Doŭhi čas ličyłasia, što pieradavyja budaŭničyja technałohii i reniesansnyja husty pryvioz na našy ziemli vytančany majstar z Zachodniaj Jeŭropy. Akazałasia, sučaśniki i naščadki vydumali jamu pachodžańnie, kab dadać vahi jaho manumientalnaj spadčynie. Jaho ž sapraŭdnaje pachodžańnie było raskrytaje tolki niadaŭna.
Kali adkryć šmattomnyja «Historyju biełaruskaha mastactva», «Biełaruskuju Encykłapiedyju», encykłapiedyju «Vialikaje Kniastva Litoŭskaje» abo pracy Aleha Trusava nakštałt «Staronak muravanaj knihi» ci «Manumientalnaha dojlidstva Biełarusi», usiudy sustreniecca adzin i toj ža ŭpeŭnieny radok: vybitny architektar Piotr Nonchart pachodziŭ z Hałandyi. Heta ž paŭtaraje i aŭtarytetnaja Univiersalnaja litoŭskaja encykłapiedyja, nazyvajučy jaho niderłandskim dojlidam. Ale siońnia ŭžo dakazana, što heta pryhožy mif.
U litaratury, pryśviečanaj architektury Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, pachodžańnie Piatra Noncharta doŭhi čas zastavałasia pradmietam dyskusij. Polskaja daśledčyca Maryja Kałamajskaja-Sajed śćviardžała, što dojlid pachodziŭ ź niamieckaj miaščanskaj siamji z Derpta (Tartu).
Jaje kaleha Eŭziebiuš Łapacinski, ułaśnik Lavonpala (Miorski rajon), pajšoŭ jašče dalej i łakalizavaŭ jaho radzimu ŭ Niderłandach, štučna rekanstrujavaŭšy navat aryhinalnaje hučańnie proźvišča jak «Nounhaard» — viersiju, jakuju paźniej padtrymaŭ i viadomy daśledčyk Tomaš Kiempa.
Hety hałandski mif byŭ abvierhnuty tolki ŭ 2022 hodzie, kali vyjšła manahrafija polskaha historyka Kamila Frejlicha «Pad prysudam vilenskaha haradnictva. Pra jurydyku i jaje žycharoŭ u XVII stahodździ» (Pod przysądem horodnictwa wileńskiego. O jurydyce i jej mieszkańcach w XVII wieku).
Abapirajučysia na sudovyja knihi i archiŭnyja materyjały, Frejlich davioŭ, što karani architektara varta šukać nie na bierahach Paŭnočnaha mora, a ŭ ramiesnych kvartałach Krakava. Jaho baćkam źjaŭlaŭsia vychadziec ź Niurnbierha, złotnik Mikałaj Nonart (Mikołaj Nonarth), jaki vykonvaŭ zakazy Žyhimonta Aŭhusta i pracavaŭ jak u polskaj, tak i ŭ litoŭskaj stalicach da svajoj śmierci ŭ 1563 hodzie.
Na karyść hetaj identyfikacyi śviedčyć krasamoŭnaja archiŭnaja detal: siastra architektara padpisałasia pad adnym z dakumientaŭ na karyść jevanhieliscka-refarmackaj carkvy jak Kryścina Mikałajeŭna Nonchartoŭna (Krystyna Mikołajówna Nonhartówna). Hetaje imia pa baćku nadziejna źviazvaje dziaciej z krakaŭskim juvieliram i stavić kropku ŭ hałandskaj teoryi.
Błytaninu ŭ bijahrafiju majstra ŭnios jašče jaho sučaśnik, luteranski pastar Andrej Šenflisius (Andrzej Schönflissius), jaki ŭ 1633 hodzie ŭ svaim pachavalnym kazańni ahučyŭ całkam biespadstaŭny radavod. Pavodle słoŭ śviatara, baćkam niabožčyka byŭ Stanisłaŭ, dvaranin impieratara Maksimilijana, a maci — niejkaja Elžbieta Akshiermundyn (Elżbieta Axgermundyn), jakuju jon pafasna nazvaŭ «hietmanskaj dačkoj».
Ale jak syn krakaŭskaha juvielira zmoh prabicca ŭ elitu Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i stać šlachcičam? Pryvilej ab nabilitacyi, vydadzieny karalom Žyhimontam III na varšaŭskim sojmie 16 krasavika 1590 hoda, śviedčyć, što šlachiectva było nadadziena Nonchartu nie za vybitnyja architekturnyja prajekty, a za niepasredny ŭdzieł u vyzvalenčym pachodzie Stefana Batoryja pad Połack, Pskoŭ i Vialikija Łuki.
Pry nabilitacyi Piotr pryniaŭ ułasny hierb «Nonart» (Nonnart), jaki faktyčna byŭ zapazyčany z dakumientaŭ jaho rodnaha brata Stanisłava, uźviedzienaha ŭ šlachiecki stan u Bresłau (ciapier Urocłaŭ) u 1563 hodzie impierataram Maksimilijanam II. Mienavita hety epizod ź impieratarskim pryvilejem dla brata praź dziesiacihodździ transfarmavaŭsia ŭ pastara Šenflisiusa ŭ lehiendu pra prydvornuju karjeru vydumanaha baćki.
Jak Piotr Nonchart manapalizavaŭ budaŭnictva ŭ VKŁ
Uličvajučy daŭnija suviazi jaho baćki ź vilenskim dvarom Žyhimonta Aŭhusta, źjaŭleńnie Piatra Noncharta ŭ Vialikim Kniastvie Litoŭskim nie vyhladaje vypadkovym. Viadoma, što da 1602 hoda jon užo aktyŭna dziejničaŭ u stalicy, dzie karol nadaŭ jamu ŭ pažyćciovaje vałodańnie aharod, zakinuty młyn i tartak (heta značyć, pilniu) nad Vilejkaj.
Jašče ŭ 1595 hodzie Nonchart atrymaŭ pasadu vilenskaha budaŭničaha, jakaja adkryła pierad im dostup da najvažniejšych dziaržaŭnych prajektaŭ. Nastupnyja dva dziesiacihodździ stali pieryjadam jaho maksimalnaj prafiesijnaj aktyŭnaści. Paśla katastrafičnaha pažaru 1610 hoda, jaki źniščyŭ značnuju častku horada, mienavita jon u 1613 hodzie zaklučyŭ kantrakt ź biskupam Bieniedyktam Vojnam i vilenskaj kapitułaj na adnaŭleńnie katedry, uziaŭšy na siabie narychtoŭku draŭniny i stvareńnie novaha dachu.
Paralelna majstar kiravaŭ ramontam paciarpiełaha ad ahniu Nižniaha zamka i asabista adkazvaŭ za ciaślarskija pracy pry ŭźviadzieńni kaplicy Śviatoha Kazimira — šedeŭra baročnaj architektury. Dziela zabieśpiačeńnia hetych maštabnych budoŭlaŭ Nonchart rehularna vypraŭlaŭsia ŭ Karalaviec i Elbinh, adkul arhanizoŭvaŭ pastaŭki marmuru i najmaŭ transpartnyja karabli ŭ Koŭnie.
Jaho talent i arhanizatarskija zdolnaści nie abmiažoŭvalisia stalicaj. Pa zakazie padčašaha vialikaha litoŭskaha Januša Radziviła ŭ 1611 hodzie jon padpisaŭ kantrakt na ŭźviadzieńnie zboru ŭ Kojdanavie (siońniašni Dziaržynsk), a paźniej pracavaŭ nad stvareńniem nadmahillaŭ dla pradstaŭnikoŭ hetaha mahnackaha rodu ŭ Dubinkach (pa-litoŭsku hetaje pasielišča ciapier nazyvajecca Dubinhiaj).
U 1632 hodzie Nonchart uziaŭsia za vyrab marmurovaha nadmahilla ŭ kaściole biernardzincaŭ u Iŭi pa zakazie vajavody mścisłaŭskaha Mikałaja Kiški.
Da ŭsiaho inšaha, jak davodziać historyki, mienavita jon zajmaŭsia pierabudovaj znakamitaj Vostraj bramy ŭ Vilni, stvaryŭšy jaje kultavy reniesansny atyk.
Apahiejem jaho administracyjnaj karjery stała 21 sakavika 1619 hoda, kali da pasady budaŭničaha dadaŭsia jašče i ŭrad vilenskaha haradničaha, što skancentravała ŭ jaho rukach faktyčny kantrol nad usioj karaleŭskaj majomaściu i budaŭničymi pracesami ŭ hałoŭnym horadzie dziaržavy.
Luteranin, jaki byŭ svaim dla ŭsioj Vilni
Pamyłkova było b ličyć, što Piotr Nonchart žyŭ vyklučna dziaržaŭnymi budoŭlami. Z časam syn krakaŭskaha juvielira pieratvaryŭsia ŭ adnaho z najzamožniejšych ludziej stalicy i jaje vakolic.
Śpis jaho ŭładańniaŭ niaspynna pašyraŭsia. Jašče ad karala Stefana Batoryja jon u spadčynu ad brata Stanisłava atrymaŭ majontki ŭ Inflantach, a paźniej pačaŭ aktyŭna skuplać nieruchomaść u samoj Vilni.
Nonchart vałodaŭ kamianicaj na skryžavańni vulicy Zamkavaj (ciapier Pilies gatvė) i Skopaŭki (Skapo gatvė), jakaja ŭ 1597 hodzie była vyzvalena ad abaviazku vajskovaha pastoju, i jašče adnoj na vulicy Rudnickaj (Rūdninkų gatvė). U 1619 hodzie jon nabyŭ u vilenskaha padkamoraha Jana Alfonsa Lackaha vialiki dvor na Antokali, dzie, mabyć, zamianiŭ staruju draŭlanuju rezidencyju na muravany pałac. Pałac Sapiehaŭ na Antokali, jaki niadaŭna dbajna, jak litoŭcy ŭmiejuć, adrestaŭravali, staić na miescy toj rezidencyi Noncharta, jakaja paśla zhareła, i Sapiehi jaje pierabudavali.
Ale hałoŭnym nabytkam Noncharta stała kupla ŭ 1594 hodzie majontka Hajciuniški kala sučasnaha Voranava. Mienavita tam u 1611—1612 hadach jon uźvioŭ dla siabie znakamity muravany dom-krepaść, jaki staŭ architekturnym adbitkam jaho ŭłasnych hustaŭ.
Asobnaj staronkaj žyćcia Noncharta była relihija. Jon zastavaŭsia pierakananym luteraninam, ale razam z tym jaho druhoj žonkaj była kalvinistka Rochla Šemietaŭna, jakaja pryniesła jamu majontki Dziavialtava (siońniašniaja Działtuva — kala Vilkamira) i Miłašuny kala jaho.
Jaho viera padmacoŭvałasia kankretnymi ŭčynkami i hrašyma. Kali ŭ 1610 hodzie probašč katalickaha kaścioła Śviatych Janaŭ pasprabavaŭ prymusić niekalkich jevanhielistaŭ płacić padatki na ŭtrymańnie katalickich śviatyń, mienavita Nonchart staŭ na abaronu svaich adzinaviercaŭ i davioŭ spravu da paśpiachovaha ŭmiašańnia karala.
U 1633 hodzie, pradčuvajučy chutki adychod, jon skłaŭ tastamient, u jakim achviaravaŭ siem tysiač złotych na budaŭnictva muravanaha luteranskaha zboru ŭ svaich Hajciuniškach, a taksama zapisaŭ 1770 złotych vilenskaj hramadzie, jaje škole, špitalu i pastaram. Jašče raniej dziakujučy jaho finansavaj padtrymcy vilenski pastar Samuel Dambroŭski zmoh vydać «Chryścijanskuju pastyłłu» (heta značyć zbor kazańniaŭ, tłumačeńniaŭ Jevanhiella), pryśviečanuju siastry karala Žyhimonta III, šviedskaj pryncesie i luterancy Hańnie Vazie.
Adnak Nonchart zusim nie byŭ relihijnym fanatykam. Naadvarot, u strakatym i inšym razam burlivym vilenskim hramadstvie jon demanstravaŭ dziŭnuju zdolnaść da kampramisaŭ i ščylna supracoŭničaŭ z katalickimi biskupami i kapitułaj, adbudoŭvajučy ich hałoŭnuju śviatyniu.
Piotr Nonchart pamior 18 lutaha 1633 hoda. Jaho pachavańnie ŭ Hajciuniškach pieratvaryłasia ŭ manifiestacyju relihijnaj talerantnaści i śviedčańnie jaho vializnaha aŭtarytetu. Jak adznačaŭ pastar Šenflisius, pravieści jaho ŭ apošni šlach sabraŭsia ŭvieś ćviet Vialikaha Kniastva: sienatary i ŭradniki, kataliki, kalvinisty i luteranie, miaščanie i šlachta. Siarod hałoŭnych žałobnikaŭ stajali słaŭny vilenski vajavoda i vialiki hietman litoŭski Leŭ Sapieha razam ź vilenskim ziemskim sudździoj Juryjem Zianovičam.
Što zastałosia ad spadčyny Piatra Noncharta
Ad budaŭničaj manapolii Piatra Noncharta da našych dzion dajšło niašmat. I kali jaho tvory ŭ Vilni jašče vyznačajuć abličča horada, to los prajektaŭ majstra na terytoryi sučasnaj Biełarusi skłaŭsia trahična.
Kompleks u tahačasnym Kojdanavie (sučasny Dziaržynsk) źnik całkam. U 1611 hodzie architektar padpisaŭ kantrakt z padčašym vialikim litoŭskim Janušam Radziviłam, paśla čaho na Haštoldavaj hary pačałosia ŭźviadzieńnie muravanaha zboru. Razam ź dzieviaciviežavym zamkam jon utvaraŭ adziny abarončy i relihijny ansambl. U 1920‑ia hady krajaznaŭca Michaś Adziarycha jašče znachodziŭ u viežy zboru ŭmuravanuju blašanuju šyldu z dataj «1613 hod». Adnak u 1930—1950‑ia hady saviety daščentu razabrali pomnik hotyki i reniesansu na cehłu dla miascovych novabudoŭlaŭ, i navat skapali pahorak. Siońnia na hetym miescy zastaŭsia tolki nievialiki astatak, jaki chavaje padmurki byłoha zbora.
Ułasnaj rezidencyi Noncharta ŭ Hajciuniškach paščaściła trochi bolš — jaje mury ŭstajali, choć funkcyja źmianiłasia kardynalna. Paśla śmierci majstra dom-krepaść pierajšoŭ da navahrudskaha vajavody Juryja Chraptoviča, jaki ažaniŭsia z dačkoj architektara Zuzanaj. Ciaham stahodździaŭ majontak mianiaŭ uładalnikaŭ: Chraptovičy, Šrotary, Osten-Sakieny, Rymšy. Pobač z krepaściu stajaŭ uźviedzieny Nonchartam pratestancki zbor, u sutareńniach jakoha chavali ŭładalnikaŭ majontka. U siaredzinie XX stahodździa chram zrujnavali, a z cehły zrabili haspadarčyja pabudovy dla škoły miechanizataraŭ, jakuju raźmiaścili ŭ samim domie-krepaści.
U 1960‑ia hady ŭ murach reniesansnaj krepaści adkryli abłasnuju psichijatryčnuju balnicu. A ŭ 1989 hodzie siudy pieraviali śpieclačebnicu. Siońnia za paŭtaramietrovymi ścienami, sprajektavanymi hałoŭnym budaŭnikom Vialikaha Kniastva, pracuje Respublikanskaja psichijatryčnaja balnica dla asob, jakija ździejśnili złačynstvy ŭ stanie psichičnaha razładu.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
Statkievič: Kali znoŭ pačnucca masavyja pratesty, jany ŭžo nie buduć takimi mirnymi, jak u 2020‑m. A ES pravilna pierastaŭ vieryć kazkam Łukašenki19
Statkievič: Kali znoŭ pačnucca masavyja pratesty, jany ŭžo nie buduć takimi mirnymi, jak u 2020‑m. A ES pravilna pierastaŭ vieryć kazkam Łukašenki
Instytut biełaruskaje movy zapuściŭ niezaležny «Korpus biełaruskich tekstaŭ», jaki źbiraje leksiku, jakaja nie traplaje ŭ aficyjnyja bazy praz cenzuru22
Instytut biełaruskaje movy zapuściŭ niezaležny «Korpus biełaruskich tekstaŭ», jaki źbiraje leksiku, jakaja nie traplaje ŭ aficyjnyja bazy praz cenzuru2
«Hałoŭnaje nie zabyvać padzaradžać nie tolki telefon, ale i siabie samoha». Jak ukrainski vajskoviec žyvie z dvuma elektrastymulatarami. I što ŭ jaho z seksam?11
Kamientary