Zachodnija karparacyi dapamahajuć Kitaju budavać u Internecie novy «Vialiki mur». Piša Aleś Kudrycki.
Niejak Bił Klintan, tady jašče prezydent ZŠA, skazaŭ: «Kali ŭłady Kitaju pasprabujuć kantralavać Internet, ja tolki mahu pažadać im pośpiechaŭ. Heta toje samaje, što sprabavać prybić žele ćvikom da ścienki». Ale vyhladaje na toje, što kitajskija ŭłady ŭžo znajšli patrebny ćvik, pryčym — na radzimie Klintana.
Zamuravany Internet
Pavodle prybliznych padlikaŭ, u Kitai bolš za 110 miljonaŭ karystalnikaŭ Internetu. Bolš tolki ŭ ZŠA, dzie Siecivam karystajucca 200 z hakam miljonaŭ čałaviek. Ale pamiž dvuma najbujniejšymi internet-rynkami śvietu jość ahromnistaja roźnica: kali ŭ ZŠA infarmacyja raspaŭsiudžvajecca svabodna, dyk Kitaj trymaje pieršaje miesca siarod suśvietnych internet-cenzaraŭ.
Apošnim časam aficyjny Pekin nie daje rady centralizavanaj cenzury — nadta vialiki abjom pracy. Tamu hetuju zadaču jon pakrysie pierakładaje na plečy pryvatnych firmaŭ. Chočaš pracavać na prybytkovym internet-rynku — supracoŭničaj z uładaj. Internet-kaviarni źbirajuć źviestki pra svaich karystalnikaŭ, internet-partały nie źmiaščać na svaich staronkach zabaronienyja temy. Kitaj zrabiŭsia eksparteram systemaŭ dla internet-cenzury: jaho raspracoŭki vykarystoŭvajucca ŭ Vijetnamie dy Iranie, chadzili čutki pra pastaŭki ŭ Biełaruś.
Hałoŭny front zmahańnia — internet-dziońniki. Kali na Zachadzie tak zvanyja «błohi» — heta ŭsiaho tolki dapaŭnieńnie da jaskravaj palitry zvyčajnych medyjaŭ, dyk u Kitai jany — całkam samastojny, novy srodak masavaj infarmacyi, u paraŭnańni ź jakim suchi aficyjoz vyhladaje blakła. Letaś u Kitai było zarehistravana bolš za 30 miljonaŭ aŭtaraŭ internet-dziońnikaŭ. Siarod hetaj bieźličy internet-dopisaŭ traplajucca i dyskusii na «vostryja» temy. Letaś aficyjny Pekin navat zabaraniŭ abmiarkoŭvać u dziońnikach palityku, ekanomiku i zamiežnyja suviazi, adnak hetaje patrabavańnie było takim absurdnym, što jaho paprostu praihnaravali.
Ale nie zaŭsiody internet-tvorčaść prachodzić biez nastupstvaŭ. Na siońnia ŭ kitajskich turmach znachodziacca 49 «kiberdysydentaŭ» i 32 žurnalisty, jakija karystalisia Siecivam dla krytyki ŭradu. Likvidavać dziońniki na zapyt uładaŭ — narmalnaja praktyka siarod kitajskich internet-firmaŭ. Ciapier kitajski režym uziaŭsia i za amerykanskija karparacyi. Kali jany žadajuć vyjści na šmatabiacalny kitajski internet-rynak, im daviadziecca zaniacca cenzuraj dy vyviedkaj na karyść Kamunistyčnaj partyi Kitaju.
Čarvivy biznes
Systema, jakuju Kitaj vykarystoŭvaje dla adsočvańnia niabłahanadziejnaha internet-trafiku, maje nazvu «ziemlany čarviak». U asnovie jaje, jak miarkujuć pravaabaroncy z arhanizacyi «Repartery biaź miežaŭ», pakładzienaje abstalavańnie, pastaŭlenaje ŭ Kitaj amerykanskaj kampanijaj Sisco. Mienavita jana ad 2000 hodu vyjhraje štohadovyja tendery kitajskaha telekamu. Cisco zapeŭnivaje, što pastaŭlaje ŭ Kitaj zvyčajnaje abstalavańnie, i toje, jak jano vykarystoŭvajecca, nia sprava kampanii. Razam z tym, isnujuć padazreńni, što kampanija instruktuje kitajskich specyjalistaŭ, u zadačy jakich uvachodzić cenzura Internetu.
Inšaja karparacyja, infarmacyjny hihant Yahoo, jakaja stvaryła internet-partał z masaj raznastajnych pasłuhaŭ, źjaviłasia na kitajskim rynku ŭ 1999 hodzie. Jak vyjaviłasia, Yahoo ŭvieś čas patajemna filtravała vyniki zapytaŭ infarmacyi, jakija robiacca kitajskimi karystalnikami praz pašukovy mechanizm kampanii. A letaś pravaabaroncy vyjavili, što pradstaŭnictva kampanii ŭ Hankonhu pieradało kitajskim spesłužbam źviestki pra adnaho z karystalnikaŭ paštovaha servisu Yahoo. Im byŭ Šy Tao, žurnalist kitajskaj dziełavoj hazety «Danhdaj Siań Bao». Napiaredadni 15-j hadaviny kryvavaha razhonu studenckaj demanstracyi na płoščy Ciańańmeń jahonaja redakcyja atrymała zakrytuju ŭradavuju instrukcyju, u jakoj žurnalistam nahadvałasia pra padvyšanuju ryzyku «sacyjalnaj destabilizacyi» ŭ krainie. Šy Tao razasłaŭ hetuju instrukcyju praz elektronnuju poštu redaktaram šerahu zamiežnych sajtaŭ. 24 listapada 2004 hodu žurnalista schapili ŭ dvary, abšukali jahony dom, skanfiskavali kamputar dy asudzili za 10 hod turmy za pieradaču za miažu «dziaržaŭnych sakretaŭ». Kiraŭnictva Yahoo zajaviła, što viny za saboj nia bačyć. «My choć i bazujemsia ŭ ZŠA, adnak źjaŭlajemsia mižnarodnaj karparacyjaj, tamu musim padparadkoŭvacca miascovym zakonam», — zajaviŭ suzasnavalnik internet-servisu Džery Janh.
Zaplamiŭsia i znakamity Microsoft. Letaś uviesnu jon adčyniŭ svoj pieršy kitajski internet-partał MSN China. Karystalniki vyjavili, što na sajcie nielha stvaryć internet-dziońnik z nazvaj, jakaja ŭtrymlivaje słovy «svaboda», «demakratyja», «niezaležnaść Tajvaniu», «pravy čałavieka» dy «Dałaj Łama». Pravaabaroncy taksama daviedalisia, što Microsoft źniščaje sa svajho partału na patrabavańnie kitajskaha ŭradu «niaŭhodnyja» internet-dziońniki. Adhavorka Microsoft standartnaja: partał raźmieščany ŭ Kitai, tamu padparadkoŭvajecca miascovym zakonam.
Šalona papularny pašukovik Google, jaki dapamahaje znachodzić i źmiaščać infarmacyju ŭ internecie, abraŭ pryncypova inšuju taktyku. Jak i inšyja zachodnija kampanii, jakija pažadali vyjści na kitajski internet-rynak, Google natyknuŭsia na patrebu supracoŭnictva z kitajskimi ŭładami. Ale, u adroźnieńnie ad Microsoft dy Yahoo, kampanija vyrašyła rabić heta adkryta. Google aficyjna zajaviŭ, što budzie filtravać zapyty kitajskich karystalnikaŭ svajho servisu ŭ adpaviednaści z zakonami Kitaju. Akramia hetaha, karystalnik, jaki atrymaje admovu ŭ infarmacyi, budzie pra heta adrazu ž painfarmavany admysłovym paviedamleńniem na sajcie. A voś raźmiaščać u Kitai svaje servisy elektronnaj pošty dy internet-dziońnikaŭ Google admoviŭsia, kab nia być abaviazanym pieradavać kitajskim specsłužbam asabistyja źviestki pra karystalnikaŭ.
Palityki suprać biznesoŭcaŭ
Vidać, svajoj adkrytaściu Google raźličvaŭ zachavać pryhožy tvar, adnak atrymaŭ advarotny efekt. Vybuchnuŭ sapraŭdny skandał, u vyniku jakoha pradstaŭnikoŭ usich čatyroch karparacyjaŭ vyklikali ŭ amerykanski Kanhres pa tłumačeńni. Słuchańni prajšli 15 lutaha ŭ Kamitecie pa mižnarodnych adnosinach i duža nahadvali publičnuju porku, pryčym łupcavali internet-kamersantaŭ jak demakraty, tak i respublikancy. «Vašyja brydkija dziejańni ŭ Kitai — heta hańba! — kinuŭ u tvar źnijakaviełym biznesoŭcam Tom Łantas, hałoŭny kanhresmen-demakrat u Kamitecie. — Ja prosta nie razumieju, jak vašaje karparatyŭnaje kiraŭnictva moža spakojna spać unačy». Kanhresmen-respublikaniec Krystafer Śmit abvinavaciŭ kampanii ŭ «padtrymcy sprobaŭ kitajskaha kiraŭnictva rehulavać internet palicyjnymi metadami».
Prablemy z amerykanskim parlamentam mohuć mocna naškodzić karparacyjam. Kanhres moža pierahledzieć padatkovyja lhoty dla kampanijaŭ, jakija zajmajucca internet-raspracoŭkami, a taksama admovicca ad planaŭ padvysić kolkaść vydačy vizaŭ dla ŭjezdu ŭ ZŠA zamiežnych specyjalistaŭ u halinie vysokich technalohijaŭ — tannaj pracoŭnaj siły dla vołataŭ internet-industryi. Akramia hetaha, užo abmiarkoŭvajecca prapanova zabaranić amerykanskim infarmacyjnym karparacyjam źmiaščać svaje servery ŭ Kitai.
«Viadzieńnie biznesu ŭ Kitai vymahaje samacenzury, — pryznaŭsia pradstaŭnik Google Elijat Šrejdž. — Heta supiarečyć asnoŭnym kaštoŭnaściam i abaviazkam Google. Adnak, na jahonuju dumku, navat va ŭmovach samacenzury kampanija zmoža paspryjać pašyreńniu infarmacyi ŭ Kitai. Kiraŭnictva Google zaklikała ŭrad ZŠA nie pierakładać uvieś ciažar na plečy pryvatnaha biznesu, a samomu bolš aktyŭna damahacca ad Kitaju dy inšych «prablemnych» krainaŭ pašyreńnia svabodnaha słova.
Zhoda Google na samacenzuru ŭ Kitai moža mieć dla kampanii i dla internet-industryi ŭvohule niečakanyja nastupstvy. Apošnim časam pašukoviku davodziłasia adbivacca ad nacisku z boku administracyi Džordža Buša. Prezydent ZŠA patrabuje, kab kampanija pieradavała amerykanskim uładam źviestki pra zapyty, jakija robiać karystalniki pašukovaha servisu. Takim čynam amerykanskija ŭłady źbirajucca šukać terarystaŭ dy działkoŭ dziciačaj parnahrafii. Google admaŭlajecca, bo ličyć hetuju infarmacyju svajoj kamercyjnaj tajamnicaj, a taksama asabistaj tajamnicaj svaich klijentaŭ. Adnak, vyrašyŭšy supracoŭničać z kitajskimi ŭładami, Google budzie našmat ciažej patłumačyć svaju admovu «dapamahać» uładam ZŠA.
Svaboda zaraznaja
Google — kampanija, jakaja lubić kazać pra toje, što bačyć pierad saboj vysokuju misiju — «arhanizavać suśvietnuju infarmacyju i zrabić jaje paŭsiudna dastupnaj i karysnaj». Pavodle kiraŭnictva Google, sama prysutnaść jaho ŭ Kitai, niachaj navat niapoŭnavartasnaja, ablehčyć žycharam Padniabiesnaj dostup dla infarmacyi. Tut jość racyja. Karystalnik Internetu błukaje ŭ Siecivie, niby ŭ labiryncie. Lepiej rabić heta z mapaj, dzie jość biełyja plamy, čym zusim bieź jaje — pabłukaŭšy, tak ci inačaj usio roŭna dojdzieš da mety.
Akramia hetaha, cenzuravać Internet — sprava niaŭdziačnaja. Sieciva maje taki vializny abjom i składanuju strukturu, što technika z hetym spraŭlajecca z horam napałam. Da taho ž, joj davodzicca mieć spravu z hnutkim čałaviečym rozumam. Nijaki kamputar nia zdoleje raspaznać ezopavu movu ci alehoryi. Mienavita tamu stvaralnik Microsoft Bił Hiejts ličyć: «Vy možacie prymusić internet-sajt prybrać peŭnyja źviestki, adnak, kali nasielnictva žadaje niešta daviedacca, jano ŭsio roŭna atrymaje hetuju infarmacyju».
Ź inšaha boku, tatalny kantrol nad Internetam nikomu i nie patrebny. Dastatkova kropkavych udaraŭ, kab prymusić zmoŭknuć najbolš aktyŭnyja hałasy dy zapužać usich astatnich. Pavodle padlikaŭ Google, niedzie 2% infarmacyi, jakuju zvyčajna šukajuć kitajskija karystalniki, buduć dla ich niedastupnyja. Zdajecca, niašmat. Adnak u hetyja 2% uvachodziać usie samyja balučyja prablemy kitajskaha hramadztva, a 98% składajecca bolšaj častkaj ź infarmacyjnaha druzu. Dyj ci možna nazvać sapraŭdy svabodnym čałavieka, jaki častkova, niachaj navat na 2%, zrabiŭsia niesvabodnym?
Skandał dazvalaje z dakładnaściu da dalara padličyć košt svabodnaha słova. Dla hetaha dastatkova ŭziać hadavy prybytak kampanii ad pracy na kitajskim rynku dy padzialić jaho na kolkaść admovaŭ u zapytach na infarmacyju za hod. Atrymajem sumu prybytku, jakuju atrymlivaje Google u abmien na zakryćcio dostupu dla infarmacyi dla adnaho karystalnika Sieciva. «Hetyja kampanii kažuć pra toje, što jany mohuć źmianić Kitaj, — kaža Tom Łantas, — adnak Kitaj užo źmianiŭ ich samich». Kantrol nad infarmacyjaj z dapamohaj tych, chto hetuju infarmacyju raspaŭsiudžvaje, źmianiaje sutnaść Internetu. Z hlabalnaha Sieciva jon pieratvarajecca ŭ nabor lakalnych sietak. Užo ciapier toje, što mohuć rabić u internecie amerykancy, niemahčyma dla žycharoŭ Kitaju.
Kali amerykanskija hihanty nia zdolejuć spynić samacenzuru ŭ Kitai, inšyja krainy pačnuć pierajmać taktyku aficyjnaha Pekina. Cikava, kali Google vyrašyć vyjści na biełaruski rynak, jon taksama budzie filtravać słovy «demakratyja», «vybary» dy «Pahonia»?
Kamientary