«Prostyja rečy» Michała Aniempadystava: Drevy

U mianie za vaknom rastuć drevy: z adnaho boku asiny, z druhoha ałyča, — nie samyja lepšyja hatunki, a ŭsio adno pryjemna.

Asiny zasłaniajuć moj bałkon ad pozirkaŭ z doma nasuprać i pyłu; ich liście kidaje cień u śpioku, dadaje śviežaha pavietra rankam i šołacham supakojvaje ŭnačy. Ałyča tolki sioleta padrasła vyšej za padvakońnik, i da jaje kvietak možna było nie tolki daciahnucca rukoj, ale i nosam. Ciapier tam ŭžo maleńkija zialonyja zaviazi jahad. A na asinach niadaŭna źjavilisia pieršyja parazity, za imi palujuć vierabji i sinicy, jany čyhirykajuć i papiskvajuć, pačynajučy ad samaje rańniaje ranicy i da hadziny dvanaccataj, potym tolki ŭmoŭnaja haradskaja ciša i zialonaje, praź listotu śviatło.

Čas ad času asinu i ałyču śpiłoŭvajuć kamunalniki.

Jak pa mnie, dyk jany śpiłoŭvajuć lepšaje, što jość i što moža być za maim vaknom: zialonaje pachučaje liście, cień ŭ letniuju śpioku, ptušak, i kvietki ałyčy razam z budučymi pładami. Śpiłoŭvajuć tamu, što susiedcy ź pieršaha paviercha, vokny jakoj navat nie pad asinaj, a krychu dalej, zboku, zamała śviatła. Jana piša zajaŭki, joj adkazvajuć, što nie majuć prava bieź lista ad sanepidema, ale, kali dreva darastaje zablizka da voknaŭ i robicca zavysokim, to jaho pavodle niejkich narmatyvaŭ śpiłoŭvajuć. I tady, praz tydzień vakoł kamla śpiłavanaha dreva źjaŭlajecca štuk dvaccać jahonych atožyłkaŭ, jakija za hod vyrastajuć na mietr, a to i bolej.

Z ałyčoj toje samaje, tolki piłujuć jaje prosta tak, biez zajaŭki, bo raście jana ŭprytyk da padmurka, a heta niejkaje niečaha tam parušeńnie.

Tamu ałyču piłujuć značna čaściej, ale i jana kožnaha razu chutka prarastaje nanoŭ, i takoje ŭražańnie, što kožnaha razu jana padrastaje ŭsio bolš intensiŭnymi tempami, ci to prosta moj čas pačaŭ pryśpiešvacca. Tak ci inakš, ałyča daje sabie rady, a voś u mamy na vioscy nie ałyču śpiłavali, a prysady z mahutnych lipaŭ, kožnaja ŭ dva abchvaty. Vioska nietypova doŭhaja, na try kiłamietry, staić uzdoŭž staroha Kaciaryninskaha traktu, i drevy tam byli takija ž staryja, hadoŭ pa dźvieście. Jechałasia praź viosku, jak u tuneli, tolki pčoły hudzieli i busły ŭ buślankach klekatali.

Ciapier ich tolki niekalki paraŭ na ŭsiu viosku zastałosia, nie chočuć jany tam žyć, paśla taho jak drevy śpiłavali.

Ludzi nie davali drevy piłavać, chacia paśla kožnaj navalnicy, to suk abłomicca, to pałova dreva, — lipy ž duplistyja vielmi, časam takoje dupło byvaje, što nie tolki kažan, ale i čałaviek źmieścicca. I voś pačali da ich na viosku načalniki z elektrasietak jeździć, prasić, pałochać, uhavorvać: davajcie my ŭsie drevy śpiłujem, bo nam linii pieradač rvie, i nadta doraha ramantavać paśla. A ludzi nie pahadžalisia, i tak niekalki hadoŭ ciahnułasia, pakul staršynia nie skazaŭ: kali dreva na chatu jakuju zavalicca, to dapamahać nie budu i šyfieru nie dam. Ludzi tady padumali dobra, plunuli i pahadzilisia: chaj užo piłujuć.

Ciapier na maminaj vioscy niaŭtulna i pusta: «Kazachstan», jak havorać miascovyja. Ale nie byli b to biełarusy, kab zamiest śpiłavanych z ułasnaj zhody drevaŭ nie pasadzili svaimi ž rukami novyja

. Stajać tam ciapier kvołyja maładzieńkija lipki, da kijočkaŭ padviazanyja, hadoŭ praz 20 buduć ź ich akuratnyja lipy. A voś na padvorku baćkoŭskaha piacipaviarchovika, što na Kamaroŭcy, tam, dzie prajšło majo dziacinstva, drevam užo hadoŭ pad sorak z chvościkam. Ich tałakoju sadžali i potym pa čarzie dahladali žychary doma. Ciapier tam šmat roznych šlachietnych hatunkaŭ: klon, akacyja, kaštan, jasień, dub, ale samyja cikavyja, z historyjaj, — heta staraja biaroza i hrab.

Biaroza była adzinym drevam, jakoje tam rasło, kali my zasialilisia.

Pad biarozaj stajaŭ stary draŭlany dom, haspadar jakoha nie chacieŭ sa svajho doma źjazdžać, chacia atrymaŭ kvateru ŭ našym piacipaviarchoviku. I nie źjazdžaŭ, pratrymaŭšysia hod z hakam. Potym dom źnieśli, a biarozu svaju jon vyjšaŭ z nažom ratavać. I uratavaŭ. Raście jahonaja biaroza, a jaho samoha daŭno niama na hetym śviecie. Z hrabam inšaja historyja: jon sam z kamla vyras. Byŭ pień ahramadny, hadoŭ mo na dźvieście, taki, što my na im u tankistaŭ hulali. Jon stajaŭ, čarnieŭ, truchleŭ, a potym raptam streliŭ tuzinam parastkaŭ i jany pačali raści. Zaraz ad pnia ani śledu nie zastałosia, a novy hrab staić na jahonym miescy, zhrabny taki i mocny.

U Miensku nie tak šmat viekavych drevaŭ, a tyja, što jość, anijakim admysłovym śpisam nie ŭličany i śpiecyjalnaha statusa nie majuć.

I chacia ŭsie viedajuć, albo prynamsi zdahadvajucca, što heta žyvaja historyja, pomnik pryrody i prosta pryhoža, staryja drevy niaŭchilna źnikajuć z haradskoha krajavidu. Źnikli raskošnyja staryja lipy na Revalucyjnaj, ad cełaj hrupy staraśvieckich hrabaŭ la siadziby Vańkoviča tolki paru štuk zastałosia, śpiłavany mahutny vołat- klon la kaścioła śviatoha Jazepa. Piłujucca duby na Hrušaŭcy. I tak pa ŭsioj Biełarusi. Časam heta nahadvaje sceny z Uładara Piarścionkaŭ, dzie Zło ŭ roznych ipastasiach biespryčynna i apantana zajmajecca tym ža — niščyć drevy.

Jan Bułhak, słavuty fatohraf, pra jakoha možna i treba pisać asobna, ŭ knizie miemuaraŭ «Kraj Dziciačych hadoŭ» šmat i padrabiazna piša pra tradycyjnaje razumieńnie «pryhožaha» na rodnaj Navahradčynie,

jak u šlachieckim asiarodku, ź jakoha pachodziŭ, hetak i siarod sialanaŭ. Varta adznačyć, što traktoŭka pryhožaha ŭ hetych roznych sacyjalnych hrupach nie nadta roźnicca ŭ hałoŭnym: «tradycyjny Biełaruski dom intehravany ŭ pryrodnaje asiarodździe». Voś što Bułhak kaža pra dom nobilaŭ (cytuju pa pamiaci): «tradycyjny šlachiecki dom — heta hodnaść, ścipłaść i jednaść z pryrodaj».

Pra dom sialanski i prastoru vakoł jaho Bułhak razvažaje nietaropka i šmatsłoŭna, tamu dazvolu sabie aŭtarskuju interpretacyju: lubimyja kvietki biełaruskaha sielanina — heta drevy.

Pryčym drevy šlachietnyja, dužyja: dub, klon, lipa, hrab, viaz, listoŭnica; radziej heta mahła być arabina, kalina, biaroza. Svaje prysiadzibnyja drevy nikoli nie piłavalisia, jany źviazvali (i źviazvajuć) svajoj prysutnaściu naščadkaŭ i prodkaŭ, a ŭvieś rod z kosmasam — ziamloj, niebam i Suśvietam. Kali hlanuć na biełaruskuju viosku zdalok, to možna adrazu dahadacca, dzie jaje najstarejšaja častka, — jana tam, dzie vyšejšyja drevy.

Prysiadzibnyja i prydarožnyja drevy — nieadjemnaja častka tradycyjnaha biełaruskaha krajavidu. U abodvuch vypadkach jany raźbivajuć adnastajnaść łandšaftu viertykalnymi abjomami, nadajučy jamu siłuetnaść i arhanizujučy prastoru. Prysiadzibnyja drevy jak by «źbirajuć» vakoł siabie (i pad saboj) dom, haspadarčyja pabudovy i padvorak; jany — prastoravaja daminanta, pryviazka. Aproč hetaha, drevy zadajuć maštab, i budynki pobač ź imi vyhladajuć mienšymi, čym jość na samoj spravie, pabudovy źjaŭlajucca intehravanaj častkaj krajavidu, a nie jaho hałoŭnym elemientam. Čałaviečaje žytło nie spračajecca, a spałučajecca z pryrodaj.

Pa vialikim rachunku, hetyja kampazicyjnyja pryjomy ŭvasablajuć adnu z madelaŭ našaha razumieńnia harmonii i prastoravaha ładu.

Tak u našaj tradycyi vyhladajuć «paradak» i «pryhažość».Zrešty, heta nie vyklučna biełaruski prastoravy ład; ź niaznačnymi varyjacyjami, jon bolš ci mienš ułaścivy dla ŭsich «lasnych» narodaŭ Jeŭropy. Pa idei, hetaje adčuvańnie pryhožaha pavinna siadzieć ŭ našaj kalektyŭnaj padśviadomaści, adnak usio bolej naš krajavid nahadvaje adkryty naskroź step, usio mieniej u im drevaŭ, usio bolej nam chočacca sonca zamiest listoty i cieniu. My pačynajem žyć u inšym, čužym krajavidzie i zvykacca ź im. A našyja dzieci buduć hety krajavid lubić. Ci ŭ najlepšym vypadku, zadaducca pytańniem: «A nafiha było piłavać?»

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0