My nie baimsia kałhasnaj opery

My nie baimsia kałhasnaj opery

Studyja adnaŭleńnia fanahramaŭ Biełaruskaha Radyjo stvaryła kampakt-dysk «Zapisy salistaŭ biełaruskaj opery 30—40-ch hadoŭ»

Padrychtavała dysk redaktar muzyčnaj redakcyi dziaržaŭnaha radyjo, aŭtar cyklu pieradačaŭ «Žyvyja hałasy» Volha Bryłon, a «restaŭravaŭ» muzyku Ihar Arciamkoŭ. Dysk składajecca z zapisaŭ, jakija zachavalisia ŭ pryvatnych mienskich kalekcyjach, a taksama ŭ maskoŭskich archivach — Dziaržfilmafondzie, Archivie fonadakumentaŭ i Archivie kinafotadakumentaŭ.

«Zapisaŭ zastałosia niašmat, — raspaviadaje sp.Bryłon, — bo ŭ toj čas na Biełaruskim radyjo i ŭvohule ŭ Biełarusi paprostu nie było nivodnaha mahnitafonu, i ŭsie kancerty, što tranślavalisia radyjo, išli ŭžyvuju. Pieršy mahnitafon u Biełaruś pryvieźli niemcy niedzie ŭ 1942 hodzie ŭ budynak Biełaruskaha radyjo na Revalucyjnaj, 3. Tamu z zapisaŭ 30-ch hadoŭ zachavalisia tolki zroblenyja maskoŭskimi pierasoŭnymi bryhadami, što najaždžali ŭ Biełaruś i zapisvali lepšych salistaŭ. Paśla zapisy vyvozilisia ŭ Maskvu, niešta tam vydavałasia na kružełkach, niešta prosta tak zachoŭvałasia. Mienavita tam, u Maskvie, da siońnia zastajecca załaty fond našaj muzyčnaj klasyki — niešta na kružełkach, niešta na vaskovych hramaryhinałach. U Miensk niejkija kopii z Maskvy pieradavalisia, ale niesystematyčna. Štości pierasyłali, a čahości — nie. U nas na radyjo jość niejkija zapisy 1937 h., pierasłanyja čamuści tolki ŭ 1964-m. U Miensku cieraz vajennyja niahody zachavałasia zusim niašmat. Jość try paślavajennyja zapisy Žynoviča, byli 13 davajennych kružełak z zapisami ansamblu narodnych instrumentaŭ biełaruskaha radyjo, ale pakul ja nie znajšła ich śladoŭ, jość pryvatnyja kalekcyi: naprykład, u piatnicu niekalki vielmi redkich dyskaŭ pieradaŭ na radyjo ŭnuk Aleksandroŭskaj».

Častka piesień na dysku adnoŭlenyja pavodle kinafilmu «Žyvi, rodnaja Biełaruś», źniataha Korš-Sablinym da 25-hodździa Savieckaj Biełarusi i ŭpieršyniu pakazanaha ŭ 1944 hodzie ŭ zaniatym savieckimi vojskami Homieli, kudy pierajechaŭ urad BSSR. Siarod ich takija šedeŭry tatalitarnaha mastactva, jak «Zastolnaja» Isaka Lubana (aŭtara «Byvajcie zdarovy, žyvicie bahata»), jakuju viedaŭ u toj čas ci nia kožny: «Vyṕjem za Rodinu, vyṕjem za Stalina, vyṕjem i snova naljom» (darečy, suaŭtaram słovaŭ hetaj pieśni, jakuju pieršaj vykanała Łarysa Aleksandroŭskaja na słavutym kancercie biełaruskaha mastactva ŭ traŭni 1942-ha ŭ Maskvie, byŭ znany rasiejski paet Arsieni Tarkoŭski). Z taho ž filmu ŭziaty j zapis piesień «Dzie ty, čarnavokaja» i «Liryčnaja partyzanskaja» taho samaha Isaka Lubana ŭ vykanańni Isidara Bałocina, Ryty Młodak i Arsiena Arsienki.

Vykarystała sp.Bryłon i frahmenty kinačasopisa «Savieckaje mastactva», źniataha na Dekadzie biełaruskaha mastactva ŭ Maskvie ŭ červieni 1940 h.: papularny šlahier «Pieśnia babyla Mikity» z opery «Kvietka ščaścia» A.Turankova ŭ zapisie Piatra Zasieckaha (pačuŭšy hetaha śpievaka, Stalin byccam by spytaŭsia ŭ biełarusaŭ: «Dzie vy biarecie takich artystaŭ?») i duet Marysi j Michasia z opery Ja.Cikockaha «Michaś Padhorny» ŭ vykanańni Ryty Młodak i Mikałaja Łazarava.

Hučać na kampakt-dysku j cudoŭnyja frahmenty z aperety «Zarečny Barok» Samuiła Pałonskaha, jakaja nidzie nie vykonvałasia paśla tych hadoŭ. «Zarečny Barok» — heta kałhas, u jakim siejuć kok-sahyz. Intryha aperety pabudavanaja vakoł pamyłki: pierabłytaŭšy, u kałhasie pačynajuć razvodzić kury pa technalohii vyroščvańnia kok-sahyzu.

Patrapiła na kampakt-dysk i adzinaja aryja z opery Mikoły Ščahłova (Kulikoviča) «Kaciaryna», zapis jakoj zachavaŭsia — u vykanańni Łarysy Aleksandroŭskaj. Hetaja opera, napisanaja na libreta tahačasnaha staršyni Sajuzu Biełaruskich Piśmieńnikaŭ Michasia Klimkoviča (cieraz hod Klimkoviča cudam vyratuje ad rasstrełu burmistar Barysava Stanisłaŭ Stankievič), rychtavałasia admysłova da Dekady biełaruskaha mastactva ŭ Maskvie, ale ź niejkich idealahičnych mierkavańniaŭ pakazać jaje tak i nie navažylisia, i tolki dziakujučy «prabiŭnym» zdolnaściam Mikoły Ščahłova jaje ŭdałosia pakazać u kancertnym vykanańni na scenie maskoŭskaha Domu aktora. Bolš opera nie vykonvałasia, a praz čatyry hady i samoje imia Ščahłova (Kulikoviča) było zabaroniena vymaŭlać — bo jon syšoŭ na Zachad razam ź niemcami.

Apynulisia na dysku j habrejskija narodnyja pieśni «Kałychanka» i «Adkul pačynajecca kachańnie» ŭ apracoŭcy Samuiła Pałonskaha i vykanańni čaroŭnaj Sofji Drukier.

Losy vykanaŭcaŭ časta byli nia mienš trahičnymi za dolu ichnych zapisaŭ. Salist Mienskaj opery Valarjan Kalinoŭski na pačatku vajny apynuŭsia ŭ Maskvie, zapisaŭsia ŭ narodnuju družynu, hasiŭ pažary pad čas bambiožak. Adnojčy la jaho razarvałasia bomba, jamu adarvała nahu, i jon pamior ad straty kryvi. Jahonaja žonka, Taciana Banačyč-Kalinoŭskaja, taksama śpiavačka Mienskaj opery jašče ad časoŭ, kali jana była prosta muzyčnaj studyjaj, i vykanaŭca roli Šemachanskaj carycy ŭ pieršaj mienskaj pastanoŭcy savieckich časoŭ, «Załatym pieŭniku», kab prakarmić dvuch dzietak, vystupała ŭ čas vajny ŭ teatry, za što jaje pa danosie susiedki ŭ 1944 hodzie aryštavali i adpravili ŭ lahier. Z Rasiei jana vierniecca tolki praz 10 hadoŭ. Lehiendarny harbaty akardeanist Vasil Savicki, u supravadžeńni jakoha na dysku hučyć pieśnia «Viečarynka» pasiaredniaha rasiejskaha kampazytara Lava Jampolskaha na słovy Janki Kupały, tajamniča zahinie ŭ vajnu. Niechta naciahnuŭ drot papiarok darohi, jakoj jon viartaŭsia pozna ŭnačy z teatru (jon jeździŭ matacyklem), i drot pryjšoŭsia jamu proci horła. Kazali, što heta byli partyzany, pomścilisia, što jon ihraŭ niemcam u kazyno, jakoje mieściłasia ŭ budynku vyšejšaj partyjnaj škoły...

Na žal, kampakt-dysk pakul isnuje tolki ŭ dvuch ekzemplarach i kankretnych planaŭ vypusku bolšaha nakładu jašče niama. Zatoje Volha Bryłon užo zadumała druhi dysk muzyki taho ž času. Jana źbiraje staryja zapisy dla fondaŭ radyjo — i budzie ŭdziačnaja za lubyja parady (skantaktavacca možna praz teł. u Miensku 239-58-20). Dośvied restaŭracyi staroj muzyki — sapraŭdy kaštoŭny.

Tatalitaryzm stanovicca nabytkam minułaha. Kalanijalnaje mastactva toj epochi bolš nie prymušaje nas uzdryhvać ad asacyjacyjaŭ z teroram, bolš nie vyklikaje ahidy — dla nas heta imperskaja klasyka, ekzotyka, časavy aryjentalizm. My słuchajem aryi z kałhasnych oper, jak niešta pieraadolenaje nami, słuchajem jak pieramožcy, jak ludzi, što vyzvalilisia z putaŭ hetaj tradycyi i atajesamlajuć siabie z zusim inšaj madellu biełaruskaj kultury.

Heta nia rodnaja nam muzyka. My ŭsprymajem jaje jak muzej muzyčnych staražytnaściaŭ, a nia muzyku praŭdy i kryŭdy, farsu i trahiedyi, kampramisu j kalabaracyi, jakoj jana była dla ludziej toj epochi. My viedajem trahičnuju historyju jaje stvareńnia i jaje stvaralnikaŭ. Jana pisałasia dla absłuhoŭvańnia tatalitarnaj idealohii, ale my jaje bolej nie baimsia — dla nas jana biasškodnaja. Atruta zhubiła siłu: hetaja muzyka stałasia dekaracyjaj, za jakoj niama dziejańnia. Nas jana pa-svojmu vyčvarna pryciahvaje. I dziela taho, što ŭ nas mała inšaj biełaruskaj muzyčnaj klasyki, i bo my pieražyvajem dziŭnuju posttatalitarnuju asałodu ad taho, što možam słuchać hetuju muzyku, nie ryzykujučy apynucca ŭ jaje pałonie, pavieryć joj. Uznoŭlenaja chimernaja stalinskaja estetyka abudžaje i zadavalniaje naša pačućcio biaśpieki pierad tatalitaryzmam. Zrešty, my navat nie razhladajem hetuju muzyku jak mastactva, adno jak śmiarotnuju masku idealohii i epochi. Biaskryŭdny symbal savieckaha žyćcia. U adroźnieńnie ad stalinskaj architektury, jon nie nazalaje nam štodnia. U adroźnieńnie ad litaratury, nie niasie niebiaśpieki razmyvańnia movy. I my ciešymsia hetaj muzykaj, jakaja nia vytrymała vyprabavańnia časam. Jość fenamenalnaść u samim hetym umieńni i imknieńni ciešycca niedaskanałym i vyčvarnym.

Ale adnačasova hetaje muzyčnaje padarožža ŭ BSSR jašče jamčej, čym viačera ŭ fešenebelnym, ale stylizavanym pad savietčynu mienskim restaranie «Pan Chmielu», kudy nia trapiš, nia daŭšy na łapu švajcaru i dzie na dźvierach zaŭždy visić šyldačka «Miest niet», daje adčuć, nakolki źmianiłasia Biełaruś za postsaviecki čas. Žyćcio — i muzyka, i restarany, i ład pobytu, i ład myśleńnia — tut usio jašče zdajucca nam poŭnymi paskudztva, ale heta ŭžo zusim inšaje paskudztva, nie ultraidealahizavany saviecki tatalitaryzm, ale pseŭda-deidealahizavany pseŭda-liberalizm rasiejskaha ŭzoru, što staŭ idealohijaj biełaruskaj ułady i medyjaŭ — jakija słuchajuć muzyku, adpaviednuju svajoj dušy, na svaich FM-radyjostancyjach. I, vierahodna, mała chto siońnia zdolny pabačyć i ŭ hetaj biezhustoŭnaj muzycy-adnadzioncy paśmiarotnuju masku epochi. Jakaja niekali taksama zdasca biasškodnaj i, moža, navat pa-svojmu vyčvarna-miłaj.

Alaksandra Andryjeŭskaja,
Andrej Dyńko