U Maskvie da 160‑hodździa z dnia naradžeńnia znakamitaha ŭradženca Hrodna Lva Baksta sabrali jahonyja karciny, teatralnyja kaściumy, eskizy dla paryžskich damoŭ mody i tysiačy archiŭnych dakumientaŭ. Adnačasova z aryhinalnymi artefaktami pačatku XX stahodździa kuratary pakazali virtualnaje defile, dzie pašytyja pavodle malunkaŭ mastaka sukienki demanstruje štučny intelekt.
Dziaržaŭnaja Traćciakoŭskaja halereja (Maskva, Rasija) 9 listapada pradstaviła vystavačny prajekt, jaki zaniaŭ adrazu dva pavierchi Inžyniernaha korpusa i praciahniecca da 18 krasavika 2027 hoda. Jak adznačaje vydańnie Buro 24/7, ekspazicyja abjadnała pradmiety z bolš čym dziesiaci rasijskich zboraŭ, siarod jakich Ruski muziej, DMII imia Puškina, Histaryčny i Bachrušynski muziei. Kuratarami vystupili zahadčyca adździeła hrafiki XVIII — pačatku XX stahodździa Iryna Šumanava i zahadčyca adździeła rukapisaŭ Traćciakoŭki Alena Terkiel.
Hrodzienskija karani i ziać Paŭła Traćciakova
Budučy refarmatar jeŭrapiejskaha teatra i mody naradziŭsia ŭ 1866 hodzie ŭ Hrodnie pad imiem Lejb-Chaim Izrailevič Rozienbierh u artadaksalnaj jaŭrejskaj siamji. Jahony baćka byŭ znaŭcam Tałmuda, adnak finansavy dabrabyt siamji zabiaśpiečvaŭ dzied pa kudzieli — paśpiachovy pastaŭščyk sukna dla rasijskaj armii Pinchus Rozienbierh.
Pavodle ŭspaminaŭ plamieńnicy mastaka Maryi Klačko, dziavočaje proźvišča maci było Bakster, ad čaho ŭ 1889 hodzie i ŭtvaryŭsia psieŭdanim Bakst. Kab vyvieźci siamju adzinaj dački za miažu asiełaści ŭ Sankt-Pieciarburh i vyzvalić ziacia ad vajskovaj pavinnaści, dzied aficyjna ŭsynaviŭ muža svajoj dački. Pry hetym babula mastaka, Ryŭka Marhienštern, jechać u stalicu admoviłasia, bo pabajałasia čyhunki, i zastałasia dažyvać viek u Hrodnie.
U Pieciarburhu Leŭ Rozienbierh pastupiŭ volnasłuchačom u Akademiju mastactvaŭ, ale pakinuŭ jaje ŭ 1887 hodzie paśla skandału vakoł jahonaj zanadta ekspresiŭnaj konkursnaj karciny «Apłakvańnie Chrysta».
Kali ŭ 1886 hodzie baćki raźvialisia i stvaryli novyja siemji, Leŭ, jahony małodšy brat Isaj i siostry Safija dy Razalija źniali asobnuju kvateru. Hałoŭnym zdabytčykam staŭ starejšy brat, jaki, pavodle ŭspaminaŭ plamieńnicy, tady «nie hrebavaŭ nijakaj malavalnaj rabotaj».
Dla samoj Traćciakoŭskaj halerei postać Baksta maje pramoje siamiejnaje značeńnie. U 1903 hodzie ŭ Varšavie mastak pryniaŭ luteranstva, kab ažanicca ź Luboŭju Hrycenka — dačkoj zasnavalnika halerei Paŭła Traćciakova i ŭdavoj mastaka Mikałaja Hrycenki.
Šlub akazaŭsia niadoŭhim: u 1907 hodzie para rasstałasia paśla naradžeńnia syna Andreja, a ŭ 1910‑m aficyjna raźviałasia praz chadajnictva na impieratarskaje imia paśla admovy Sinoda.
Tym nie mienš Bakst da kanca žyćcia finansava padtrymlivaŭ byłuju žonku, syna i padčarycu Marynu, a ŭ kancy 1922 hoda zmoh vyciahnuć ich z Savieckaj Rasii ŭ Jeŭropu.
Mienavita syn Andrej u 1965 hodzie pieradaŭ z Paryža ŭ adździeł rukapisaŭ Traćciakoŭki hihancki archiŭ baćki — 2620 adzinak zachoŭvańnia, jakija stali dakumientalnaj asnovaj ciapierašniaj vystavy.
U pieršaj zale ekspazicyi, pryśviečanaj pieciarburhskamu pieryjadu i abjadnańniu «Śviet mastactva» — dzie z Bakstam siarod inšych supracoŭničali vychadcy ź Biełarusi i Litvy Fierdynand Ruščyc, Stanisłaŭ Žukoŭski i Mikałojus Kanstancinas Čurlonis, — vystaŭleny partrety Alaksandra Bienua, Kanstancina Somava i Siarhieja Dziahileva.
Darečy, Ruščyc jašče 12 studzienia 1897 hoda ŭ svaim dziońniku vyłučaŭ hrodzienca na ahulnym fonie staličnaj škoły:
«Na vystavie akvarelistaŭ. Sumna. Zaŭsiody toje samaje. Vybitnych mastakoŭ niama. Tyja samyja matyvy, i navat va ŭsich tyja samyja praporcyi. Vyklučeńniem jość tolki Bakst».
Pobač ekspanujecca małaviadomy paradny partret Mikałaja II u poŭny rost u mundziry lejb-hvardyi sa zboru Histaryčnaha muzieja. U 1895 hodzie Bakst, jaki tady vykładaŭ malavańnie dzieciam vialikaha kniazia Uładzimira Alaksandraviča, napisaŭ hety partret u Paryžy pavodle fatahrafii, bo impieratar jamu asabista nie paziravaŭ.
Asobny raździeł pryśviečany padarožžu Baksta i Valancina Siarova ŭ Hrecyju i na Kryt u 1907 hodzie. Tut «antyčnyja» eskizy mastaka pakazany ŭ dyjałohu z varyjantami «Vykradańnia Jeŭropy» Siarova i manumientalnym pałatnom samoha Baksta «Staražytny žach» (Terror Antiquus) 1908 hoda z kalekcyi Ruskaha muzieja, dzie na fonie hibieli cyvilizacyi ŭzvyšajecca archaičnaja statuja Afradyty.
Paryžski tryumf
Paśla taho jak u 1909 hodzie Bakst demanstratyŭna viarnuŭsia z chryścijanstva ŭ iŭdaizm, rasijskija ŭłady pazbavili jaho prava žycharstva ŭ Sankt-Pieciarburhu — aficyjnaje pradpisańnie pakinuć stalicu jon atrymaŭ padčas vizitu ŭ 1912 hodzie, i situacyju nie źmianiła navat abrańnie akademikam žyvapisu ŭ 1914-m. Mastak kančatkova pierabraŭsia ŭ Paryž, dzie staŭ hałoŭnym scenohrafam «Ruskich siezonaŭ» Siarhieja Dziahileva.
Pastanoŭki baletaŭ «Kleapatra» 1909 hoda, «Šachierazada» i «Žar-ptuška» 1910-ha, «Zdań ružy» 1911-ha, «Paŭdzionny adpačynak faŭna» i «Dafnis i Chłoja» 1912 hoda zrabili ŭradženca Hrodna suśvietnaj znakamitaściu. Na vystavie ŭ Maskvie, akramia eskizaŭ i afiš, pakazany aryhinalnyja sceničnyja kaściumy tych hadoŭ i puanty prymy dziahileŭskaj trupy Tamary Karsavinaj, zroblenyja pavodle malunka Baksta.
Mastak admoviŭsia ad tradycyjnych pastelnych tonaŭ i harsetaŭ, jakija ściskali ruchi tancoŭščykaŭ, uvioŭšy na scenu nasyčanyja ŭschodnija kolery i adkrytaje cieła.
Teatralnaja ekzotyka imhnienna pierakinułasia ŭ vysokuju modu. Užo ŭletku 1910 hoda znakamity paryžski kuciurje Pol Puare prapanavaŭ Bakstu 12 tysiač frankaŭ za 12 eskizaŭ sukienak. U 1913 hodzie mastak padpisaŭ trochhadovy kantrakt z domam mody Žanny Pakien (Maison Paquin), pavodle jakoha dźvie traciny madelaŭ doma stvaralisia vyklučna pavodle jahonych malunkaŭ i pad jahonym asabistym nahladam. Adnačasova firma Kamil Raže (Camille Roger) zaklučyła ź im hadavy dahavor na dyzajn kapielušoŭ, a dom «Chielstern i syny» (Hellstern & Sons) — na vyrab abutku ad antyčnych sandalaŭ da vysokich paŭbotaŭ.
U liście da žonki ad 1 sakavika 1913 hoda Bakst paviedamlaŭ finansavyja detali: jon atrymlivaŭ roŭna 10% z kožnaj pradadzienaj sukienki, kapieluša i pary abutku.
Siarod jahonych pryvatnych klijentak byli italjanskaja markiza Łuiza Kazaci, dla jakoj u vieraśni 1913 hoda jon aformiŭ bal na płoščy San-Marka ŭ Vieniecyi z 200 čarnaskurymi słuhami ŭ čyrvonych aksamitnych kamzołach, i miljanierka Ida Rubinštejn, jakaja pieršaj nadzieła prydumany im sini paryk. U Pieciarburhu ŭ pačatku 1914 hoda pavodle jahonych raspracovak prajšoŭ znakamity «bal kalarovych parykoŭ» u hrafini Lizaviety Šuvałavaj, dla jakoha ź Nicy vypisali vahon žyvych kvietak.
Adnak za vonkavym blaskam chavalisia ciažkija asabistyja kryzisy. U 1918 hodzie Bakst sa skandałam razarvaŭ adnosiny ź Dziahilevym: antreprenior bolš za hod trymaŭ mastaka na zamovie dla baleta «Čaroŭnaja krama», nie zapłaciŭšy za papiaredniuju pracu, a potym ciškom addaŭ pastanoŭku Andre Derenu i arhanizavaŭ u presie kampaniju pa krytycy stylu byłoha siabra jak «sastarełaha».
U tym ža 1918 hodzie z hałodnaha Pietrahrada pryjšła viestka pra śmierć ad źniasileńnia rodnaj siastry Baksta, piśmieńnicy Razalii Manfred — maci viadomaha ŭ budučyni savieckaha historyka Albierta Manfreda.
U mastaka zdaryŭsia ciažki niervovy zryŭ, uskładnieny hipiertanijaj i prablemami sa zrokam. Biezdapamožnym stanam Baksta ŭ Paryžy skarystałasia jahonaja prysłuha Linda i jaje muž: jany pierachoplivali pa davieranaści zaakijanskija hanarary mastaka — u pryvatnaści, 34 500 frankaŭ za pradadzienyja ŭ ZŠA karciny ŭ kancy 1919 hoda, — trymali jaho ŭ izalacyi ŭ paŭciomnaj majsterni, vymusili padaryć im dźvie karciny i patrabavali ŭpisać siabie ŭ tastamient.
Vyratavała Baksta tolki ŭmiašańnie jahonaj amierykanskaj siabroŭki i ahienta Alis Haret: jana pierasłała hrošy ŭ Łazanu druhoj siastry mastaka, Safii Klačko, jakaja ŭviesnu 1920 hoda zdoleła prarvacca ź dziećmi ŭ Paryž i vychadzić brata, jakoha znajšła zarosłym vialikaj baradoj i ŭ čornych akularach.
Indziejskija arnamienty na amierykanskim šoŭku
Apošnija raździeły vystavy ŭ Traćciakoŭcy pryśviečany amierykanskamu pieryjadu žyćcia majstra. U ZŠA, kudy Bakst dvojčy pryjazdžaŭ na praciahły čas u 1922—1924 hadach, jon utrymlivaŭ svaimi zarobkami 14 čałaviek radni. Mastak žyŭ u Bałtymary ŭ majontku «Evierhryn», jaki naležaŭ dypłamatu Džonu Haretu i jahonaj žoncy Alis. Tam Bakst pierarabiŭ byłuju himnastyčnuju zału 1885 hoda pabudovy ŭ pryvatny maderniscki teatr, raśpisaŭšy jaho pa trafaretach matyvami z knihi Čarlza Chołma «Sialanskaje mastactva ŭ Rasii». Hety teatr u Bałtymary zastajecca adzinym zachavanym da našych dzion pryvatnym teatralnym interjeram raboty Baksta.
Za akijanam hrodzieniec znajšoŭ novuju krynicu dachodu: jon čytaŭ lekcyi pra modu i kłasicyzm u žyvapisie. Za adzin vystup u ńju-jorkskim hateli «Płaza» 30 studzienia 1923 hoda jamu zapłacili 2000 dalaraŭ — bolš, čym za karcinu alejem,
chacia ŭ 1924 hodzie ŭ Łos-Andželesie miascovaja arhanizatarka spadarynia Kalbier uciakła ŭ San-Francyska z usioj kasaj, pakinuŭšy lektara biez kapiejki ŭ ciomnaj zale.
Akramia taho, u 1923 hodzie Bakst pačaŭ supracoŭničać z «šaŭkovym karalom» Amieryki Arturam Sieliham, jaki dla novaha biźniesu źmianiŭ proźvišča na Zielih i adkryŭ kramu praz kampaniju Robinson Silk Co.
Natchniŭšysia tkaninami staražytnych cyvilizacyj Pieru i mastactvam paŭnočnaamierykanskich indziejcaŭ, mastak raspracavaŭ sieryju pryntaŭ dla masavaj fabryčnaj vytvorčaści nabivanaha šoŭku. Pavodle słoŭ samoha Baksta, pośpiech byŭ takim, što ŭ ZŠA navat pačali vyrablać kantrafaktnuju pradukcyju «pad Baksta».
Na vystavie ŭ Inžyniernym korpusie ŭzory hetych tkanin 1920‑ch hadoŭ dapoŭnieny sučasnaj multymiedyjnaj instalacyjaj. Z dapamohaj niejrasietak kuratary stvaryli virtualny modny pakaz: pa ličbavym podyumie kročać zhienieravanyja štučnym intelektam madeli ŭ adzieńni, adnoŭlenym pavodle aryhinalnych eskizaŭ mastaka, što dazvalaje ŭbačyć dynamiku kroju i tkaniny ŭ ruchu.
Sam Leŭ Bakst pamior 27 śniežnia 1924 hoda va ŭzroście 58 hadoŭ ad acioku lohkich u klinicy pad Paryžam, a apošni zapis u jahonym štodziońniku ad 28 červienia 1924 hoda hučaŭ karotka: «Adpraŭka ŭ Amieryku malunkaŭ».
Na radzimie mastaka, u Biełarusi, jahonaja spadčyna pradstaŭlena siamiu aryhinalnymi rabotami — u tym liku «Eskizam kaściuma Žar-ptuški» i albomam da baleta «Śpiačaja pryhažunia» 1922 hoda, — jakija ŭ 2013—2014 hadach byli nabytyja dla karparatyŭnaj kalekcyi Biełhazprambanka, a taksama niekalkimi tvorami tyražnaj hrafiki ŭ zbory Nacyjanalnaha mastackaha muzieja.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Kamientary