Ci moža biespracoŭje być karysnym?

Ci moža biespracoŭje być karysnym?

Pavodle źviestak Ministerstva statystyki, uzrovień biespracoŭja ŭ našaj krainie z 1995 h. vahajecca ŭ miežach 2—3% ad ekanamična aktyŭnaha nasielnictva (u 2001 h. było 2,3%). Heta biespracoŭnyja, zarehistravanyja na biržy pracy.

Ale akramia ich jość jašče niezarehistravanyja, a taksama asoby, jakija ličacca ŭ štacie pradpryjemstvaŭ, ale nakiravanyja ŭ administracyjnyja adpačynki biez zachavańnia zarobku ci pieraviedzienyja ŭ režym niapoŭnaj zaniataści.

Kolki ž biespracoŭnych
u Biełarusi?

Vyniki sacyjalahičnaha apytańnia, zładžanaha Navukova-daśledčym instytutam sacyjalna-ekanamičnych i palityčnych prablemaŭ, śviedčać, što aficyjna na biržy pracy zarehistravany tolki 21% ad ahulnaj kolkaści biespracoŭnych. Kali iści za hetymi źviestkami, uzrovień biespracoŭja ŭ Biełarusi treba vyznačyć u pamiery 11,5%.

Jašče adzin uzrovień biespracoŭja (6,5—8,5%) adkryvajecca pa vynikach vybaračnaha daśledavańnia chatnich haspadarak, jakoje ładzić Ministerstva statystyki Biełarusi. Zhodna ź jahonymi vynikami, najbolšaje biespracoŭje (8,7%) nazirałasia ŭ 1996 h. U 1999 h. jano źmienšyłasia da 6,5% i zamacavałasia na siaredniaj adznacy ŭ 7,4% u 2001 h. Ale hetaja metodyka nia ŭličvaje rabotnikaŭ, što aficyjna ličacca na pradpryjemstvach, ale nie pracujuć.

Kab paźbiehnuć masavych zvalnieńniaŭ, pracadaŭcy vypraŭlajuć rabotnikaŭ u adpačynak za svoj košt. U 1994 h. pracavali ŭ režymie niapoŭnaha pracoŭnaha času i byli vypraŭlenyja ŭ takija adpačynki 15% ad kolkaści ekanamična aktyŭnaha nasielnictva krainy, u 1996 h. — bolš za 20%. Praŭda, rost abjomaŭ vytvorčaści za košt kredytnaj emisii i padparadkavańnia hetaj mecie inšych instrumentaŭ makraekanamičnaj palityki pryvioŭ da źnižeńnia taho pakaźniku ŭ 2000 h. da 7%. Ale prablema jašče nia vyrašanaja.

U 2001 h. i ŭ pieršym kvartale 2002 h. na fonie ekanamičnaha rostu praciahvaje paharšacca finansavaje stanovišča realnaha sektaru biełaruskaj ekanomiki: padaje rentabelnaść i płaciežazdolnaść pradpryjemstvaŭ, raście kolkaść stratnych haspadarak i zapasaŭ hatovaj pradukcyi, znošvajucca asnoŭnyja fondy. Stahnacyja ŭ asobnych halinach ekanomiki vyklikaje rost biespracoŭja. Tak, aficyjna zarehistravanaje Ministerstvam statystyki biespracoŭje sioleta ŭ studzieni-krasaviku stabilna pryrastała na 0,1% štomiesiac (2,3% u studzieni, 2,4% u lutym, 2,5% u sakaviku, 2,6% u krasaviku). Kolkaść biespracoŭnych, aficyjna zarehistravanych u orhanach dziaržaŭnaj słužby zaniataści, z pačatku hodu pavialičyłasia na 12,5%.

Acenku ŭzroŭniu biespracoŭja možna rabić i ŭskosnymi metadami, naprykład, pa jaho nehatyŭnych nastupstvach dla hramadztva. Daśledčyk M.Brener śćviardžaje, što pry zachavańni na praciahu šaści hod biespracoŭja, jakoje pieravyšaje naturalny ŭzrovień na 1%, adznačajecca pryrost ahulnaj śmiarotnaści na 2%, pryrost samahubstvaŭ — na 4,1%, pryrost zabojstvaŭ — na 5,7%, pavieličeńnie kolkaści viaźniaŭ — na 4% i pavieličeńnie psychična chvorych — na 4%. U Biełarusi za apošnija šeść hadoŭ (1995—2001 h.) pryrost śmiarotnaści skłaŭ 27,6%, kolkaść samahubstvaŭ pavialičyłasia na 12,6%, kolkaść psychična chvorych — na 3,2%. Takaja sacyjalna-demahrafičnaja sytuacyja śviedčyć pra toje, što prablema biespracoŭja značna bolš aktualnaja, čym heta moža padacca na pieršy pohlad.

Pryčyna razychodžańnia pamiž aficyjnym i realnym uzroŭniem biespracoŭja

Pavodle źviestak užo zhadanaha sacyjalahičnaha apytańnia, 79% biespracoŭnych nie stanoviacca na ŭlik u słužbu zaniataści. Heta vyklikana šeraham pryčynaŭ. Pa-pieršaje, hrašovaja dapamoha pa biespracoŭi zusim maleńkaja — ad 75% minimalnaha zarobku (z 1 krasavika 2002 h. — bazavaj vieličyni) da padvojenaha jaho pamieru — u zaležnaści ad katehoryi rabotnika, jahonaha apošniaha zarobku i h.d. Heta značyć — ad 7,5 da 20 tys. rubloŭ. Maksymalnaja hrašovaja dapamoha pa biespracoŭi składaje šostuju častku ad minimalnaha spažyvieckaha biudžetu, jaki na 1 traŭnia 2002 h. dasiahnuŭ 120 tys. rubloŭ na čałavieka. Ale i takuju dapamohu atrymać niaprosta. Čałaviek hublaje prava na jaje, kali byŭ zvolnieny za parušeńnie pracoŭnaj dyscypliny abo pa ŭłasnym žadańni biez pavažnych pryčynaŭ. Navat paśla paśpiachovaha zaličeńnia ŭ šerahi zarehistravanych biespracoŭnych nieabchodna jašče ad 3 da 7 dzion u miesiac brać udzieł u hramadzkich rabotach. Biespracoŭnyja nia bačać sensu rehistravacca na biržy pracy jašče j tamu, što i tak majuć mahčymaść znajomicca z najaŭnymi vakansijami.

Jaki ŭzrovień biespracoŭja prymalny dla ekanomiki?

Dla čałavieka strata pracy — vialikaja biada, jakaja viadzie da straty zarobku, statusu, źnižeńnia samaacenki, ale ŭ rynkavaj ekanomicy niejki pracent biespracoŭja ličycca navat karysnym i charaktaryzuje jejnuju dynamičnaść. Inačaj kažučy, biespracoŭje — abaviazkovy element rynkavaj ekanomiki.

Dyk što ž takoje 2,5% aficyjna zarehistravanaha biespracoŭja ŭ Biełarusi z punktu hledžańnia suśvietnaj praktyki?

U krainach z rynkavaj ekanomikaj isnuje tak zvany naturalny ŭzrovień biespracoŭja. Heta siaredniaja vieličynia faktyčnaha biespracoŭja za doŭhi peryjad, jaki dazvalaje zhładzić cykličnyja vahańni (dla raźvitych krainaŭ 40—50 hadoŭ, dla tranzytyŭnych — 10—15 hadoŭ). U ZŠA, naprykład, naturalny ŭzrovień biespracoŭja składaje kala 5% pry faktyčnym uzroŭni biespracoŭja ad 6,1% u 1994 h. da 4,3% ciapier. U bolšaści krainaŭ z rynkavaj ekanomikaj naturalnym ličycca ŭzrovień biespracoŭja kala 4—5%. Dla pierachodnych krainaŭ vyznačeńnie naturalnaha biespracoŭja patrabuje dadatkovych daśledavańniaŭ i doŭhaha času.

Najaŭnaść biespracoŭja ŭ ekanomicy (majecca na ŭvazie jaho naturalny ŭzrovień) charaktaryzuje dynamičnaść sacyjalna-ekanamičnaha raźvićcia. Stvarajucca novyja pracoŭnyja miescy, likvidujucca staryja, uźnikaje nieabchodnaść pierakvalifikacyi i h.d. U hetych umovach ludzi robiacca biespracoŭnymi na karotki čas, kab iznoŭ pracavać. Naturalny ŭzrovień biespracoŭja adlustroŭvaje aptymalny dla ekanomiki ŭzrovień zaniataści, utvarajučy svojeasablivy rezerv rabočaj siły, nieabchodny dla prahresiŭnaha raźvićcia ekanomiki. U vypadku pavieličeńnia popytu na tavary i pasłuhi ŭ krainie patrabujecca i pavieličeńnie pracoŭnych resursaŭ dla vytvorčaści — tut i zapatrabujecca hety rezerv.

Kali ž jaho nia budzie, pieravyšeńnie popytu nad prapanavańniem nieabchodnych tavaraŭ moža vyklikać rost cenaŭ. U pierachodnaj ekanomicy heta nie zaŭsiody pracuje. Tak, rost unutranych cenaŭ u Biełarusi nielha patłumačyć pieravyšeńniem naturalnaha ŭzroŭniu biespracoŭja nad faktyčnym, pakolki bolš istotna ŭpłyvaje na sytuacyju šerah viadomych faktaraŭ — kredytnaja emisija, miakkija biudžetnyja abmiežavańni, słabaja kankurencyja i inš.

Ekanamičny zakon A.Oŭkiena, jaki adlustroŭvaje ŭzajemasuviaź pamiž rostam VUP i skaračeńniem biespracoŭja, va ŭmovach našaj pierachodnaj ekanomiki taksama nie pracuje: śćviardžać, što 3% pryrostu VUP zachoŭvajuć biespracoŭje na raniejšym uzroŭni, a dadatkovyja 2% źmianšajuć jaho na 1%, va ŭmovach specyfičnaha rostu VUP nie davodzicca. Inačaj za apošnija piać hadoŭ značny pryrost VUP (u 1997 h. — 10,4%, u 1998 h. — 8%, u 1999 h. — 3%, u 2000 h. — 6%, u 2001h. — 4,1%) pavinien byŭ vyklikać skaračeńnie biespracoŭja bolš čym na 5%. Adnak sacyjalahičnyja apytańni j vybaračnyja daśledavańni nie paćviardžajuć značnaha skaračeńnia biespracoŭja ŭ hety peryjad.

Usie razvahi z nahody vyhadnaści ci niavyhadnaści biespracoŭja dla raźvićcia nacyjanalnaj ekanomiki nosiać pakul abstraktny charaktar. Vyjaŭlenyja dla raźvitych krainaŭ zakanamiernaści zazvyčaj nie prajaŭlajuć siabie ŭ poŭnaj miery ŭ krainach ź pierachodnaj ekanomikaj. Vyśvietlić uzrovień naturalnaha biespracoŭja tam pakul niemahčyma z-za niepraciahłaha peryjadu rynkavych pieraŭtvareńniaŭ.

Ale pieravyšeńnie naturalnaha ŭzroŭniu biespracoŭja ŭ ekanomicy maje nehatyŭnyja nastupstvy: dyspraporcyi ŭ płaciežazdolnym popycie, uzrastańnie sacyjalnaj napružanaści. U Biełarusi prablema biespracoŭja jašče nie nabyła poŭnaj vastryni ŭ suviazi z zachavańniem u dziaržaŭnaj ułasnaści bujnoj vytvorčaści. Jana moža vyjavić siabie ŭ časie niepaźbiežnaha ŭznaŭleńnia pracesu rynkavych pieraŭtvareńniaŭ. Majecca na ŭvazie najpierš pačatak poŭnamaštabnaj restrukturyzacyi, madernizacyi pradpryjemstvaŭ, zakryćcio mnohich hłyboka stratnych i biesperspektyŭnych vytvorčaściaŭ.

Jak śviedčyć dośvied susiednich pierachodnych krainaŭ i naš ułasny, asnoŭnymi sferami ŭładkavańnia lišku pracoŭnaj siły, jaki niepaźbiežna ŭźniknie padčas strukturnaj pierabudovy ekanomiki, musiać stacca mały j siaredni biznes, a taksama sfera pasłuh. Dla raźvićcia apošniaj treba znajści nieinflacyjnyja krynicy padvyšeńnia płaciežazdolnaha popytu ŭ ekanomicy va ŭmovach rostu biespracoŭja. Prykładam, pramyja zamiežnyja investycyi. Ad raźmiaščeńnia zamiežnych vytvorčaściaŭ ciažka čakać stvareńnia vialikaj kolkaści pracoŭnych miescaŭ, ale, jak pakazvaje praktyka, hetyja miescy źjaŭlajucca bolš vysokaapłatnymi, i heta moža vyklikać padvyšeńnie płaciežazdolnaha popytu ŭ nacyjanalnaj ekanomicy.

Hanna Viernikoŭskaja, Uładzimier Kałupajeŭ