Łaŭreatkaj Nobieleŭskaj premii pa litaratury stała niemka Hierta Miuler. Jana naradziłasia ŭ Rumynii, jaje pieraśledavaŭ režym Čaŭšesku. Jaje tvory pryśviečanyja žyćciu ludziej pad palityčnym uciskam.
Łaŭreatkaj Nobieleŭskaj premii pa litaratury za 2009 hod stała niamieckaja piśmieńnica, što naradziłasia ŭ Rumynii, Hierta Miuler.
«Jana hladzić na haspadaroŭ palityki vačyma achviary», — napisali niadaŭna pra Hiertu Miuler ŭ niamieckaj haziecie «Cajt». I tvory hetyja — vieršy, ramany i ese — «važnaja litaraturnaja viacha, hołas sumleńnia ŭ časy ideałahičnaha teroru, varožaści i pryhniotu».
Sioleta Nobiel uručany litaraturnaj zmaharcy za svabodu, rupnamu letapiscu złybiedaŭ i niaščaściaŭ, jakija tolki zdajecca, što źnikli. Miuler nie sumniajecca, što ŭ chutkim časie niechta jašče, niechta na inšaj ziamli znoŭku apyniecca pad pryhniotam… Tolki imiony dušycielaŭ i ideałohijaŭ źmieniacca.
Miuler — padvojnaja achviara. Sotni hadoŭ tamu vialikija hrupy niemcaŭ imihravali ŭ Rumyniju i žyli tam samastojnymi viaskovymi supołkami. Chaj sabie dźviuchmoŭnyja, ale rumynskija niemcy žyli adasoblena, hietaizavana ad karennych rumynaŭ. Kali Hierta naradziłasia ŭ 1953 hodzie, hetaja mienšynia była hnanaja: rumynskim niemcam nie było jak viarnucca na histaryčnuju Radzimu, bo kamunistyčny režym prosta nie dazvalaŭ. Adzinaje, čamu vučyłasia zabytaja i zaniapałaja hramada, — heta mova strachu i maŭčańnia.
Miuler parušyła hetaje maŭčańnie jašče dzieŭčynaj: akramia svajoj asnoŭnaj prafiesii pierakładčycy ź niamieckaj na rumynskuju, jana zrabiłasia pierakładčycaj z maŭklivaj niamieckaj na niamieckuju hučnuju — pačała pisać dziorzkija vieršy. Heta nie spadabałasia «Sekurytate», rumynskamu anałahu savieckaha KHB: za vieršy i za admovu supracoŭničać z palicyjaj jaje zvalniajuć z pracy, biazbožna cenzurujuć vieršy. Tady Hierta zarablała pryvatnymi zaniatkami pa niamieckaj movie. Tolki ŭ 1987 hodzie joj i jaje mužu, taksama niamieckamoŭnamu piśmieńniku Rychardu Vahnieru, dazvolili vyjechać na histaryčnuju Radzimu.
U Niamieččynie chutka vyśvietliła, što jana nie moža pakinuć za śpinaju varožaść i pryhniot, i stul jaje paezija i proza pryśviačajucca zvyčajnamu čałavieku ŭ nadzvyčajnych, niemahčymych stanoviščach, va ŭmovach palityčnaj tyranii. Tak šmat chto ź jaje hierojaŭ — imihranty z despatyčnaj Uschodniaj Jeŭropy: Iren z ramanu «Padarožžy na adnoj nazie» pryjazdžaje ŭ Bierlin z ananimnaj uschodniejeŭrapiejskaje krainy, i musić dać rady nie tolki svajmu zmročnamu minułamu, ale taksama šeraj i lutaj rečaisnaści cyvilizavanaha Bierlina.
U «Krainie zialonych ślivaŭ» hierainia ramanu — žančyna ź niamieckaj mienšaści ŭ Rumynii, dakładna jak sama Miuler, što zmahajecca za svaju kulturu, sprabuje zaručycca padrymkaj svaich suplamieńnikaŭ, ale dosyć chutka vyśviatlaje ich vialikuju simpatyju da nacysckaha ruchu, i vyrašaje vyrvacca z praklataha kraju, dzie joj daviałosia naradzicca i žyć.
Abo razvahi pra svabodu ŭ apaviadańni «Luboŭnaje spatkańnie», dzie hałoŭnaja hierainia, švački, jakaja šyje harnitury dla mužčyn na zaštatnaj tekstylnaj fabrycy taksama ananimnaj biezabličnaj kamunistyčnaj krainy. Švačka ŭ kožnuju podbiŭku harnitura kładzie cydułku, na jakoj napisana «Stań maim mužam», z nadziejaj, što niechta źlitujecca i vyzvalić žančynu ad jaje niezajzdrosnaj doli.
Proza Miuler prostaliniejnaja, niešmatsłoŭnaja, prazrystaja da nieprystojnaści, jana chutčej łupcuje, a nie łaščyć čytača. Svaje estetyčnyja nazirańni, moŭnyja ekśpierymienty Hierta prychoŭvaje dla paezii.
Darma što ŭ Niamieččynie Miuler atrymała prestyžnyja premii imia Franca Kafki, jaje ramany nie zrabilisia bestsielerami. Ale ciapier, paśla Nobiela, u niemcaŭ i ŭ rumynaŭ (dyj nie tolki ŭ ich) jość cudoŭnaja mahčymaść pačuć hołas sumleńnia žyvoha, razumnaha i, hałoŭnaje, jakoje nie zabyvaje.
Amal usie čaty i supołki kałonij i SIZA Biełarusi pryznali ekstremisckimi farmavańniami. Pad pahrozaj tysiačy čałaviek4
Kamientary