Kazki dla darosłych (Prypavieści Vasila Bykava ŭ acenkach sučaśnikaŭ)

Kazki dla darosłych

Prypavieści Vasila Bykava ŭ acenkach sučaśnikaŭ

Zadača — utrymacca na pavierchni

Ihar Babkoŭ, litaratar:

Siońnia ja rasčaravany prafesijnaj krytykaj, tamu kazać, što prypavieści Bykava — heta prahres albo rehres u tvorčaści piśmieńnika, davać acenki, mnie asabista nia tak cikava. Ja b pastaviŭ pytańnie inakš: čamu paśla vielmi mocnych psychalahičnych rečaŭ jašče savieckaha peryjadu, potym — nia mienš mocnych symbaličnych rečaŭ, paŭstaŭ taki žanr, jak prypavieść, što heta značyć dla samoha piśmieńnika i dla samoj našaj rečaisnaści? Prypavieść — heta alehoryja, heta nie symbalizm, nie psychalahizm. Alehoryja — heta zaŭsiody pavierchnia, peŭnaja płytkaść. Čamu raptam paśla takich sprobaŭ prałamić pavierchniu, vyjści za narmatyŭnuju savieckuju rečaisnaść u psychalahizm, prablemy čałaviečaj dušy, albo vyjści za nia mienš narmatyŭnuju nacyjanalnuju pavierchniu biełaruskaj doli ŭ trahizm sytuacyi i znajści symbal dla hetaha trahizmu, jak taja ž spalenaja chata ŭ «Znaku biady», čamu raptam źjaŭlajecca hetaja pavierchnia?

Mnie zdajecca, što šukać adkazu treba ŭ statusie samoj rečaisnaści, u jakoj siońnia my žyviem. Savieckaja rečaisnaść była nadzvyčaj zakanservavanaja, jana praktyčna i tearytyčna nie mianiałasia. I adsiul hetyja sproby prałamić jaje i pravalicca ŭ hetuju dziurku. Toje ž samaje z rečaisnaściu nacyjanalnaha losu, tak zvanaj biełaruskaj dolaj: heta ŭžo amal što absalutnaja kanstanta. A siońniašniaja rečaisnaść nia prosta dynamičnaja, jana, pa sutnaści, jość chaosam: niama nijakich kanstantaŭ, i časam zdajecca, što ŭvohule zastałasia tolki pavierchnia, što niama bolš nijakich ani hłybiniaŭ, ani vyšyniaŭ. Zadača — prosta ŭtrymacca, zastacca na hetaj pavierchni. Ty chaatyčna šukaješ, za što začapicca. Adsiul hety aleharyzm, sproba choć by elementarnymi sposabami zafiksavać toje, što adbyvajecca.

Bykaŭ nikoli nie vyznačaŭsia aptymistyčnymi pohladami na cyvilizacyju

Juraś Bušlakoŭ, filolah:

Ja b skazaŭ, što ŭsiudy — i ŭ apaviadańniach, i ŭ apovieściach — prysutničaje peŭny prypavieścievy element, jak, naprykład, u jahonaj vialikaj, razhornutaj amal da pamieraŭ apovieści «Trubie». U svaich tvorčych pošukach Bykaŭ zastajecca ŭ kaardynatach ekzystencyjnaj prablematyki, ekstremalnyja vyprabavańni hierojaŭ — heta abaviazkovy element. Jon vykarystoŭvaje prypavieści, kab pakazać na ŭniversalnym matarjale perypetyi svajho času, našaha nacyjanalnaha losu, kab dasiahnuć peŭnych palityčna-idealahičnych metaŭ praz pasiarednictva litaratury. Pierad nami paŭstaje adčuvańnie realnaha absurdu ciapierašniaha žyćcia, pryčym viadoma, što Bykaŭ nikoli nie vyznačaŭsia aptymistyčnymi pohladami na cyvilizacyju ŭvohule. Prypavieść dazvalaje jamu dasiahnuć hraničnaj abahulenaści vysnovaŭ. Pierad nami kalizii, jakija mohuć dastasoŭvacca da roznych sytuacyjaŭ, časoŭ, narodaŭ. Adnačasova čałaviek pračytvaje ich, zychodziačy z taho, što žyvie ŭ im u kankretny momant. Prykłady tamu: Djabał u «Chutarancach» ci Pacuk u «Chvastatym», jakich biełarus prytarnoŭvaje da svaich umovaŭ. Prypavieść robicca prazrystaj, jaskravaj.

Zvarot da aleharyčnaj formy — znak stałaści aŭtara, zhadajma Kołasa ź jahonymi «Kazkami žyćcia». Toje samaje Bykaŭ, jaki niby ŭźniaŭsia pa schodkach realistyčnaj litaratury, i apošnimi hadami my nazirajem jaho sprobu padahulnić svajo tvorčaje raźvićcio. Bykaŭ vyśpieŭ da typovaści vobrazaŭ. Heta faktyčna toj matarjał, jaki vyklikaje nas na sutvorčaść, nadaje nam padstavaŭ dla duchoŭnaha i tvorčaha raźvićcia. I tut nielha nie paradavacca prosta za biełaruskuju litaraturu, jakaja źviedvaje sprobu adnaho z najlepšych piśmieńnikaŭ uzvysicca da abahulnieńniaŭ i napisać takija ŭniversalnyja rečy.

Heta vielmi biełaruskija tvory

Adam Hlobus, litaratar:

Dla mianie apošnija prypavieści Bykava — heta sama cikavaje, što jość ŭ jahonaj tvorčaści, tamu što vajennaja proza, usio, što źviazana z vajnoj, idzie suprać maich pierakanańniaŭ, maich ideałaŭ. Tamu Bykava ja čytaŭ ź ciažkaściu, čytaŭ mała, a vot zaraz ja jaho čytaju z zadavalnieńniem. Navat «Ściana» dla mianie — tvor racyjanalny, a prypavieści — iracyjanalnyja. I heta mnie padabajecca, tamu što jany raźličanyja na čytača, u pieršuju čarhu, biełaruskaha. Aŭtar nia dumaje, što pra tvor skažuć niemcy, kitajcy, što skažuć u Maskvie, ci vydaduć, ci budzie jon pierakładzieny na rasiejskuju movu. Heta napisana dla nas, mnie heta vielmi impanuje.

Pa-druhoje, tut zvarot da formy antyŭtopii, kazki. Jana vielmi biełaruskaja, u joj vykarystana šmat falklornych formaŭ. Ja b nie nazyvaŭ ich biblejskimi. U ich jość biblejskaja padkładka, naprykład, u «Pachadžanach» prysutničaje Majsiej. Ale Majsiej vyvieŭ ludziej, a tut koła zamknułasia. Značyć, biblejskaja schiema nie pracuje, pracuje čysta naša: «A chto tam idzie ŭ ahromnistaj takoj hramadzie?», kupałaŭskaja schiema pracuje, tema vandroŭnikaŭ, viečnaha ruchu. Tamu tut vykarystanyja naš falklor i naša klasyka. Tut niama ahladki na Kamiu, Remarka, Bakłanava. Moža, tamu kažuć, što piśmieńniku treba niekudy adjechacca, ubačyć zdalok svaju Radzimu, i tady ty jaje ŭbačyš bolš jaskrava. Jak pisaŭ Hohal, siedziačy ŭ Rymie, što ja voś tolki tut, u kaviarni «Hreka» mahu ŭbačyć Rasieju ź jaje prablemami. Jon mieŭ racyju.

Kali my pačynali rabić «Našu Nivu», my nikoli nia dumali, što ŭ nas buduć pisać klasyki našaj litaratury, tamu što heta była maładaja kontrakultura. A ciapier narmalna, što Bykaŭ mienavita ŭ «Našaj Nivie» heta drukuje.

Čamu jašče mnie hetyja prypavieści padabajucca — jany napisanyja nia dziela hrošaj, nia dziela karjery, jany napisanyja dziela nas. Bolšaść čytačoŭ Bykava raniej byli nie biełaruskimi čytačami, a rasiejskamoŭnymi. Bykava viedali jak aŭtara «Novoho mira», vydaviectva «Chudožiestviennaja litieratura» bolš, čym vydaviectva «Mastackaja litaratura». A mianie zaŭsiody cikavili tvory, jakija ciažka pierakłaści na inšyja movy, jak naprykład, ciažka pierakładać Razanava. Ja nie ździŭlusia, kali Bykaŭ napiša knižku dla biełaruskich dziaciej, čytanku, jak pisaŭ Kołas. A ź litaraturnych paralelaŭ da prypavieściaŭ Bykava mahu zhadać antyŭtapičnuju navełu Akutahavy «Vostraŭ» dy Śvifta.

Palityka dla małych dzietak

Iryna, studentka BDU, 22 hady:

Papraŭdzie kažučy, mianie vielmi mocna ździvili hetyja samyja prypavieści. Ja nie čytała ŭ «Narodnaj Voli», ale toje, što drukavałasia ŭ «Našaj Nivie», anijak nie stasujecca z maim kolišnim ujaŭleńniem pra Bykava jak piśmieńnika. U prypavieściach Bykaŭ — hramadzki dziajač, palityk. I hetaj palityki ŭ ich ujaŭna zašmat, palityki ŭtravanaj, palityki dla małych dzietak. Jość peŭnaje padabienstva da antyŭtopijaŭ, ale klasyčnyja antyŭtopii razumiejuć ludzi z roznych krainaŭ i roznych kulturaŭ, a ci zrazumieje sens bykaŭskich prypavieściaŭ čałaviek, nie znajomy ź biełaruskaj sytuacyjaj? Niama napružanaści i trahizmu, a finał hetych tvoraŭ pieradčuvacca ad samaha pačatku. Mnie asabista było ciažkavata čytać ich, mo tamu, što Bykaŭ pisaŭ heta dla niejkaj inšaj častki svaich čytačoŭ. Cikava, dla jakoj?

Adnak, niahledziačy na maju subjektyŭnuju acenku, možna ŭpeŭniena śćvierdzić, što prypavieści Bykava zojmuć svajo pačesnaje miesca siarod tvoraŭ najnoŭšaj biełaruskaj litaratury. Albo publicystyki?

Narodny filozaf

Vadzim Karcaŭ, «Małady Front»:

Na fonie ŭsieahulnaha ŭschvalenńnia tvorčaści Bykava ŭ mianie źjaŭlajecca žadańnie paaryhinalničać i pakrytykavać hetaha aŭtara. Najpierš chaču skazać pra toje, što nie zusim pasuje drukavać u «Našaj Nivie» jahonyja tvory, bo jany vypadajuć z ahulnaha našaniŭskaha aptymizmu i ramantyzmu. U bykaŭskich tvorach bolš prahladajecca čornaja biezvychodnaść, choć heta subjektyŭny pohlad. Pa-druhoje, mianie, jak esteta i maładoha čałavieka, Bykaŭ nie pryvablivaje jak aŭtar, jakoha možna čytać kožny dzień. A pa-treciaje, novy styl, jaki abrała «Naša Niva» — heta adychod ad mastactva i abstrakcyi da realnaści, tamu Bykaŭ tut absalutna nie padychodzić. Čytač prypavieściaŭ Bykava — sarakahadovy i bolej čałaviek, z rozdumam, nie abciažaranym seksualnym uspryniaćciem śvietu, čałaviek, jaki ŭžo prajšoŭ usie stadyi pieražyvańniaŭ połavaha kštałtu, čorny filozaf, pesymist. Možna skazać, z pakaleńnia siamidziasiatych. I Bykaŭ nia źmienić svaje tvorčaści, jon zastaniecca takim.

Jość vialiki intares da Bykava jak da zorki. Jaho buduć čytać, nie zvažajučy na toje, što jon napiša, tamu što ŭžo jość imia, imidž. U našaha naroda zdaŭna jość praha mieć niejkaha aŭtaryteta, starejšynu, jakoha možna ličyć narodnym filozafam.

Zapisaŭ Anatol Prasałovič