У мяне за вакном растуць дрэвы: з аднаго боку асіны, з другога алыча, — не самыя лепшыя гатункі, а ўсё адно прыемна.Асіны засланяюць мой балкон ад позіркаў з дома насупраць і пылу; іх лісце кідае цень у спёку, дадае свежага паветра ранкам і шолахам супакойвае ўначы. Алыча толькі сёлета падрасла вышэй за падваконнік, і да яе кветак можна было не толькі дацягнуцца рукой, але і носам. Цяпер там ўжо маленькія зялёныя завязі ягад. А на асінах нядаўна з’явіліся першыя паразіты, за імі палююць вераб’і і сініцы, яны чыгірыкаюць і папіскваюць, пачынаючы ад самае ранняе раніцы і да гадзіны дванаццатай, потым толькі ўмоўная гарадская ціша і зялёнае, праз лістоту святло.
Час ад часу асіну і алычу спілоўваюць камунальнікі.Як па мне, дык яны спілоўваюць лепшае, што ёсць і што можа быць за маім вакном: зялёнае пахучае лісце, цень ў летнюю спёку, птушак, і кветкі алычы разам з будучымі пладамі. Спілоўваюць таму, што суседцы з першага паверха, вокны якой нават не пад асінай, а крыху далей, збоку, замала святла. Яна піша заяўкі, ёй адказваюць, што не маюць права без ліста ад санэпідэма, але, калі дрэва дарастае заблізка да вокнаў і робіцца завысокім, то яго паводле нейкіх нарматываў спілоўваюць. І тады, праз тыдзень вакол камля спілаванага дрэва з’яўляецца штук дваццаць ягоных атожылкаў, якія за год вырастаюць на метр, а то і болей.
Таму алычу пілуюць значна часцей, але і яна кожнага разу хутка прарастае наноў, і такое ўражанне, што кожнага разу яна падрастае ўсё больш інтэнсіўнымі тэмпамі, ці то проста мой час пачаў прыспешвацца. Так ці інакш, алыча дае сабе рады, а вось у мамы на вёсцы не алычу спілавалі, а прысады з магутных ліпаў, кожная ў два абхваты. Вёска нетыпова доўгая, на тры кіламетры, стаіць уздоўж старога Кацярынінскага тракту, і дрэвы там былі такія ж старыя, гадоў па дзвесце. Ехалася праз вёску, як у тунэлі, толькі пчолы гудзелі і буслы ў буслянках клекаталі.З алычой тое самае, толькі пілуюць яе проста так, без заяўкі, бо расце яна ўпрытык да падмурка, а гэта нейкае нечага там парушэнне.
Людзі не давалі дрэвы пілаваць, хаця пасля кожнай навальніцы, то сук абломіцца, то палова дрэва, — ліпы ж дуплістыя вельмі, часам такое дупло бывае, што не толькі кажан, але і чалавек змесціцца. І вось пачалі да іх на вёску начальнікі з электрасетак ездзіць, прасіць, палохаць, угаворваць: давайце мы ўсе дрэвы спілуем, бо нам лініі перадач рве, і надта дорага рамантаваць пасля. А людзі не пагаджаліся, і так некалькі гадоў цягнулася, пакуль старшыня не сказаў: калі дрэва на хату якую заваліцца, то дапамагаць не буду і шыферу не дам. Людзі тады падумалі добра, плюнулі і пагадзіліся: хай ужо пілуюць.Цяпер іх толькі некалькі параў на ўсю вёску засталося, не хочуць яны там жыць, пасля таго як дрэвы спілавалі.
Цяпер на мамінай вёсцы няўтульна і пуста: «Казахстан», як гавораць мясцовыя. Але не былі б то беларусы, каб замест спілаваных з уласнай згоды дрэваў не пасадзілі сваімі ж рукамі новыя. Стаяць там цяпер кволыя маладзенькія ліпкі, да кіёчкаў падвязаныя, гадоў праз 20 будуць з іх акуратныя ліпы. А вось на падворку бацькоўскага пяціпавярховіка, што на Камароўцы, там, дзе прайшло маё дзяцінства, дрэвам ужо гадоў пад сорак з хвосцікам. Іх талакою саджалі і потым па чарзе даглядалі жыхары дома. Цяпер там шмат розных шляхетных гатункаў: клён, акацыя, каштан, ясень, дуб, але самыя цікавыя, з гісторыяй, — гэта старая бяроза і граб.
Бяроза была адзіным дрэвам, якое там расло, калі мы засяліліся.Пад бярозай стаяў стары драўляны дом, гаспадар якога не хацеў са свайго дома з’язджаць, хаця атрымаў кватэру ў нашым пяціпавярховіку. І не з’язджаў, пратрымаўшыся год з гакам. Потым дом знеслі, а бярозу сваю ён выйшаў з нажом ратаваць. І уратаваў. Расце ягоная бяроза, а яго самога даўно няма на гэтым свеце. З грабам іншая гісторыя: ён сам з камля вырас. Быў пень аграмадны, гадоў мо на дзвесце, такі, што мы на ім у танкістаў гулялі. Ён стаяў, чарнеў, трухлеў, а потым раптам стрэліў тузінам парасткаў і яны пачалі расці. Зараз ад пня ані следу не засталося, а новы граб стаіць на ягоным месцы, зграбны такі і моцны.
У Менску не так шмат векавых дрэваў, а тыя, што ёсць, аніякім адмысловым спісам не ўлічаны і спецыяльнага статуса не маюць.І хаця ўсе ведаюць, альбо прынамсі здагадваюцца, што гэта жывая гісторыя, помнік прыроды і проста прыгожа, старыя дрэвы няўхільна знікаюць з гарадскога краявіду. Зніклі раскошныя старыя ліпы на Рэвалюцыйнай, ад цэлай групы старасвецкіх грабаў ля сядзібы Ваньковіча толькі пару штук засталося, спілаваны магутны волат- клён ля касцёла святога Язэпа. Пілуюцца дубы на Грушаўцы. І так па ўсёй Беларусі. Часам гэта нагадвае сцэны з Уладара Пярсцёнкаў, дзе Зло ў розных іпастасях беспрычынна і апантана займаецца тым жа — нішчыць дрэвы.
Ян Булгак, славуты фатограф, пра якога можна і трэба пісаць асобна, ў кнізе мемуараў «Край Дзіцячых гадоў» шмат і падрабязна піша пра традыцыйнае разуменне «прыгожага» на роднай Наваградчыне,як у шляхецкім асяродку, з якога паходзіў, гэтак і сярод сялянаў. Варта адзначыць, што трактоўка прыгожага ў гэтых розных сацыяльных групах не надта розніцца ў галоўным: «традыцыйны Беларускі дом інтэграваны ў прыроднае асяроддзе». Вось што Булгак кажа пра дом нобіляў (цытую па памяці): «традыцыйны шляхецкі дом — гэта годнасць, сціпласць і еднасць з прыродай».
Пра дом сялянскі і прастору вакол яго Булгак разважае нетаропка і шматслоўна, таму дазволю сабе аўтарскую інтэрпрэтацыю: любімыя кветкі беларускага селяніна — гэта дрэвы.Прычым дрэвы шляхетныя, дужыя: дуб, клён, ліпа, граб, вяз, лістоўніца; радзей гэта магла быць арабіна, каліна, бяроза. Свае прысядзібныя дрэвы ніколі не пілаваліся, яны звязвалі (і звязваюць) сваёй прысутнасцю нашчадкаў і продкаў, а ўвесь род з космасам — зямлёй, небам і Сусветам. Калі глянуць на беларускую вёску здалёк, то можна адразу дагадацца, дзе яе найстарэйшая частка, — яна там, дзе вышэйшыя дрэвы.
Прысядзібныя і прыдарожныя дрэвы — неад’емная частка традыцыйнага беларускага краявіду. У абодвух выпадках яны разбіваюць аднастайнасць ландшафту вертыкальнымі аб’ёмамі, надаючы яму сілуэтнасць і арганізуючы прастору. Прысядзібныя дрэвы як бы «збіраюць» вакол сябе (і пад сабой) дом, гаспадарчыя пабудовы і падворак; яны — прасторавая дамінанта, прывязка. Апроч гэтага, дрэвы задаюць маштаб, і будынкі побач з імі выглядаюць меншымі, чым ёсць на самой справе, пабудовы з’яўляюцца інтэграванай часткай краявіду, а не яго галоўным элементам. Чалавечае жытло не спрачаецца, а спалучаецца з прыродай.
Так у нашай традыцыі выглядаюць «парадак» і «прыгажосць».Зрэшты, гэта не выключна беларускі прасторавы лад; з нязначнымі варыяцыямі, ён больш ці менш уласцівы для ўсіх «лясных» народаў Еўропы. Па ідэі, гэтае адчуванне прыгожага павінна сядзець ў нашай калектыўнай падсвядомасці, аднак усё болей наш краявід нагадвае адкрыты наскрозь стэп, усё меней у ім дрэваў, усё болей нам хочацца сонца замест лістоты і ценю. Мы пачынаем жыць у іншым, чужым краявідзе і звыкацца з ім. А нашыя дзеці будуць гэты краявід любіць. Ці ў найлепшым выпадку, зададуцца пытаннем: «А нафіга было пілаваць?»Па вялікім рахунку, гэтыя кампазіцыйныя прыёмы ўвасабляюць адну з мадэляў нашага разумення гармоніі і прасторавага ладу.
Цяпер чытаюць
Лукашэнка пра вызваленне палітвязняў: Хочуць застацца ў Беларусі — калі ласка1
Каментары