«Na tobie j koš i ryba». Trochi ŭspaminaŭ pra žyćcio Davyd-Haradka 1950‑ch i 1960‑ch hadoŭ i havorku, jakaja samaja darahaja majoj dušy
Viera Baciukova, u dziavoctvie Žuk — naradziłasia ŭ Davyd-Haradku Stolinskaha rajona ŭ 45‑m hodzie. Advučyłasia ŭ injazie, a paśla žyła ŭ Mahilovie. Ale jana nikoli nie zabyvała rodnaj havorki — takoj kałarytnaj i lubimaj. Jaje ŭspaminy apublikavaŭ u siabie ŭ fejsbuku jaje syn — były dyrektar Mahiloŭskaha muzieja Alaksiej Baciukoŭ. A ŭ instahramie jon vykłaŭ i hučańnie davyd-haradockaj havorki. Pierakazvajem tut hałoŭnaje. I prosim napierad: zapisvajcie ludziej starejšaha vieku i publikujcie raskazanaje imi.
U moj čas u maim Davyd-Haradku było try škoły: biełaruskaja, ruskaja i viačerniaja. Abodva maje braty vučylisia ŭ biełaruskaj škole. Ja trapiła ŭ ruskuju škołu, dzie my vyvučali mnostva novych słoŭ i paniaćciaŭ biez słoŭnikaŭ i pierakładčykaŭ. Usio, što nas atačała, stała nazyvacca pa-novamu. U našych damach my chadzili pa «podłozi» (a ŭ škole kazali: «poł») i hladzieli ŭ «stolu» (a ŭ škole — «potołok»). Časali «patylicu» (u škole: zatyłok), kali vyrašali ciažkuju zadačku. A kala piečy stajała «čypleja» (u škole — uchvat). Knihi ŭ škołu my nasili ŭ «tečcy» (typu šopiera, zamiest zaplečnika). Usio heta treba było vyvučyć pa-rusku. A ŭ nas ža tady nie było elektryčnaha śviatła, radyjo i televizara.
My šmat čytali ŭsłych pa-rusku, vymaŭlajučy kožnaje słova tak, jak jano było napisana. My čytali «Zdravstvujtie», staranna vyhavorvajučy kožnuju zyčnuju. Vitańnie «Zdrastie!» zdavałasia nam hrubym.
Ja była starannaj i pasłuchmianaj vučanicaj, da ruskaj staviłasia adkazna i była rada, kali ŭ maim leksikonie źjaŭlałasia novaje słova. Kali ja była ŭ pačatkovaj škole, moj susied Maksim Kaźlak, brat majoj siabroŭki, niejak uziaŭ u ruki harmonik, kab štości zajhrać. Harmanisty ŭ nas byli sucel samavuki, ale na vuličnych tancavalnych piatačkach cudoŭna zapalvali padletkavuju publiku.
— Ty falšyviš, — skazała ja Maksimu.
Jon sam heta viedaŭ. Maksim byŭ na šeść hadoŭ starejšy, i maja zaŭvaha jaho prosta raźjatryła.
— Skazała b jak-nibudź po-prostomu, a to «falšy-y-yvi-i-i-š», — basam aburyŭsia Maksim.
Ja maŭčała, ale była ŭtajnie hordaja saboj. A Maksim, na žal, bolš harmonikam nie zajmaŭsia.
Užo budučy studentkaj, ja spytała niejak u čałavieka na vulicy: «Skažiecie, skolko sajčas časoŭ?».
Jaho pakarabaciła majo niaviedańnie ruskaj movy.
— Dievuška, nužno sprašivať nie skolko časov, a skolko vriemieni.
A čamu, dumała ja sabie. Kali jość adna hadzina, to moža być i niekalki hadzin. Mnie patłumačyli, što «časy» ŭ nas aznačajuć jašče i pryładu dla vymiareńnia času.
U nas była cudoŭnaja nastaŭnica biełaruskaj i ruskaj moŭ Jeŭfrasińnia Fiodaraŭna. U adkaz na frazu typu «U moje babu je novaja kivieńka» (U majoj babuli jość novaja kavieńka) jana niejak mimachodź zaŭvažyła, što ŭ niekatorych rehijonach BSSR zamiest słova «je» ŭžyvajuć słova «jo».
Vučni majho kłasa viedali tolki haradzieckuju movu i prosta nie padazravali, što chtości daloki, až za 50 km ad ich, moža havaryć tak niezvyčajna. Kłas tak i pakaciŭsia sa śmiechu: «Jo»! Heta da niemahčymaści śmiešna, što niedzie tut pad našym bokam niejkija dziŭnyja ludzi tak kalečać našu havorku niedarečnym słovam «Jo». Jeŭfrasińnia Fiodaraŭna takoj reakcyi nie čakała i ścipła maŭčała. Mahčyma, jana sama rodam z takoj «jokajučaj» miascovaści i adčuvała svaju niepravatu.
Užo ŭ stałym uzroście, kali ruskaja mova stała dla mianie pracoŭnym instrumientam, ja dapuściła hrubuju pamyłku ŭ ruskaj movie, na jakuju źviarnuli ŭvahu maje ruskija pa pachodžańni kalehi.
— Na tiebie kniha, — skazała ja kamuści z tych, chto siadzieŭ pobač.
— Treba kazać «na tiebie knihu», — papravili mianie.
— A ŭ maim Davyd-Haradku isnuje prymaŭka «Na tobie j koš i ryba», — paryravała ja. Ja havaru jak haradčučka. (Na tabie i koš i ryba aznačaje «na tabie ŭsio; zdajusia, tolki adčapisia. Koš— plecieny košyk vyciahnutaj ci kaničnaj formy łavić ci zachoŭvać u vadzie vyłaŭlenuju rybu— NN.)
Ruskuju davodziłasia šlifavać, kab davieści da patrebnaha ŭzroŭniu. Kožny raz, kali ja pryjazdžała dadomu na kanikuły, maje dalokija svajaki (ź niejkaj dolaj zajzdraści) padkreślivali, što ja havaru pa-rusku ŭsio lepš i lepš. Ich zajzdraść całkam zrazumiełaja: kožnuju viasnu jany pradavali svajo nasieńnie va ŭsim Savieckim Sajuzie (vyroščvańnie harodniny i kvietak na nasieńnie byŭ i zastajecca tradycyjnym biznesam haradčukoŭ), i viedańnie ruskaj movy im było b dobraj padmohaj, tamu što pa movie vyznačajuć «svoj-čužy», a «svaim» ludzi bolš daviarajuć.
Adzinym čałaviekam, kamu maja ruskaja prynosiła pakuty, była maja mama.
— Ščo heto za słovo «počiemu»? — pytałasia jana, padkreślivajučy huk «č». — Treba kazać čomu, navoščo, koli.
Ja vielmi lubiła svaju mamu i nie viedała, jak apraŭdvacca. Tata razumieŭ mianie bolš, jon vydatna vałodaŭ polskaj.
Vyjšła, što paśla haradzieckaj havorki ja adrazu pierajšła na ruskuju, a biełaruskaja mova stała druharadnaj.
Na žal, ciapier zastałosia nie tak mnoha ludziej, jakija havorać pa-biełarusku nie tolki doma, ale i na pracy. I kali ja pačuła čystuju, pryhožuju biełaruskuju movu ŭ Minsku ŭ 2015 hodzie ŭ paliklinicy, ja była vielmi pryjemna ździŭlena.
Vy razmaŭlajecie pa-biełarusku! — z zachapleńniem uskliknuła ja
Ja ž biełarusačka! — uśmichnułasia niemaładaja miedsiastra.
Ale ŭ biełaruskaj movy jość naturalnyja praciŭniki, tyja, kamu jana niezrazumiełaja. Jany chočuć usio spraścić i tamu hatovy ździekavacca z našaj vialikaj spadčyny.
Pamiatna, jak u Padmaskoŭi ja adnojčy katałasia na rovary ŭ supravadžeńni kavalera.
— Spoj čto-nibud́ po-biełorusski, — paprasiŭ jon.
Siedziačy na rovary, ja pačała zyčna śpiavać jak u dziacinstvie:
… Pomniš, kali ja spatkaŭsia z taboju, zorka Vieniera ŭzyšła…
Čto za słovo «spatkaŭsia»? Spotknułsia, čto li? A «zorka»? — udiviłsia kavaler.
Mianie heta vielmi abraziła tady. Ja ž biełarusačka! Za kožny pramieńčyk hetaj zorki ja hatova była bicca kułakami!
Ja radaja, što zaraz mova majoj Radzimy adradžajecca jak niejkaja ciaha da svabody i voli.
A maja haradieckaja havorka prysutničaje ŭ majej pamiaci jak samaja bazavaja i nadziejnaja infarmacyja (na kletačnym uzroŭni). Kali mnie nie chapaje słoŭ na ruskaj movie, ja ich uspaminaju po-haradziecku.
U nas było mnostva prymavak i prysłoŭjaŭ. Voś niekalki prykładaŭ:
Pomaniaŭ byka na indyka (tak u Davyd-Haradku vymaŭlali «pamianiaŭ»).
Ni do pary — źjadziać cabe tatary (byŭ staradaŭni zvyčaj daryć, davać usiaho pa dva, čatyry, šeść i h.d. Ličyłasia, što heta prynosić ščaście, bieraže).
Dureń i miało połomić. (Durań i taŭkač pałomić.).
Buła ŭ sobaki chata. (Iranična kažuć pra poŭnaje źbiadnieńnie, kali nie zastałosia ni kała ni dvara.)
Ščo hołova, to j rozum (ekvivalent rasiejskaha «skolko hołov, stolko i umov»).
A ciapier vieršyk, jaki ja pamiataju z malenstva:
Doždžyk, doždžyk, pierestań
Mu pojedom u Jordań
Bohu molicca
Chrystu pokłonicca.
Šče choču skazać usim i sobie tože:
Baražece svoju hovorku, navet koli heto nikomu ni znakomuj dialekt.
Voś vam jašče niekalki prykładaŭ z majoj rodnaj haradieckaj movy.
Niščeško mulić joj u pantopelcy. (Nieštačka mulaje joj u čaravičku.)
Caper papo popłuŭ po viš. (Siońnia tata papłyŭ pa travu asaku.)
Chodziem, kupim tobie śviedor.
U moje zovicy chorošyje pančoxi. (U siastry majoj žonki pryhožyja pančochi.)
Na prypačku nabokovaty hlečyk. (Na zahniecie skasabočany hlečyk.)
My nazyvajem svoj dyjalekt haradzieckaj movaj, tamu što u kožnaj z navakolnych viosak byli svaje asablivaści i ŭ havorcy, i ŭ adzieńni, i ŭ abradach. Pasłuchaje haradčuk čałavieka i adrazu pačuje: hety ź Cierablič, a toj z Olpienia. Kožnaje pasielišča mieła inakšyja karani, svaju movu, svaju kulturu.
U haradzieckaj movie, prykładam, prysutničajuć dyftonhi «ije» i «ŭo» (niejkaje plemia, u movie jakoha byli hetyja dyftonhi raśsialisia tonkaj smuhoj ad Stolinščyny praz navakolli Biarozy i Pružan až da Bielska na Padlaššy; tyja samyja dyftonhi zachavalisia ŭ litoŭskaj movie — NN). Vymaŭlali «vijera», «dzijeło», «dzijed», «vuoł», «kuoń», «tuok» i h.d.
Dziakujučy viedańniu haradockaj havorki mnie było lahčej čytać Bibliju na carkoŭnasłavianskaj movie, jakuju ja nabyła ŭ adnaho śviatara ŭ Kazachstanie, kali pačali adkryvacca cerkvy i možna było nabyć chryścijanskuju litaraturu. Ja šukała niejkuju tajemnuju infarmacyju, patajnuju iścinu, zašyfravanuju ŭ mahičnych litarach i znakach Biblii. Čytać Bibliju, darečy, mianie navučyła maja mama. Kab zrazumieć toje, što napisana ŭ hetaj vialikaj knizie, treba šmat dumać. «Ščaślivyja tyja, chto majuć hoład i smahu spraviadlivaści, bo jany nasyciacca».
Kamientary
A što da ruskaj movy - dyk mnohija biełarusy razmaŭlajuć na jej lepš, čym samyja rasiejcy.
Dziakuj!