Дзівоснае вяртанне. Як у Альпах адрадзілі зніклых птушак

За сваё доўгае жыццё Бальтазар стаў сведкам вяртання ўласнага віду ў неба і на скалы Альпаў, бо ў гэтай мясцовасці ягнятнікі адрадзіліся пасля знікнення.

Барадачы, або ягнятнікі — велічныя птушкі з сямейства ястрабіных, якія гняздуюцца на скалах, з размахам крылаў больш за 2,5 м. Адной з самых цікавых асаблівасцяў з'яўляецца іх рацыён: лічыцца, што гэта адзіная жывёла, якая з'яўляецца астэафагам, гэта значыць харчуецца пераважна косткамі.

Іспанская назва барадача — quebrantahuesos («той, хто ломіць косткі») — намякае на складаную акрабатыку, звязаную з такім харчаваннем. Птушкі знаходзяць косткі ў тушах загінулых жывёл, а затым скідаюць іх з вялікай вышыні на скалы, каб разбіць на меншыя кавалкі. Часта яны маюць улюбёныя месцы для драбнення костак, вядомыя як асуарыі, непадалёк ад сваіх гнёздаў.

Павялічыць

Гэтыя птушкі некалі насялялі горы Паўднёвай Еўропы, але іх знішчылі ў Альпах — апошні раз іх назіралі там на пачатку 1900‑х гадоў, — а ў некаторых іншых рэгіёнах Еўропы выжылі толькі ў выглядзе маленечкіх дзікіх папуляцый.

Аднак пачынаючы з 1986 года і на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў прыродаахоўнікі выпусцілі ў Альпах на тэрыторыі Аўстрыі, Італіі, Швейцарыі, Францыі і Германіі больш за 260 ягнятнікаў, выгадаваных у няволі.

Бальтазар быў сярод тых першых птушак, выпушчаных у 1980‑х гадах, і стаў бацькам першага птушаняці, выгадаванага ў дзікай прыродзе Альпаў пасля дзесяцігоддзяў адсутнасці віду.

Сёння барадачы зноў паспяхова размнажаюцца і выгадоўваюць птушанят у дзікай прыродзе. У 2025 годзе колькасць дзікай папуляцыі гэтых птушак у Альпах упершыню перавысіла 100 гняздуючых пар і дасягнула 118.

«Гэта вельмі паспяховая гісторыя, вельмі прыгожая гісторыя», — кажа Жазэ Таварэш, дырэктар Vulture Conservation Foundation, адной з галоўных арганізацый, якія стаяць за праграмай рэінтрадукцыі.

«Гэта велізарны поспех, які дэманструе, што калі ёсць воля, трохі фінансавання і трохі палітычнай падтрымкі, мы сапраўды можам спыніць страту біяразнастайнасці і дасягнуць фантастычных вынікаў», — дадае ён.

Павялічыць

Людзі і барадачы маюць надзвычай доўгую сумесную гісторыю ў Еўропе. Даследаванне старажытных гнёздаў ягнятнікаў у пячорах на скалах паўднёвай Іспаніі, якія птушкі выкарыстоўвалі з пакалення ў пакаленне, выявіла ў іх дзіўную колькасць гістарычных артэфактаў, у прыватнасці сандалю XIII стагоддзя. Але гэта сужыццё птушак і людзей таксама суправаджалася пераследамі.

«Напрыканцы XIX — у пачатку XX стагоддзя ў Альпах адбываўся масавы пераслед барадачоў», — кажа Таварэш.

Ён адзначае, што сама назва «ягнятнікі» з'явілася таму, што некалі памылкова лічылі, быццам яны палююць на ягнят. Насамрэч барадачы адыгрываюць важную ролю ў падтрыманні здароўя экасістэм, з'ядаючы мёртвых жывёл і прадухіляючы распаўсюджванне хвароб.

«[XIX стагоддзе] было вельмі змрочным часам для дзікай прыроды ў цэлым і для буйных драпежнікаў ды драпежных птушак у прыватнасці. Паляўнічым плацілі ўзнагароду за прынесеную тушу барадача», — тлумачыць Жульен Тэроб, старшы даследчык Французскага агенцтва па біяразнастайнасці, які з'яўляецца суаўтарам ацэнкі праграмы вяртання ягнятнікаў у Альпы, апублікаванай у 2025 годзе.

Даследаванне паказвае, што як колькасць птушак, так і поспех іх размнажэння — гэта значыць здольнасць выгадоўваць птушанят у дзікай прыродзе, якую вымяраюць доляй гнёздаў з яйкамі, з якіх вылятае маладая птушка, — з часам раслі па ўсім Альпійскім рэгіёне, што сведчыць пра паспяховасць праграмы рэінтрадукцыі.

Акрамя самой праграмы рэінтрадукцыі, вяртанню барадачоў у Альпы спрыялі і іншыя фактары, нават нягледзячы на тое, што іх статус у Еўропе ў цэлым застаецца пад пагрозай.

Самае важнае тое, што сёння ягнятнікі з'яўляюцца відам, які ў Еўропе ахоўваецца, а паляванне на іх забароненае (хоць часам здараліся незаконныя забойствы).

Паколькі іншыя віды жывёл, такія як альпійскія казярогі і сарны, аднавілі свае папуляцыі дзякуючы шырокім прыродаахоўным мерам, у барадачоў з'явілася больш ежы. Запаведныя тэрыторыі ў Альпах, дзе менш чалавечага ўмяшання і больш дзікай прыроды, чым у іншых месцах, таксама спрыялі поспеху іх размнажэння.

Павялічыць

Ёсць таксама індывідуальныя фактары. Ягнятнікі могуць жыць вельмі доўга — у выпадку Бальтазара ўжо больш за 37 гадоў. За гэты час яны набываюць вопыт, які асабліва важны, калі гаворка ідзе пра выхаванне нашчадкаў. Барадачы пачынаюць размнажацца ва ўзросце прыкладна васьмі гадоў і працягваюць гэта рабіць пасля 20 і нават пасля 30 гадоў, што дае ім шмат часу вучыцца і ўдасканальвацца.

У выніку, калі гаворка ідзе пра выгадоўванне птушанят да дарослага ўзросту, «старэйшыя птушкі лепшыя за маладзейшых, бо яны набылі больш вопыту», кажа Тэроб, спасылаючыся на аналіз яго каманды.

«Чым даўжэй пара размнажаецца разам, тым лепшымі бацькамі яны становяцца і тым вышэйшы іх поспех у размнажэнні», — тлумачыць ён.

Гэта таму, што гадаванне птушанят у гарах, на вышыні 2000 метраў над узроўнем мора, патрабуе шматлікіх навыкаў, кажа ён: дзе пабудаваць абароненае і бяспечнае гняздо на высокіх скалах у месцы, закрытым ад дажджу і снегу; дзе знаходзіць ежу для птушаняці; як абараняць яго ад драпежнікаў, такіх як крумкачы. Паколькі птушаняты вылупляюцца прыкладна ў сакавіку і не пакідаюць гняздо да ліпеня або жніўня, гняздо павінна служыць ім вельмі доўга, дадае Тэроб.

Каб карміць самку, пакуль яна выседжвае яйка, самец таксама павінен ведаць, дзе знаходзіць косткі, якія ён потым кідае на скалы, каб разбіць іх і дастаць касцявы мозг. Зноў жа, гэтыя веды і навыкі паляпшаюцца з вопытам, кажа Тэроб: «Усе гэтыя фактары дапамагаюць патлумачыць той факт, што старэйшыя бацькі лепшыя за маладзейшых».

Павялічыць

Бацькоўства таксама адыграла цікавую ролю і ў іншых частках праграмы. Напрыклад, прыродаахоўнікі выкарыстоўвалі штучную інкубацыю і «ўсынаўленне» яек, каб максімальна выкарыстаць яйкі, адкладзеныя птушкамі ў няволі, і выгадаваць папуляцыю, дастаткова вялікую для папаўнення дзікай супольнасці.

У дзікай прыродзе барадачы адкладаюць два яйкі ў зімовыя месяцы, але ўрэшце выгадоўваюць толькі адно птушаня, тлумачыць Таварэш з Vulture Conservation Foundation. Гэта таму, што ў дні пасля вылуплення мацнейшае птушаня забівае слабейшае — стратэгія, вядомая як эвалюцыйны каінізм. Лічаць, што яна сфарміравалася для таго, каб даць птушаню, якое выжыла, лепшы шанс перажыць суровыя альпійскую зіму і вясну.

У няволі пары ягнятнікаў таксама адкладаюць два яйкі. Але каб выратаваць другое птушаня, прыродаахоўнікі забіраюць адно з яек, выседжваюць яго ў інкубатары, а затым падкладаюць птушаня ў гняздо пары, якая выпадкова раздушыла ўласнае яйка або чыё птушаня загінула. Такая пара звычайна прымае і выгадоўвае іншае птушаня.

Сёння барадач з'яўляецца відам падальшчыкаў у Еўропе, які знаходзіцца пад найбольшай пагрозай: толькі 309 гняздуючых пар размеркаваныя паміж Альпамі, Пірэнеямі і некаторымі астравамі.

Але ў Альпах папуляцыю цяпер лічаць самападтрымальнай.

«Мы дасягнулі моманту, калі набліжаемся да завяршэння гэтага праекта [рэінтрадукцыі], бо ён быў вельмі паспяховым», — кажа Таварэш.

Птушкі, якіх цяпер выпускаюць, ужо не патрэбныя для павелічэння колькасці дзікай папуляцыі — іх адбіраюць для генетычнай разнастайнасці, каб пашырыць яе генафонд, дадае ён.

Тэроб адзначае, што адначасова з'яўляюцца новыя пагрозы для гэтых птушак. Адна з іх — паўторнае з'яўленне атручаных прынад, якія, верагодна, накіраваныя супраць усё большай папуляцыі ваўкоў у Еўропе, але якія могуць забіваць птушак, такіх як сіпы і барадачы, калі яны з'ядаюць гэту прынаду.

Яшчэ адной пагрозай з'яўляюцца сутыкненні з лініямі электраперадач і ветравымі турбінамі, кажа Тэроб.

Што да Бальтазара, то яго цяпер даглядаюць у адным з прыродаахоўных цэнтраў, кажа Таварэш, бо ён быў занадта слабым, каб заставацца ў дзікай прыродзе.

Таварэш спадзяецца, што адраджэнне ў Альпах удасца паўтарыць дзякуючы праектам рэінтрадукцыі ў іншых частках Еўропы.

«Гэта спрацавала», — кажа ён і дадае, што, на яго думку, «гэта адна з самых паспяховых гісторый вяртання ў дзікай прыродзе ў наш час».

• 6
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0