«Płavilščyki rasy» (Da vychadu ŭ śviet knihi vybranych vieršaŭ Słavamira Adamoviča)

«Płavilščyki rasy»

Da vychadu ŭ śviet knihi vybranych vieršaŭ Słavamira Adamoviča

Kniha nazyvajecca «Płavilščyki rasY» — abo rAsy — tut śviedamaje dvoječytańnie. Heta šosty paetyčny zbornik Adamoviča. I kali kazać pra papiarednija, dyk jany, vychodziačy adzin za adnym na praciahu dziesiaci hadoŭ, paznačyli kožny svaju epochu, bo epochi za hety čas mianialisia imkliva. Pieršaja, jašče savieckaja knižka nazyvałasia «Kalvaryjskija klony». Heta 90-y hod. Čas, kali pradukcyja samvydaviectvaŭ pačynała patrochu lehalizavacca, i sa źmiestu nie zaŭsiody možna było adroźnić cenzuravanuju knihu ad nielehalnaj. Nastupnyja — «Ziamla Chanaan» i «Zvarotnyja pravakacyi» vyjšli adpaviedna ŭ 93-m i 94-m u Połacku, paznačyŭšy tahačasny karotki renesans biełaruskich rehijonaŭ. Na stalicy staviŭsia kryž, zatoje padymalisia kolišnija sprakavietnyja kulturnyja hniozdy. Knižka «Kachańnie pad akupacyjaj» drukavałasia ŭ 96-m u Polščy, što na toj čas taksama było typova dla alternatyŭnaj biełaruskaj kultury. Čytaŭ aŭtar svoj zbornik užo ŭ turmie. «Śpiral Bruna», jakaja ŭklučyła turemnyja vieršy, drukavałasia znoŭ u Miensku, u 98-m. I voś narešcie «Płavilščyki rasy» — kniha, jakaja vychodzić u Vilni, abjadnoŭvaje ŭsio lepšaje z papiarednich, jak byccam źbiraje ślady paeta, raskidanyja ŭ časie i prastory.

... Paśla taho, jak kudyści padziavaŭsia ekscentryčny Anatol Sys, mienavita Adamovič staŭ toj postaciaj, čyj los i čyje pavodziny ŭsprymajucca jak praciah vieršavanych fikcyjaŭ. Dastatkova zhadać stvorany im palityčny perfomans — arhanizacyju «Pravy revanš», 10-miesiacovaje źniavoleńnie ŭ turmie za vierš «Ubiej priezidienta» albo sprobu publična zašyć sabie rot.

U tvorčych planach vydaviectva «Naša Niva», dzie vychodzić novaja kniha Słavamira, jość i jašče adno vydańnie, źviazanaje z hetym imiem. Heta kniha pra nieardynarnuju źjavu — pra paeta ŭ turmie KHB. U Biełarusi paety nie źniavolvalisia z časoŭ stalinskich represijaŭ. Navat u hady savieckaje stahnacyi ŭjavić sabie takuju demanstratyŭnuju pomstu z boku kiraŭničaha režymu było ciažka.

Siarod postaciaŭ, jakija pryciahvali ŭvahu Słavamira Adamoviča — italjanski paet Habryele D'Anuncyo. Chtości z krytykaŭ złučyŭ imia našaha paeta ŭ biasproihryšnym, na pieršy pohlad, paraŭnańni z Majakoŭskim. Kažu — na pieršy pohlad, bo tut, miž paetami, adsutničaje najvažniejšaje adzinstva. Majakoŭski — imperac, čaho pra Adamoviča nijak nia skažaš.

I ŭsio ž paraŭnańni z zamiežnikami kulhajuć, bo Adamovič zanadta biełaruski paet — pavodle realijaŭ, mentalnaści, duchovaje enerhii, kryvi. I tamu razhledžvać jahonaje tvorčaje pachodžańnie najpierš treba ŭ biełaruskaj tradycyi.

Paety — ludzi znakavyja. Varta mnie było ŭ papularnaj internetaŭskaj šukałcy «Alta Vista» zrabić zapyt na Adamoviča, i adkaz byŭ nie biez padtekstu — šukałka znajšła 666 spasyłak. Roznyja tam byli Adamovičy, ale ŭraziła najpierš mistyčnaja ličba. Darečy, słavuty vieršyk «Ubiej priezidienta» daŭno boŭtajecca ŭ Internecie. I jašče darečy, jon pierakładzieny jak minimum na anhielskuju i polskuju movy. Kažuć, vieršyk biazdarny, zatoje jaki perfomans!

Z proźviščam Adamovič byccam by ŭsio jasna. A chto jašče ŭ biełaruskaj litaratury nasiŭ imia Słavamir? Byŭ taki aŭtar, dakładniej pseŭdonim — Słavamir Cybaty, jakim padpisvaŭsia tvorca, što staŭ kultavym u poźniesavieckaj biełaruskaj litaratury i pradmovy da knih jakoha pisaŭ Vasil Bykaŭ. Ja maju na ŭvazie Ŭładzimiera Karatkieviča. Jahony enerhietyčny zboj, charaktar myśleńnia, jahonaja litaraturnaja pryroda — usio heta nie mahło raściarušycca razam ź fizyčnaj śmierciu piśmieńnika.

Niejki čas, zychodziačy z histaryčnaj tematyki, rolu Karatkievičavaha nastupnika praročyli Ŭładzimieru Arłovu. Ale Arłoŭ pieraros hetyja praroctvy. Niaŭrymślivaja enerhija i schilnaść da intelektualnych pravakacyjaŭ Słavamira Cybataha pieraciakła ŭ tvory Słavamira Adamoviča.

I pakul na stale maim hory papier i asadak, a na čystym liście ja pišu svoj čarhovy radok, ty nia źniknieš, ziamla, i nia źniknie tvoj viečny paradak, i nastupnaj viasnoj tvaje drevy raspyrskajuć sok.

Novaja kniha Słavamira «Płavilščyki rasy», jakaja vychodzić u vydaviectvie «Naša Niva», paćviardžaje hetuju pierajemnaść.

Kryt.

Čałaviek z-za krataŭ

U toj dzień, dva hady tamu, maroz byŭ piakučy. Pa darozie da Viciebsku, kudy my jechali na adkryćcio sudovaha pracesu, źmierźli ŭščent. Ujaŭleńnie malavała žudasnyja karciny źledzianiełaje viaźnicy, u jakoj kanaje ad ściužy biełaruski paet. Advakat Hary Pahaniajła supakojvaŭ usich i trymaŭsia žvava, ledźvie nie z asałodaju pradčuvajučy sudovy dvuboj. Jahonaja ŭpeŭnienaść nas sahravała.

Havaryli tolki pra Adamoviča, pierabirali detali jahonych pryhodaŭ. Mienavita ŭ hetaj darozie ja daviedaŭsia pra pieršuju sudzimaść Słavamira. Niekali jon uziaŭ rovar u chłopca, jaki zalacaŭsia da jahonaje siastry. Kavaler padaŭ u sud. Siastra ažaniłasia ź inšym. A voś sudzimaść zastałasia. Hłupstva? Ale ž adbyłosia jano mienavita z Adamovičam. Spadar Pahaniajła zaŭvažyŭ, što hetak užo nakanavana, albo, jak kažuć, napisana na radu. Ci mała pisałasia vieršaŭ pra Łukašenku? Jość tvory całkam padsudnyja pavodle lubych zakonaŭ, baranić aŭtaraŭ jakich navat jamu, advakatu, nie vypadaje. Ale ž na pryceł patrapiŭ adzin Adamovič. Nia jon vybraŭ svoj los, heta los vybraŭ jaho. Razvažajučy paźniej nad słovami advakata, ja pryhadaŭ Adamovičavu paeziju: «antracyty», «hijacynty», «śmiech sukkub». Usio nibyta nie ź jaho. Militarnyja j eratyčnyja «navaroty» jak naŭmysna vypinajucca ź jahonych radkoŭ, kab zaretušavać, zavualavać jahonaje «ego». I tolki zredku, nibyta praz vypadkovy parez ci žorstkuju drapinu vyjaŭlajecca jon sam. Jak u vieršach z-za krataŭ.

Ranicaj pierad budynkam suda taŭklisia na śniezie z tuzin ludziej, vyzirajučy za kožny roh i hadajučy, adkul pryviazuć Adamoviča. Aperatary j fatohrafy ładavali svoj ryštunak, spadziejučysia «złavić» udały rakurs. Jaho pryvieźli sapraŭdy niečakana. Skruciŭšy, jak tolki možna, niekalki čałaviek u adno jmhnieńnie ŭvapchnuli jaho ź dźviarej mašyny ŭ zadnija dźviery suda. Reparciory ŭ rospačy zahuli...

Pieršaje pasiedžańnie ledź nie było sarvanaje samim Adamovičam, jaki nie žadaŭ vykazvać davier sudu.

...Za kratami niedarečna viasiołaha błakitnaha koleru stajaŭ stomleny znervavany čałaviek ź ziamlista-žoŭtym tvaram. Jahonaja kałmataja z rudzinoju barada i karacieńkija vałasy nadavali jamu padabienstva z čačenskim bajavikom, jakich tady pakazvali štodzień u televizary. Jon pačaŭ zadziracca z sudździom, to ŭstavaŭ, to siadaŭ, nie adkazvaŭ na pytańni. Virłavaŭ šalona vačyma i vyskalaŭ zuby milicyjantam. Na prośbu Pahaniajły pasiedžańnie pierarvali, kab advakat moh pahavaryć sa svaim padabaronnym.

Kali pasiedžańnie adnaviłasia, Adamovič užo byŭ u humory, pakładzista adkazvaŭ na ŭsie zapyty, uvažliva sačyŭ za svaim advakatam. Ale zdavałasia, što jon užo vielmi daloka. U rukach jon kruciŭ novuju knižačku ŭłasnych vieršaŭ, što vyjšła na voli. I raz-poraz šukaŭ vačyma svaich siabroŭ u zali... Mahčyma, zrazumieŭ, što jon nie adzin.

Tym časam praces išoŭ svajoj chadoju. Maładzieńki pierakładčyk, jaki pierakładaŭ ź biełaruskaj sudu i na biełaruskuju Adamoviču, užo ŭvieś zmakreŭ. Pa jahonym rasčyrvaniełym tvary kacilisia bujnyja kropli potu. Jašče krychu, i straciŭ by prytomnaść. Jon mocna biantežyŭsia, kali jaho papraŭlaŭ čałaviek z-za krataŭ.

Sud pierarvaŭsia na połudzień. Adamoviča pakinuli ŭ kletcy. Pad čas sudu źniavolenych u Viciebsku nia kormiać. Nijakimi ŭhavorami milicyjantaŭ my nia zdoleli tady pieradać jamu charču. Paśla było daŭžeznaje biełaruska-rasiejskaje čytańnie spravy. Zapłakany tvar Adamovičavaj maci. Jon sam užo kančatkova zhubiŭ cikavaść da pracesu i, vymierchany, raściahnuŭsia na łavie ŭ błakitnaj kletcy. U zali visieła niaścierpnaja zaducha. Ad vyhladu milicejskich zimovych šapak mnie stała młosna. Ja vyjšaŭ na dvor.

Mianie sustreŭ zyrki błakit maroznaha nieba svabody. «... Błakitny čmiel u biełaj konskaj hryvie...» Niedarečy pryjšła ŭ hałavu dumka, što kraty dla paetaŭ, badaj, i musiać być voś hetkaha koleru, jak nieba. Napeŭna ŭ hetuju ž chvilinu naradžaŭsia novy Adamovičaŭ vierš.

Ciarhiej Chareŭski

Aściarožny madern

U biełaruskaj paetyčnaj tradycyi Słavamir Adamovič naležyć da «załatoj siaredziny», jakuju zapačatkavali Maksim Bahdanovič, Jakub Kołas... Jon hladzić na Ziamlu dziacinym pozirkam, nibyta praz pavieličalnaje škielca. Śviet jahonaj paezii nasieleny jaščarkami, imchastymi muchami, vosvami, čmialami, kažanami, vałunami, sparyšami...

Ziamny śviet Adamoviča — pukaty, detalovy i, što vielmi jstotna, luby jahonamu apisalniku j stvaralniku. Pryroda mitalahizujecca paetam i, pavodle hłybinnaha duchu pahanstva, adušaŭlajecca. U Słavamira «kamiani varušacca, jak ščaniuki», z «hłybini imknucca», «rastuć». Jość i naŭprost śviedčańni jahonaj pahanskaj prychilnaści: «Ty nia kidaj na kaŭčeh moj hlinu, a hronku voŭčaha łyku ŭskładzi».

Haradzkoje žyćcio choć taksama mitalahizujecca, ale vydajecca nie takim utulnym, navat krychu varožym. U horadzie «Kantralory z žetonami łoviać «zajcoŭ» za kaŭnier, Chtości ŭ brudnaj kaviarni prytknuŭsia za stolikam z kraju», «Pusty, jak patelnia, pakoj, dzie špalery, U ciemry bliščać fasfaryčnym śviatłom, Dzie sumnyja łožki, šalonyja dźviery, Dzie ŭsio, što ni znojdzieš, jość metałałom»...

Na tle farmalnych pošukaŭ u ciapierašniaj biełaruskaj paezii Adamovič vyhladaje davoli «tradycyjna». Jahonyja farmalistyčnyja «adchileńni» i «ŭchiły» nia lezuć u vočy, usprymajucca adaptavanymi, asvojtanymi ŭ ahulnym «klasyčnym» rečyščy. Ja b nazvaŭ paeziju Adamoviča ŭ planie formy aściarožnym madernam.

Što tyčycca leksyki vieršaŭ, dyk Słavamir z dobrym čućciom i smakam užyvaje dyjalektyzmy j małaŭžyvanyja słovy (pachitoski, akaryna, rydvan, šuhaj, abaroh, nałoj), starasłavianizmy (viekša), nealahizmy j paradaksalnyja słovazłučeńni (brutalny prypynak, błudadzieić, atrasiny, vidma, karminavaja cišynia), prazaizmy j raznastajnuju terminalohiju (dziaržstrach, kurs valut, N2O). Paŭtaru, što ŭžyvaje ich paet vielmi hustoŭna j niezaŭvažna dla čytača.

Nazva knihi «Płavilščyki rasy» i jejny epihraf adpaviadajuć novamu, što źjaviłasia ŭ tvorčaści Słavamira apošnich čatyroch hadoŭ. Heta — nalot aŭtabijahrafičnaści, źviazany sa źniavoleńniem i ŭtrymańniem u SIZO KHB, i niečakanaja zdolnaść da palityčnaje j bytavoje satyry. A samaje hałoŭnaje, heta — zvarot da nicšeanskaj «filazofii žyćcia». Mažliva, heta całkam naturalny dla Słavamira zvarot-pieravarot, jaki niekali adbyŭsia j z Arciuram Rembo ŭ «Adnym lecie ŭ piekle», mažliva — cudoŭnaja imitacyja.

Vychad knihi Słavamira Adamoviča staniecca padziejaj u biełaruskaj paezii, dzie siońnia, pobač ź niazvykłaj i niečuvanaj raniej raznastajnaściu, nia skłałasia jašče novaja škała kaštoŭnaściaŭ i panuje chaos.

Aleh Minkin