod tamu) i pieršych kramańjoncaŭ. Šukali jany ŭ ich nia karyjes — sprabavali vyznačyć uzrost kolišnich haspadaroŭ skivic na padstavie ich skarystanaści.

Navukoŭcaŭ cikaviła praparcyjnaść maładych i starych. Maładym ličyŭsia piatnaccacihodak, zdolny da razmnažeńnia, u jakoha ŭžo prarezalisia vaśmiorki, ale jaki ŭžyvaŭ ich niadoŭha. Starym ličyŭsia doŭhažychar, jaki moh na toj čas nazyvacca «dziedam» ci «babkaj» i pražyŭ 30 hod.

Jak vyśvietliłasia, padčas evalucyi pieršabytnyja ludzi mieli prablemy sa stareńniem nacyi: uzrastała kolkaść starych siarod usiaho darosłaha nasielnictva. Kali ŭ aŭstrałapitekaŭ adzin «dziadok» prypadaŭ na 8—9 maładzionaŭ, dyk užo Homo erectus mieli adnaho staroha na čatyroch. A potym našy praščury Homo sapiens sutyknulisia, vidać, z pensijnymi prablemami: kolkaść ludziej «stałaha» ŭzrostu pavialičyłasia ŭ niekalki razoŭ. Žyćciovyja ŭmovy palapšalisia, i praciahłaść žyćcia padaŭžałasia. Dva staryja prypadali na adnaho maładziona!

U toj ža čas, kala 30 tysiač hod tamu, adbylisia vialikija źmieny ŭ ludzkich pavodzinach. Źjaviŭsia naskalny žyvapis. Čałaviek pačaŭ chavać pamierłych razam ź bižuteryjaj, pačaŭ upryhožvać svajo cieła. Usio heta adbyłosia, pavodle słoŭ navukoŭcaŭ, z pryčyny taho, što pieršabytnyja ludzi pačali karystacca infarmacyjaj minułych pakaleńniaŭ. I ŭsio praz toje, što starych ludziej pačali pavažać i bierahčy.

Chutčej za ŭsio, niechta z našych prodkaŭ datumkaŭ, što małych možna pakidać z babulaj i dziadulem, pakul maładyja mamka j tatka haniajuć mamanta siarod puščy. Hetak spatrebilisia ŭ haspadarcy niamohłyja, słabyja i časta chvarejučyja členy siamji.

Babki j dziedki, siedziačy kala vohnišča na skury šablazubaha tyhra, apaviadali małym pra svajo žyćcio, dzialilisia, tak by mović, svaim vopytam vyžyvańnia. Da toj starečaj bałbatni prysłuchvalisia viečarami j starejšyja, jaki stomlena pieražoŭvali miasa paśla pracoŭnaha dnia, hledziačy na ahoń. Padčas dobraha nadvorja raślinu dla ježy moh znajści luby. A kali pačynałasia suša ci, naadvarot, makreča — tady, jak vyśvietliłasia, možna było skarystać vopyt starejšych, jakija takuju niepahadź niekali pieražyli. Taksama «pensijanery» mahli raspavieści, jakija raśliny j hryby možna jeści, a jakimi ich kolišnija sučaśniki atrucilisia.

Vopyt tych, chto pieražyŭ «krytyčny ŭzrost» i staŭsia pavažanym starcam, dazvalaŭ pavialičvać žyćcio małodšamu pakaleńniu. Tamu žyć rabiłasia lepiej. Vysnova, jakuju robiać amerykanskija navukoŭcy, — staroje pakaleńnie zrabiła čałavieka čałaviekam.

Vazić na sanačkach u pušču svaich niamohłych dziadoŭ našy praščury kinuli bolš jak 30 tysiač hod tamu. Z pakaleńnia ŭ pakaleńnie pieradajučy, adnak, padańnie pra toj žachlivy zvyčaj.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0