І пра рэальных бандытаў, і пра крыварукага Косцю-плітачніка, і пра сэкс у цягніку. Журналістка з Гомеля напісала кнігу — чытаць яе страшна і смешна
Яе героі — мантажнікі, бяздомныя, выпадковыя спадарожнікі, пацыенты бальніц, святары, грэшнікі і сама аўтарка: раздражнёная, іранічная і недасканалая.
Журналістка Алена Германовіч пятнаццаць гадоў адпрацавала ў БелаПАН: пісала пра суды, злачынствы, гісторыі шчасця і няшчасця. Пасля разгрому агенцтва і ад’езду з Беларусі яна сабрала свае назіранні, успаміны і раней апублікаваныя тэксты ў дэбютную кнігу «Страшна і смешна», якая выйшла ў выдавецтве «Гутэнберг».
Яе героі — мантажнікі, бяздомныя, выпадковыя спадарожнікі, пацыенты бальніц, святары, грэшнікі і сама аўтарка: раздражнёная, іранічная і недасканалая. Мы пагаварылі з Аленай пра людзей, якіх звычайна не заўважаюць, смех як спосаб перажыць страшнае, веру без урачыстасці і Беларусь, якая з адлегласці ўжо зусім не здаецца смешнай.
«Напішу выкрывальніцкі артыкул і думаю: Божа, што я зноў нарабіла?»
— Алена, яшчэ ў 2017 годзе вы казалі: «Я паміраю з суму. А калі напішу які рэзкі ці выкрывальніцкі артыкул — паміраю са страху». Ці не з той фразы праз дзевяць гадоў вырасла назва «Страшна і смешна»?
— Хутчэй за ўсё, так, з яе. Насамрэч гэта перафразаваная думка пісьменніка Курта Вонегута: ён казаў, што людзі паміраюць або з суму, або са страху. Мне гэта вельмі блізка.
Я, напрыклад, баюся вышыні, але пачала займацца скалалазаннем. Спачатку было страшна, затое без яго зрабілася б сумна. Фітнэс, пілатэс, бег — зусім не маё, а ў скалалазанні я сябе знайшла, хай і не як спартоўка, а як фізкультурніца.
З журналістыкай было гэтак жа. Напішу нейкае расследаванне — і пасля выхаду пачынаюцца панічныя атакі. Думаю: «Божа, больш ніколі нікога не буду выкрываць. Буду пісаць пра культуру, музыку і тэатр». Мінае час — робіцца невыносна сумна. І я зноў лезу ў нейкую вострую гісторыю.
Памятаю матэрыял пра дзедаўшчыну ў берасцейкай вайсковай часці. Я паехала туды, не прадстаўлялася журналісткай, размаўляла з хлопцамі, рабіла здымкі іх пабітых рук і ног. Усё запісала, адправіла ў БелаПАН і адразу падумала: «Што я зноў нарабіла? Заўтра прыедзе камандзір часці і прыб’е мяне». Вось гэтае спалучэнне страху і немагчымасці жыць без рызыкі, напэўна, таксама засталося ў назве кнігі.
— Шмат гадоў вы пісалі пра суды, людзей у бядзе. Што такая праца зрабіла з вашым уяўленнем пра чалавека?
— Людзі заўсёды былі мне цікавыя. Асабліва выпадковыя. Едзеш у Рэчыцу ці Віцебск, садзішся ў цягнік — і заходзяць бабкі, нейкія крыху не ў сабе людзі. Чалавек можа дзве гадзіны расказваць, што ён еў: спачатку яблычак, потым сала, моркву, каўбасу. Здавалася б, што тут цікавага? Але мне падабаецца слухаць, як чалавек будуе з гэтых дэталяў сваё жыццё.
Калі я жыла ў Гомлі, то часам выходзіла з дому не па прадукты, а па назіранні. Немагчыма было проста схадзіць па малако ці сасіскі. Аднойчы ўбачыла чалавека, які ляжаў п’яны каля праезнай часткі. Падумала, што яго збіла машына, пабегла падымаць. І тут на мяне накінулася п’яная жанчына: пачала абражаць, хапаць за куртку, крычаць, што я чапляюся да яе мужыка і яна мне павыдзірае валасы. Выйшла па малако — вярнулася з гісторыяй.
Я доўга занатоўвала такія рэчы. Мне здавалася: «Хто я такая, каб гэта публікаваць?» Быў моцны сіндром самазванкі.
— І што дапамагло яго пераадолець?
— Не ведаю, ці пераадолела я яго. Проста побач былі людзі, якія пастаянна казалі, што мне трэба выдаць кнігу: Святлана Курс, мой муж, блізкі іспанскі сябар. Усе размовы з імі ўрэшце зводзіліся да аднаго: «Табе трэба зрабіць кніжку». Калі я часова засталася без працы і з’явіўся вольны час, вырашыла сабраць тэксты да купы. Хоць бы дзеля таго, каб яны нарэшце ад мяне адчапіліся.
— Частка гэтых тэкстаў раней выходзіла ў вашым блогу на «Радыё Свабода» і ў сацыяльных сетках, так?
— Калі я працавала журналісткай, у мяне не было часу сесці, усё перагледзець і сабраць. Тэксты ляжалі на камп’ютары нейкімі шматкамі. Так, некаторыя тэксты публікаваліся раней. Але я не бачу ў гэтым перашкоды. Я іх напісала, значыць, маю права забраць назад і скласці з іх кнігу.
— На вокладцы Святлана Курс ацаніла кнігу і дала партрэт аўтаркі: «Калі вы спазналі ўсю жорсткасць і жахі жыцця і здолелі не закрычаць, схапіўшыся за галаву, а кпліва засмяяцца — вы Алена Германовіч. Яна такая». Ці пазналі вы сябе ў гэтым апісанні?
— Так. Мы былі добра знаёмыя, ездзілі адна да адной, шмат размаўлялі. Думаю, Святлана добра разумела мой скептычны, нават чорны погляд на свет.
Неяк я сказала Святлане, што хацела б быць нечым накшталт Пабла Эскабара. Вядома, не ў сэнсе забіваць людзей, мяне прываблівала хутчэй хуліганская, бандыцкая рамантыка. Магчыма, таму, што я расла ў дзевяностыя. Яна сказала, што не хоча быць Пабла Эскабарам, а хоча сумленна хадзіць на працу і сумленна зарабляць свае невялікія грошы.
Калі Святлана чытала кнігу, яна ўжо хварэла. Казала, што рагатала, дзякавала мне.
«Звычайныя людзі мне нецікавыя»
— Ці змянялі вы рэальныя абставіны гісторый, пра якія пішыце дзеля драматургіі? Наколькі ўвогуле ўсё, што напісана, — праўдзіва?
— Мне здаецца, там усё праўда. Недзе магла схібіць памяць, нешта магло застацца не зусім дакладна, але ўсе гэтыя гісторыі адбываліся.
Я думала, ці магла б напісаць раман, і зразумела, што наўрад ці. У мяне няма фантазіі. Я магу пісаць толькі пра тое, што бачыла і адчувала.
— Якая гісторыя з кнігі для вас самая смешная, а якая — самая страшная?
— Самая смешная, напэўна, пра Косцю, які крыва паклаў кафлю на кухні, але быў упэўнены, што трапіць у рай, бо нічога дрэннага не зрабіў. Я глядзела на гэтую кафлю і думала: «Ты нават яе нармальна пакласці не змог і ўжо сабраўся ў рай?» Да таго ж ён хацеў скрасці трубу і зрабіць з яе самагонны апарат.
Самая страшная — пра пахаванне маленькай дзяўчынкі, якую забіла трынаццацігадовая дзяўчына. Мне самой тады было трынаццаць, і я не магла зразумець, як дзіця можа задумаць забойства, схаваць цела і сляды. Праз шмат гадоў я выпадкова сутыкнулася ўжо з гісторыяй дачкі той дзяўчыны-забойцы. Гэтае дзіўнае вяртанне мінулага мяне вельмі ўразіла.
— Вашы героі не выдуманыя. Яны ехалі з вамі ў купэ, ляжалі ў бальніцы, рабілі рамонт, сустракаліся ў вёсцы. Як бы яны на вашу думку адрэагавалі на тое, што сталі героямі вашай кнігі?
— Наўрад ці гэтыя людзі чытаюць кнігі. Тым больш кніга не прадаецца ў Беларусі. Мяне гэта не вельмі хвалюе, бо я не падавала іх асабістых звестак.
Гісторыю пра забойства дзяўчынкі я лічыла важнай яшчэ і таму, што яна нідзе не засталася. Я шукала імя, прозвішча — нічога не знаходзіла. Пра яе не напісалі ні ў падручніках па крыміналогіі, ні ў інтэрнэце. Мне падалося несправядлівым, што такая гісторыя знікла.
Што да астатніх: наўрад ці той мантажнік, які ехаў са мной у цягніку, чытае кнігі па-беларуску. А калі Косця сябе пазнае — хай пазнае. Плітку трэба было лепш класці.
— Але ці не гучыць гэта пагардліва: маўляў, мае героі ўсё роўна кніг не чытаюць, таму я магу пісаць пра іх?
— Я не лічу, што гляджу на іх зверху ўніз. Наадварот, я адчувала да такіх людзей сімпатыю. Мне нецікава пісаць пра зорак ці людзей з нейкімі вялікімі дасягненнямі. Мяне чапляюць тыя, хто робіць або кажа нешта нечаканае.
Каля касцёла ў Гомлі заўсёды збіраліся бяздомныя. Я іх ведала, яны ведалі мяне. Аднойчы я сядзела ў летняй кавярні з тэатральным рэжысёрам. Мы разважалі пра пастаноўку, метафары, эпітэты — і тут падыходзяць двое п’яных бяздомных: «Алёнка, прывет!» Мне стала страшэнна няёмка.
А яны дасталі са сваіх мяхоў паламаныя завушніцы, пярсцёнкі, нейкія гадзіннікі і пачалі прапаноўваць: «Алёнка, вазьмі сабе што-небудзь, мы для цябе стараліся». Я сяджу і думаю: «Божа, каго яны абрабавалі?» Але адначасова гэта было кранальна: бяздомны чалавек прыйшоў і прынёс табе падарунак.
Я пісала пра людзей, якія мяне зачапілі. Не хачу, каб гэта прагучала ганарліва, але звычайныя людзі мне сапраўды нецікавыя. Бывае, сустракаешся з чалавекам і ўжо разумееш, што другі раз сустракацца не хочацца. А гэтыя людзі заўсёды казалі ці рабілі нешта нечаканае.
Магчыма, у мяне збіты фокус. Магчыма, праз яго Беларусь выглядае краінай абсурду, няшчасця і дзівацтваў. Але я бачу яе так, і не збіраюся саромецца, што не паказала ў кнізе зорак, палітыкаў ці ўзорных герояў.
Палітыкай я займалася пераважна па працы. Калі сябры прыходзяць да мяне і пачынаюць пра Лукашэнку або Пуціна, я кажу: «Не, не ў маёй хаце. Раскажы лепш, як твая жонка, як дачка пайшла ў школу». Чалавеку чамусьці прасцей гадзінамі разважаць пра Лукашэнку, чым расказаць пра ўласнае дзіця. А мне цікавае менавіта гэтае прыватнае жыццё.
— У гісторыі пра псіхіятрычную бальніцу іронія ўзнікае побач з чужой хваробай і безабароннасцю. Ці ёсць людзі і тэмы, з якіх іранізаваць і смяяцца нельга?
— Вядома, ёсць. Але ў гісторыі пра бальніцу я пісала найперш пра сябе. Я не аддзяляла сябе ад іншых пацыентаў: не думала, што мая хвароба «нармальная», а іх — «ненармальныя». Мы ўсе былі ў адной сітуацыі, усе цярпелі санітарак, людзей у белых халатах і бальнічныя правілы.
Мы нават зладзілі маленькую рэвалюцыю, бо нам не дазвалялі паліць. Хадзілі і крычалі: «Мы нервовыя! Нам паліць трэба!» Нам прапанавалі чатыры выхады на дзень, мы запатрабавалі шэсць — і дамагліся шасці. Мне гэта запомнілася як нешта смешнае. Я смяюся не з людзей, а з абсурду сітуацыі, у якой сама знаходжуся разам з імі.
«Мой смех — гэта абарона»
— Вы заяўляеце, што кніга прысвечаная людзям, якіх ніхто не заўважае. Але чым далей чытаеш, тым больш разумееш: яе галоўная гераіня — Алена Германовіч. Цяжка было паказаць сябе раздражнёнай, злой і зусім не гераічнай?
— Не. Я так сябе і адчуваю. Аднойчы я ішла з касцёла пасля споведзі вельмі злосная — на сябе, на Бога, на святара, на ўвесь свет. Ішла па вуліцы і плакала. Потым падумала: «Божа, старая цётка ідзе і раве, людзі глядзяць». А пасля раззлавалася ўжо на гэтую думку і сказала сабе: «Як добра, што я — гэта я, а не нехта іншы».
У той момант я нібыта прыняла сябе: з непарадкам у галаве, грахамі, слабасцямі, добрымі і дрэннымі рысамі. Падумала: «Добра, што я — гэта я, а не нехта іншы». Тады і напісала свой «Псалом». Апублікавала яго ў Facebook, і ён многім спадабаўся, бо там была самаіронія. Не гісторыя пра тое, што я стаю ў белым паліто, а вакол усе вінаватыя.
— У кнізе смех выглядае як ваша галоўная зброя. На каго яна накіраваная?
— Для мяне смех — не зброя, а абарона. Свет быў незразумелы мне з дзяцінства. Я шмат чаго не разумела, а спытаць не было ў каго. Цяпер чым даўжэй жыву, тым менш разумею.
Калі нешта раніць, крыўдзіць ці палохае, я пачынаю жартаваць. Гэта іронія і самаіронія, спосаб абараніць псіхіку. Апошнім часам гора надта шмат: прыходзяць навіны, што сябар загінуў ва Украіне, нехта памёр, яшчэ кагосьці не стала. З самой смерці я, вядома, не смяюся. Але без чорнага гумару часам немагчыма вытрымаць усё, што адбываецца навокал. Прычым самыя жорсткія жарты я ў кнігу не ўключала.
Замовіць кнігу «Страшна і смешна» можна тут. Ёсць і электронная версія выдання
Бог, кляновы ліст і «паскудны сэкс» у цягніку
— У кнізе вы іранізуеце з касцёла, святароў і ўласнай веры. Пры гэтым Бог у вас вельмі свойскі: з ім можна сварыцца, размаўляць пра цукеркі і памідоры. Гэта тая вера, з якой вы выраслі ў Радніках?
— Не, яна сфарміравалася пазней. У касцёл я пачала хадзіць гадоў у адзінаццаць-дванаццаць. Нас вучылі малітвам па-польску, бо беларускіх святароў не было. Трэба было вывучыць каля пяцідзесяці пытанняў катэхізіса. Дзеці не абавязкова былі глыбока вернікамі — часта проста хадзілі разам з сябрамі. Мае бацькі ў касцёл не хадзілі, а я хадзіла, бо хацела быць з сяброўкамі.
Потым пятнаццаць ці дваццаць гадоў не хадзіла зусім. Вярнулася, калі сустрэла добрага святара, які мог прыняць маю іронію, пасмяяцца і паспрачацца са мной. Да гэтага з беларускімі святарамі ў мяне часта былі канфлікты, мне здавалася, што яны мяне не любяць.
Аднойчы я выйшла з касцёла вельмі злосная на святара і на Бога. Ішла і думала словамі Анатоля Сыса з ягонага верша: «Які ж тады Бог, калі служкі — звяры?» У гэты момант мне проста на руку ўпаў ідэальны кляновы ліст. Я разглядала яго пражылкі і раптам зразумела, што гэта адказ. Хто мог прыдумаць і зрабіць такую дасканалую рэч?
— У прадмове кнігі вы дражніце чытача абяцаннем, што ў кнізе будзе толькі адзін «паскудны сэкс у цягніку на ніжняй паліцы», а потым называеце цэлы раздзел «Нарэшце пра сэкс». Чаму гэта гісторыя вас так зачапіла?
— Я не разумела, як можна займацца такімі рэчамі ў грамадскім месцы. Калі вярнулася з паездкі і напісала пра гэта ў Facebook, многія пачалі мяне асуджаць: маўляў, ты яшчэ маладая, а паводзіш сябе як манашка, падумаеш — сэксу не бачыла.
Мяне гэта яшчэ больш раззлавала, і я напісала разгорнутую гісторыю. Я не паклікала правадніцы, не стала крычаць і патрабаваць, каб яны разышліся. Проста абліла іх вадой і сказала, што гэта мая мача.
«Ніхто не кідае табе рыбу ў твар — і мне сумна»
— Вы сустракалі герояў сваёй кнігі ў розных часах і прасторах, але ўсе яны — да 2020 года. Ці можа з’явіцца працяг пра беларусаў у эміграцыі? Вам у Польшчы таксама хочацца падслухоўваць людзей у чэргах, цягніках і касцёлах?
— На жаль, цяпер у мяне ў Польшчы вельмі сумнае жыццё. Не скажу, што тут дрэнныя людзі, проста гэта не маё — гэтак жа, як не маё і жыццё ў Іспаніі.
Я жыву ў невялікім горадзе, дзе ўсё стандартна. Прыходзіш у краму: «Дзень добры», «дзякуй», «вельмі прашу». Ніхто не злуецца, ніхто не кідае табе рыбу ў твар. Ніякай прыгоды.
Нядаўна прачытала ў мясцовай групе, што ў вясковай краме непадалёк працуе страшэнная хамка. Мы адразу селі ў машыну і паехалі туды. Заходжу, а яна ўсміхаецца: «Дзень добры, вельмі прашу». Думаю: «Бляха-муха, зноў аблом».
— Для каго напісаная «Страшна і смешна»?
— Я пісала кнігу для сябе. Я эгаістычны чалавек і ўсё раблю найперш для сябе. Нават калі дапамагаю бедным, разумею, што і гэта раблю для сябе, бо мне важна зрабіць нешта добрае. Зрэшты, магу зрабіць і кепскае — напісаць нейкую гадасць, калі мне дрэнна.
Але чытачы ёсць. На прэзентацыю ў Варшаве прыйшло каля пяцідзесяці чалавек, кнігі куплялі, потым з’явіліся добрыя водгукі. Мне хацелася, каб кніга чыталася лёгка, каб у ёй было больш забаўляльнага. Гора ў беларускім жыцці і так дастаткова.
Некаторыя называлі кнігу бясстрашнай. Не ведаю, чаму.
— Магчыма, таму што вы паказалі ў ёй сябе якой вы ёсць?
— Можа быць.
— У кнізе вы запрашаеце чытача ў «страшна-смешны клуб для сваіх». Хто гэтыя «свае»?
— Беларусы. І цяпер найперш беларусы ў эміграцыі. Я не магу вярнуцца ў Беларусь: там на мне вісіць крымінальная справа. За апошнія гады ў маёй хаце перабывала столькі беларусаў, што я ўсіх не палічу. Камусьці трэба было пераначаваць, нехта застаўся без працы, грошай ці жылля. Я казала: «Прыязджай, пажывеш у мяне». Людзі прыязджалі, і мы станавіліся сябрамі.
Пасля пачатку поўнамаштабнай вайны ў мяне таксама жыло шмат людзей. Цяпер мы як сям’я: разам сустракаем Новы год, ездзім у горы, запрашаем адно аднаго на святы. Людзі ведаюць, што да мяне можна прыехаць і адпачыць.
— Якой Беларусь выглядае сёння з адлегласці: больш страшнай ці больш смешнай?
— Больш страшнай. Рэпрэсіі не спыняюцца, людзі сядзяць у турмах, іх звальняюць з працы. Ідзе вайна: адны беларусы ваююць за Украіну, другія — за Расію, і ўсе гінуць.
Я бачу маладую прыгожую жанчыну, якая ўжо шэсць гадоў чакае мужа з турмы. У яе нават думкі няма, каб знайсці іншага чалавека. Увесь час: «Дзіма, Дзіма, Дзіма», — лісты, чаканне, спатканні. Для мяне такія людзі святыя.
У кагосьці чацвёра ці пяцёра дзяцей, чалавека звольнілі, ён вымушаны працаваць прыбіральшчыкам. Па ўсім грамадстве раскіданыя такія цяжкія гісторыі. Таму я ўжо не магу сказаць, што Беларусь цяпер смешная.
— У беларускай літаратуры вам не хапае смеху?
— Ёсць аўтары, якія пішуць смешна. Але вось, напрыклад, Бахарэвіч — геніяльны пісьменнік, аднак асабіста мяне ён заганяе ў дэпрэсію. Яго талент мяне проста забівае. Пасля «Дзяцей Аліндаркі» ў мяне была такая жорсткая дэпрэсія, што не хацелася выходзіць на вуліцу. А пасля «Сабак Еўропы» я ўвогуле была ў прастрацыі — гэта вельмі цяжкая для маёй псіхікі літаратура.
Я чытала ў Бахарэвіча пра тое, як маскалі забіралі беларусаў, і думала: «Божа, як ён усё гэта прыдумаў?» А нядаўна мне патэлефанавала знаёмая і пачала расказваць, што адбываецца ў розных беларускіх вёсках: як хлопцы едуць на вайну ва Украіну, ваююць за Расію, як іх там забіваюць, а абяцаныя выплаты не прыходзяць.
І я зноў узгадала Бахарэвіча, думала: як ён прадбачыў, што і сёння беларусы будуць класці галовы за Расію і не вяртацца? Гэта вельмі блізка і вельмі балюча. Таму мне і хацелася напісаць кнігу, пасля якой чалавеку не стане яшчэ цяжэй.
— Як вас правільна прадстаўляць — журналісткай ці пісьменніцай?
— Беларускай журналісткай. Я пятнаццаць гадоў працавала ў БелаПАН, пакуль яго не разграмілі чэкісты, пісала для «Радыё Свабода».
А ці можна называць мяне пісьменніцай — не ведаю. Святлана Курс — пісьменніца. Аляксандр Чарнуха — пісьменнік. А тое, што пісала я… Я ўсё ж больш журналістка.
Замаўляйце кнігу «Страшна і смешна» Алены Германовіч на сайце выдавецтва «Гутэнберг»
Цяпер чытаюць
Беларуска, уласніца рэстарана ў Батумі, апынулася ў цэнтры скандалу з сабакамі18
Каментары
У адным з артыкулаў яна акрэслiла свой характар як "пушчанскi", то бок з Налiбоцкай пушчы, мае продкi па бацькавай галiне таксама адтуль (з паўночнай Стаўпеччыны), i так, мне вядомы гэты характар - сумная самаiронiя, але разам з там i маральны стрыжань веры.