Kali b paŭstańnie Kaściuški pieramahło, ci havaryli b my pa-polsku?

Vielmi darečy trapiła da mianie cudoŭnaja kniha Anatola Trafimčyka «Naš Kaściuška słaŭny» (Minsk: Januškievič, 2017). 

Pavialičyć

Jakraz nie tak daŭno, padčas štohadovaj kanfierencyi, my z kalehami abmiarkoŭvali, jakuju afarboŭku mieła lićvinstva Michała Kleafasa Ahinskaha. 

Havorka tyčyłasia admovy byłoha paŭstanca ad prapanovy francuzskaha maršała Dziuroka dałučycca da Napaleona. Ahinski tady, jak mnie vydała pa miemuarach, prykładna tak sfarmulavaŭ dla siabie novuju identyčnaść: «Nastolki ž hodna być lićvinam, jak i žycharom Varšaŭskaha kniastva».

My tady razvažali, jakaja była b ideałohija i mova na terytoryi VKŁ, kali b paŭstańnie 1794 mahło pieramahčy. U asnoŭnym hučała dumka, što ŭsio ž mova była b polskaja. Ja vykazała mierkavańnie, što adkazać na hetaje pytańnie moh by vierš «Pieśnia biełaruskich žaŭnieraŭ 1794 hoda».

U siecivie ja čytała, što rukapis vierša stračany. Daśledavańnie Anatola Trafimčyka abviarhaje hetaje śćvierdžańnie, ale padtrymlivaje šmat u čym maju hipotezu i pralivaje śviatło na mnohija važnyja aśpiekty.

U knizie «Naš Kaściuška słaŭny» śćviardžajecca, što rukapis vierša, u svoj čas adšukany Adamam Maldzisam z dapamohaj Hienadzia Kisialova, znachodzicca ŭ adździele rukapisaŭ Biblijateki Akademii navuk Litvy imia Urubleŭskich

(fond 21, rukapis 970, s.1-4). «Heta čatyry staronki stvoranaha łacinskaj hrafikaj rukapisnaha tekstu, ź jaŭnymi arfahrafičnymi prykmietami XVIII st.».

Anatol Trafimčyk padkreślivaje, što aŭtar vierša nieviadomy, ale pryvodzić mierkavańni pra toje, što im moža być albo Michał Kleafas Ahinski, albo Jakub Jasinski.

U knizie davodzicca, što biełaruski vierš, chutčej za ŭsio, źjaŭlajecca pierakładam z polskaj movy Śpiewki włościan krakowiaków, nadrukavanaj 23 maja 1794 hodu ŭ pieryjodyku Gazeta Narodowa Wileńska, i, u svaju čarhu, robicca asnovaj dla «Piśni ukrajinciv-kozakiv». 

Samymi važnymi mnie padajucca vysnovy, zroblenyja Anatolem Trafimčykam u dačynieńni da «Pieśni biełaruskich žaŭnieraŭ 1794 hoda».

Aŭtar źviartaje ŭvahu na toje, što vierš, jaki zaklikaje na vyzvolnuju baraćbu žycharoŭ Litvy, napisany mienavita na biełaruskaj, a nie na jakoj inšaj (litoŭskaj ci polskaj) movie.

Heta śviedčyć pra toje, što «adzin z varyjantaŭ pieśni maje, kažučy słovami A. Piatkieviča, biełaruskuju zvyšzadaču», «aŭtar, majučy pachodžańnie sa Słonimščyny (kali vieryć A. Maldzisu), na jakuju da taho času nie raspaŭsiudžvałasia damadernaje paniaćcie «Biełaruś».., vyznačaje biełaruskaść u tym liku stasoŭna svajho rehijona, a taksama šyrej, demanstrujučy mienavita madernaje, nacyjanalnaje razumieńnie biełaruskaści». «Aŭtar «Pieśni…» imkniecca danieści idei nacyjanalna-vyzvalenčaj baraćby». «…Insurhienty vyrazna bačyli svaju etničnuju aŭtentyčnaść i prajaŭlali nacyjanalnuju samaidentyfikacyju, važna, što vydzialałasia biełaruskaja pasijanarnaja płyń, u jakoj bačycca zapačatkavańnie sučasnaha biełaruskaha naroda. Uzrovień toj samaidentyfikacyi napeŭna nie byŭ vysokim, adnak dastatkovym, kab nie ihnaravać jaje vysokapiśmiennamu aŭtaru «Pieśni…»».

Na dumku Antatola Trafimčyka, lićvinskaje pachodžańnie aŭtara niesumniennaje, ale «ŭ jaho śviadomaści naradžałasia etničnaje atajasamleńnie zhodna z nadychodziačaj madernaj epochaj».

U peŭnaj stupieni daśledavańnie Anatola Trafimčyka i zroblenyja im vysnovy dazvalajuć mierkavać, nakolki biełaruskim było, ci mahło być, lićvinstva aŭtara vierša, a taksama kiraŭnikoŭ i ŭdzielnikaŭ paŭstańnia 1794 hoda na terytoryi VKŁ, u pryvatnaści Michała Kleafasa Ahinskaha i Jakuba Jasinskaha.

Ci nie było «jakabinstva» Jasinskaha i biełaruskaj idejaj, nakolki jana mahła być sfarmulavanaj na toj čas (chutčej, jak častka idei niezaležnaha VKŁ)?

Što mieŭ na ŭvazie pad «radzimaj» Jakub Jasinski, kali kazaŭ: «Ja radzimy nie pieražyvu»? Ci była heta tolki Reč Paspalitaja ci niezaležnaje VKŁ? 

Michał Kleafas Ahinski paśla paŭstańnia nastojliva nazyvaŭ siabie palakam, majučy na ŭvazie hramadzianstva Rečy Paspalitaj, jakaja nie isnavała i nie mahła być navat nazvanaj biez ryzyki dla asabistaj svabody. Tym nie mienš praz bolej jak paŭtara dziesiatka hadoŭ jon vyznačaje siabie mienavita jak lićvina.

Da padziejaŭ 1794 hodu Litva, Biełaruś dla kniazia — heta siamiejny, «pravincyjny» kłopat, jaki adciahvaje jaho ŭvahu ad vysokaj palityki i surjoznych karjernych pośpiechaŭ. 

Nakolki dazvalajuć mierkavać jaho miemuary, Ahinski robicca adnym z kiraŭnikoŭ paŭstańnia na terytoryi VKŁ amal vypadkova, choć, vybar udzielničać u insurekcyi jon robić śviadoma. Ale pry hetym padčas paŭstańnia kniaź zaŭvažaje, što viedaje kožnuju ściežku na svaich ziemlach u vakolicach Vilni: «prajazdžajučy praz svaje lasy, u jakich viedaŭ kožnuju ściežku». Mnie pa-piśmieńnicku zdajecca, heta nie moža nie być znakam peŭnaj emacyjnaj pryviazanaści, jakaja jość važnym składnikam patryjatyzmu. Nie ŭjaŭlaju, jak možna skazać «ja viedaju kožnuju ściežku na svaich ziemlach» bieź lubvi. Pytańnie tolki, ci biełaruskamoŭnyja heta ściežki:-).

Možna dapuścić, što biełaruskaja mova vierša — heta taktyčny chod, jaki dazvalaŭ zavabić da ŭdziełu ŭ paŭstańni biełaruskamoŭnych sialan.

Ale toj ža Anatol Trafimčyk padaje spasyłki na toje, što vialikaja častka siaredniaj i asabliva drobnaj šlachty nie sastupiła moŭnaj pałanizacyi. Pry hetym na terytoryi sučasnaj Biełarusi skład insurhientaŭ byŭ nastupny: 44% šlachty, 36% sialan i 20% miaščan. 

U majoj apovieści «Nastaŭnik zaŭždy vinavaty» zhadvajecca lehienda z Mahiloŭskaha kraju pra šlachciuka-udzielnika paŭstańnia. Abyhryvajecca ideja, što i jon, «prosty šlachcič» (jak ni zabaŭna heta hučyć) moh być aŭtaram vierša. Lehiendu pra paŭstanca i «zamoŭlenuju piatu» ja čuła šmat razoŭ i ŭvažała jaje za tryźnieńnie. Ale ŭ svaich miemuarach Michał Kleafas Ahinski zhadvaje, što byvaŭ na svaich ziemlach, jakija apynulisia ŭ Rasiei paśla druhoha padziełu Rečy Paspalitaj, viartaŭsia ŭ Varšavu praz Mahiloŭ i, mahčyma, padtrymlivaŭ suviazi z svaimi majontkami padčas paŭstańnia. Zdajecca, była tady takaja ideja — partyzanka na raniej dałučanych ziemlach. Niešta z hetych faktaŭ Ahinski ŭ miemuarach pryznaje, niešta admaŭlaje. (Naprykład, udzieł u padrychtoŭcy paŭstańnia. U jaho mahli być na heta svaje pryčyny: jon byŭ kruhom vinavaty — i pierad karalom polskim i pierad rasiejskimi ŭładami). 

Heta toje, što cikava: jak raźvivalisia padziei, kali jany mieli miesca, na jakoj movie adbyvałasia kamunikacyja? Što ŭ apovieści z pačutaha mnoj ad starejšaha pakaleńnia albo intuityŭna pieražytaha za hierojaŭ praŭda? 

Vidavočna, što kniha Anatola Trafimčyka «Naš Kaściuška słaŭny» źjaŭlajecca vielmi istotnaj dla razumieńnia našaha minułaha i sutnaści biełaruskaj identyčnaści, a taksama akreślivaje pierśpiektyvu taho, jak vyvučeńnie litaraturnych tvoraŭ moža pryvieści da novych pošukaŭ u halinie historyi Biełarusi.

* * *

Maryja Roŭda — piśmieńnica, žyvie ŭ Minsku.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0