Aleh Dziarnovič. Demahrafičny pohlad

Demahrafičny pohlad

z nahody vychadu knihi

20 śniežnia 1997 hodu prezydent RB Alaksandar Łukašenka z nahody 80-ch uhodkaŭ utvareńnia balšavickaj karnaj systemy źviarnuŭsia ź vinšavańniem da jaje veteranaŭ i da KHB Biełarusi. Usie frazy hetaha dakumenta nastolki charaktarystyčnyja, što my ryzykniem pryvieści daŭhuju cytatu:

«Za vosiem dziesiacihodździaŭ źmianiłasia nie adno pakaleńnie našych suačyńnikaŭ, jakija pryśviacili siabie nialohkaj słužbie ŭ orhanach biaśpieki. Svaim biezzavietnym słužeńniem Ajčynie jak u mirny čas, tak i ŭ hady vajennych vyprabavańniaŭ jany ŭpisali jarkija staronki ŭ hieraičnuju historyju našaj dziaržavy. Nia raz mianialisia nazva i struktura orhanaŭ dziaržaŭnaje biaśpieki, ale na ŭsich etapach svajoj dziejnaści jany zastavalisia važniejšym dziaržaŭnym instrumentam, jaki zabiaśpiečvaje biaśpieku krainy.

Byli ŭ historyi orhanaŭ biaśpieki byłoha SSSR i viadomyja trahičnyja staronki, źviazanyja z represijami. Heta vyklikaje horyč i bol u našych sercach. Adnak u Biełarusi jany nia mieli taki masavy charaktar i spekulacyi na hetym peŭnych palityčnych siłaŭ, a taksama sproby ačarnić i dyskredytavać ciapierašniaje pakaleńnie supracoŭnikaŭ orhanaŭ dziaržbiaśpieki biesperspektyŭnyja j nikoli nia znojduć padtrymki ŭ biełaruskaha naroda».

Apošnija siem hadoŭ ja nie pierastaju ździŭlacca, čamu KHB RB tak uparta čaplajecca za svaju kryvavuju spadčynu j zusim nie sprabuje navat vonkava raspačać svaju novuju tradycyju ad abviaščeńnia niezaležnaści Respubliki Biełarusi, ad symbaličnaj cyrymonii prysiahi ŭ pieradnavahodnija dni 1992 hodu, jakuju pravioŭ tahačasny hałava dziaržavy Stanisłaŭ Šuškievič. Nu dy heta ichny vybar. My ž u lubym vypadku vymušanyja kanstatavać, što sutnaści nie źmianiajucca. Jašče tak mała viadoma hramadzkaści pra rolu KHB u prezydenckich vybarach 1994 hodu, jašče amal ničoha nie abnarodavana pra «partnerstva» z FSB. Navidavoku tolki sučasny pieraśled z boku KHB biełaruskich litarataraŭ, pravaabaroncaŭ i prafsajuznych dziejačoŭ. Zapaminalnaja staronka historyi sučasnaści — letašniaja kampanija KHB pa ŭšanavańniu pamiaci Feliksa Dziaržynskaha. Ale ŭ zvarocie Alaksandra Łukašenki zajaŭlena inšaje — novaje idealahičnaje apraŭdańnie masavych represijaŭ praz štučnaje źmianšeńnie ich maštabaŭ; pieraniasieńnie temy represijaŭ u sučasny palityčny kantekst i sproba budavać na hetym novuju savieckuju apalahietyku.

Analizujučy temu masavych represijaŭ peryjadu 1917-1953 hadoŭ, časam prychodzicca zadavacca pytańniem — čamu teror byŭ takim usieachopnym, čamu achviarami kamunistyčnaha režymu stanavilisia nia tolki jahonyja jaŭnyja vorahi, ale j lajalnyja da ŭładaŭ hramadzianie. Sapraŭdnyja maštaby karnaj dziejnaści balšavikoŭ nia vyśvietlenyja da kanca i dakładnaja ličba achviaraŭ nie viadomaja ŭ tym liku j tamu, što kolkaść hetych achviaraŭ vielizarnaja. Pavodle «minimalnych acenak, jakija patrabujuć dalejšaha ŭdakładnieńnia», jak skazana ŭ apošnim eŭrapiejskim bestselery «Čornaja kniha kamunizmu. Złačynstvy, teror, represii», u SSSR niepasrednymi achviarami stalisia 20 miljonaŭ čałaviek. U takim razie, pra temu masavych represijaŭ varta razvažać u demahrafičnych katehoryjach, bo my majem spravu z hrandyjoznym prymusovym rucham narodanasielnictva.

Možna śćviardžać, što ŭ Biełarusi teror skiroŭvaŭsia suprać kankretnych sacyjalnych albo nacyjanalnych hrupaŭ nasielnictva. Bolšaść hetych hrupaŭ va ŭmovach Biełarusi adnačasova byli i nacyjanalnymi, i sacyjalnymi hrupami. Mienavita takimi byli sialanie (u absalutnaj bolšaści svajoj — biełarusy) i biełaruskaja intelihiencyja. Represavanyja paśla 1939 hodu asadniki byli pieravažna palakami. Pavodle nacyjanalnych prykmietaŭ padpadali pad represii palaki i łatyšy. Pavodle sacyjalnaj roli i značnaści likvidoŭvalisia cełyja sacyjalnyja straty — pradprymalniki, śviatarstva, laśničyja. Aryšty pavodle nacyjanalnych i sacyjalnych prykmietaŭ pravodzilisia liniejna, dokazam viny była tolki prynaležnaść da toj ci inšaj hrupy.

Pad čas kamunistyčnaj dyktatury (u peryjad da 1953 hodu) było represavana 238 biełaruskich litarataraŭ, žyvymi ź lahieraŭ viarnulisia tolki 20 čałaviek. Tolki na travień 1930 hodu ŭ BSSR było raskułačana 15.626 sialanskich haspadarak — kala pałovy ich ahulnaj kolkaści (acenki Taciany Proćki). Pavodle acenačnych źviestak u Biełarusi ŭ 20-40-ja hady było raskułačana nia mienš za 350 tysiačaŭ čałaviek, a za kontarrevalucyjnyja złačynstvy ŭ 1935-1940 było pryciahnuta da kryminalnaj adkaznaści bolš za 300 tysiačaŭ čałaviek (źviestki Ihara Kuźniacova).

Vyraznaja prykmieta represijaŭ — heta ichnaja planavaść i skaardynavanaść. U tolki što vydadzienym Archivam Najnoŭšaje Historyi i «Našaj Nivaj» zborniku dakumentaŭ «Kanvejer śmierci», padrychtavanym Iharam Kuźniacovym, pryvodzicca ŭnikalny dakument — Aperatyŭny zahad narodnaha kamisara ŭnutranych spravaŭ SSSR №00447 «Ab aperacyi pa represavańni byłych kułakoŭ, kryminalnikaŭ i inš. antysavieckich elementaŭ» ad 30 lipienia 1937 hodu (dakument u zborniku №16). Hetym zahadam była zaćvierdžanaja kolkaść tych, chto padlahaje represijam. Pa BSSR pad pieršuju katehoryju represijaŭ padpadała 2.000 čałaviek, pad druhuju katehoryju — 10.000 čałaviek. Los hetych ludziej byŭ užo vyznačany: «Da pieršaj katehoryi naležać usie najbolš varožyja ź pieraličanych vyšej elementy. Jany padpadajuć nieadkładnamu aryštu i, paśla razhladu spravy na trojkach — RASSTREŁU... Da druhoj katehoryi naležać usie astatnija mienš aktyŭnyja, ale ž varožyja elementy. Jany padpadajuć aryštu i zaklučeńniu ŭ lahiery na termin ad 8 da 10 hadoŭ... Źmianšeńnie ličbaŭ... nie dazvalajecca». Navat kolkaść rasstrelnych spravaŭ vyznačałasia na kankretny peryjad zahadzia.

Stvarajučy svoj zbornik, Ihar Kuźniacoŭ zasiarodziŭsia na instrumentalnym aspekcie temy, na pryładach systemy teroru. Ale «Kanvejer śmierci» staŭsia pieršaj biełaruskaj knihaj u hetaj temie, jakaja ź Biełarusi razhladaje hlabalnuju perspektyvu, bo daje ŭjaŭleńnie pra asnoŭnyja pryncypy funkcyjanavańnia mašyny represijaŭ pa ŭsim SSSR. Hetaja kniha taksama źjaŭlajecca ilustracyjaj da kalanijalnaj palityki suprać Biełarusi, pakazvajučy, jak zahady pra karnyja akcyi sychodzili z metrapolii.

My možam nazvać jašče adzin sposab planavańnia represijaŭ —heta systematyčnyja palityčnyja kampanii. U Biełarusi jarkija prykłady takich kampanijaŭ źviazanyja z pastanovaj CK VKP(b) «Ab rabocie CK KP(b)Biełarusi» (studzień 1947), paśla jakoj represii znoŭ skiravalisia suprać biełaruskich litarataraŭ, a taksama razhlad biuro CK KP(b)B pytańnia «Ab mierapryjemstvach pa ŭkaranieńniu mičurynskaj ahrabijalohii ŭ BSSR» (14 vieraśnia 1948), paśla čaho pačaŭsia razhrom navuki ŭ Biełarusi.

Kali źvieści prykłady masavych represijaŭ da vidaŭ praktyki, to pad čas analizu my budziem mieć spravu ź dziejnaściu, nakiravanaj na źniščeńnie całkam albo častkova jakoj-niebudź nacyjanalnaj, sacyjalnaj albo relihijnaj hrupy, u tym liku zabojstva pradstaŭnikoŭ takoj hrupy; naniasieńnie im ciažkich cialesnych paškodžańniaŭ; naŭmysnaje stvareńnie nievynosnych dla žyćcia ŭmovaŭ, raźličanaje na poŭnaje albo častkovaje źniščeńnie; prymusovuju pieradaču dziaciej z adnoj čałaviečaj hrupy ŭ inšuju (dziciačyja damy, vysialeńni ŭ Sibir); ekspluatacyja pracy pradstaŭnikoŭ hrupy, vykarystańnie ich prymusovaj pracy; pieraśled arhanizacyjaŭ i asobaŭ za vystupy suprać dyskryminacyjnaj palityki. U sfery nacyjanalnaj i kulturnaj my bačym dziejańni, nakiravanyja na źniščeńnie movy (i — movaŭ), relihii, kultury nacyjanalnych i relihijnych hrupaŭ, u tym liku abmiežavańni karystacca rodnaju movaj u systemie adukacyi i ŭ sfery druku; źniščeńnie pomnikaŭ, biblijatekaŭ, muzejaŭ, kultavych abjektaŭ.

Systema nazvanych dziejańniaŭ traplaje pad charaktarystyki mižnarodnaj Kanvencyi 1948 hodu «Pra praduchileńnie złačynstva hienacydu i pakarańni za jaho», dzie jurydyčna vyznačajecca jak hienacyd. Takim čynam, u ahulnaj teoryi narodanasielnictva toj prymusovy ruch narodanasielnictva, a heta značyć, źmiena tych ci inšych kolkasnych i jakasnych charaktarystykaŭ narodanasielnictva, jaki adbyvaŭsia ŭ peryjad kamunistyčnaha panavańnia ŭ Biełarusi, vyznačajecca jak HIENACYD.

Usia hetaja palityka była nakiravanaja suprać polimoŭnaha i polietničnaha hramadztva Biełarusi, najpierš — suprać biełaruskaj nacyi, u adnosinach da jakoj uładami SSSR pravodziłasia palityka ETNACYDU.

Aleh Dziarnovič

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0