Top-5 knižak pa-biełarusku ź niekłasičnym punktam hledžańnia na vajnu
U Dzień Pieramohi chočacca pakazać adroznyja ad kłasičnaha punkty hledžańnia na vajnu. Nie hieraičnyja bitvy, mužnych savieckich sałdat, a inšych udzielnikaŭ i vidavočcaŭ hetaj vajny: dziaciej, starych, žančyn ci navat zvyčajnych sałdackich botaŭ. Kali jašče štości z hetaha nie čytali, horača raim!
Ismaił Kadare «Chronika ŭ kamieni» (pierakład z ałbanskaj movy Maksima Mudrova)
«Kali ŭ ich drennyja samaloty, čamu ž tady dobry narod? Ci mohuć być ludzi lepšymi za samaloty?».
Ismaił Kadare — žyvy kłasik ałbanskaj litaratury, łaŭreat Mižnarodnaj Bukieraŭskaj premii 2005 hoda.
Raman «Chronika ŭ kamieni» (1971 h.) — samy aŭtabijahrafičny ŭ tvorčaści Kadare. U im vačyma chłopčyka pakazvajecca žyćcio rodnaha horada piśmieńnika ŭ časy Druhoj suśvietnaj vajny. Razam z hałoŭnym hierojem my nazirajem, jak absurdna źmianiajecca ŭłada ŭ Dzirakastry, bo za karotki čas horad pierachodzić z ruk u ruki: italjancy, potym hreki, potym znoŭ italjancy, a potym užo niemcy. Zrabiŭšy asnoŭnym hierojem dzicia, Kadare atrymaŭ svabodu samavyražeńnia, mahčymaść apisvać padziei biez peŭnaj palityčnaj acenki. Kadare stvaryŭ cełuju halereju jarkich vobrazaŭ, napoŭnienych bałkanskim kałarytam.
Raman nikoli nie drukavaŭsia na ruskaj movie, tamu ŭ vas jość unikalnaja mahčymaść paznajomicca z hetym cikavym i značnym tvoram ałbanskaj litaratury pa-biełarusku.
Śviatłana Aleksijevič «U vajny nie žanočaje abličča»
«Usio, što my viedajem pra žančynu, lepš za ŭsio ŭmiaščajecca ŭ słova «miłasernaść». Jość i inšyja słovy — siastra, žonka, siabroŭka i samaje vysokaje — maci. Dy chiba nie prysutničaje ŭ ich źmieście i miłasernaść jak sutnaść, jak pryznačeńnie, jak kančatkovy sens? Žančyna daje žyćcio, žančyna abierahaje žyćcio, žančyna i žyćcio — sinonimy».
Čaściej za ŭsio hierojami knih pra vajnu stanoviacca mužčyny, bo kali my dumajem pra heta, to ŭjaŭlajem toje, što mužčyny zmahajucca suprać mužčyn. Hetyja roli zakładzienyja ŭ ich ź dziacinstva, kali jany hulajucca z cacačnaj zbrojaj abo rasstaŭlajuć pa padłozie sałdacikaŭ. Žančyny ŭ hetych tvorach vyhladajuć vyklučna prydatkam: miedsiostry, kucharki, prybiralščycy. Ale na praciahu ŭsioj historyi čałaviectva žančyny prymali ŭdzieł u vojnach, prosta my viedajem mienš ich historyj.
Śviatłana Aleksijevič u hetaj knizie daje žanočym hałasam prabicca skroź mužčynskija i danieści svajo bačańnie vajny. U Vialikaj Ajčynnaj vajnie žančyny zmahalisia siarod mužčyn, i hety tvor pakaža, jak heta było. U knizie sabranyja amal 200 spoviedziaŭ žančyn-padpolščyc, frantavičak i partyzanak, jakija prajšli praz usie vyprabavańni vajennaha času i pry hetym zastalisia žančynami. Ździŭlaje ščyraść, ź jakoj hieraini knihi vykazvajuć svaje dumki, apisvajuć žorstkaść i biesčałaviečnaść umoŭ, praź jakija prajšli na vajnie.
Vasil Bykaŭ «Svajaki» (hrafičny raman)
«I ŭsio ž jana ich nie addaść, jany — jaje dzieci, jana — dla ich maci i nie pahodzicca na ich pahibiel, chutčej sama laža trupam na hetym ich varjackim šlachu, ale zaścieraže ich ad śmierci».
Kab pakazać žachi žyćcia ŭ časy vajny, zusim nie abaviazkova stvarać šmattomnuju epapieju abo abjomny raman. Vasil Bykaŭ moh zrabić heta na pary staronak adnaho apaviadańnia, pavodle jakoha mastakom Janam Žvirblem byŭ stvorany hety hrafičny raman.
Maci daviedvajecca, što syny źbirajucca iści ŭ partyzany, i kab pieraškodzić im zrabić heta, jana źviartajecca da svajaka, viaskovaha palicaja, kab toj trochi napužaŭ chłopcaŭ. Davierlivaja žančyna, aśleplenaja luboŭju da synoŭ i žadańniem ich vyratavać, jašče nie razumieje, jaki nieabdumany krok zrabiła, bo prośba abaročvajecca niečakanaj trahiedyjaj.
Nievierahodny pa mocy tvor, ilustracyi da jakoha jašče bolš uzmacniajuć atmaśfieru bieznadziejnaści i biesčałaviečnaści. Mastak zdoleŭ patrapić u samuju dramatyčnuju sutnaść apaviadańnia.
U biełaruskaj litaratury nie vielmi papularny i raspaŭsiudžany žanr hrafičnaha ramanu, tamu źjaŭleńnie kožnaha padobnaha tvora — vydatnaja padzieja. Chaciełasia b bačyć takoje čaściej.
Pientci Xaanpiaja «Boty dzieviaci sałdat» (pierakład ź finskaj movy Jakuba Łapatki)
«Ale voś adnojčy pryjšoŭ miaśnik, i žyviolinu zabili, a skuru vydubili, parezali šavieckimi nažami, i ŭ hrukacie mašyn abutkovaj fabryki jana pieratvaryłasia ŭ sałdackija boty. A sałdackija boty zaŭsiody buduć tavaram vielmi šyrokaha spažyvańnia tam, dzie vajuje ŭsia kraina i ŭsia płanieta».
My pryvykli čytać vajennuju prozu, napisanuju ad imia savieckich sałdat, ale ŭ kožnaha miedala dva baki, tak i na vajnie jość niekalki varahujučych miž saboj dziaržaŭ. Finlandyja ŭ Druhoj suśvietnaj vajnie padtrymlivała krainy Vosi, takim čynam, u tvory finskaha piśmieńnika Pientci Chaanpiaja my bačym sałdat varožaj krainy. Adnak hetyja piersanažy nie vyklikajuć u nas ahidy, bo my bačym zvyčajnych ludziej z roznymi nastrojami i blizkimi nam prablemami.
Dzieviać historyj złučajucca miž saboj z dapamohaj sałdat, da jakich paśladoŭna traplajuć zvyčajnyja humovyja boty. Tvory Chaanpiaja i raniej nie stasavalisia z aficyjnaj finskaj prapahandaj, bo nie stvarali hieraičnych, patryjatyčnych i zuchavatych vajskoŭcaŭ, tak i ŭ hetym tvory, napisanym paśla vajny, my bačym zvyčajnych ludziej, nivodzin ź jakich nie hieroj, amal usie jany sprabujuć paźbiehnuć vajny roznymi sposabami. Aŭtar nie pakazvaje amal nijakija bajavyja dziejańni, ale sakavita apisvaje asobu kožnaha ŭładalnika pary botaŭ. Chto jany, čym zajmajucca, jakim čynam atrymlivajuć i hublajuć boty. Praz hety pradmiet abutku pakazvajucca ich charaktary. Boty — hałoŭny hieroj knihi, jaki dapamahaje źviazać dzieviać historyj u adnu. Jany viarnulisia z vajny stomlenyja, raznošanyja, dezaryjentavanyja, ale nie całkam raźbityja.
Barys Mancevič «Skryžali majho malenstva. Vajennyja ŭspaminy chłopčyka ź Miorščyny»
«U vajnu dzieci chutka stanoviacca darosłymi».
Barys Mancevič naradziŭsia ŭ 1933 hodzie ŭ siamji biełaruskich nastaŭnikaŭ na Miorščynie. Razam ź siamjoj u hady Druhoj suśvietnaj vajny jaho kidała ŭ roznyja miaściny Biełarusi, a potym razam ź inšymi dziećmi Barys trapiŭ va Uźbiekistan, u dziciačy dom u horadzie Fierhana. Pra padziei va ŭsich hetych haradach i miastečkach jon raskazvaje ŭ knizie. Dziońnikavyja zapisy Barys pačaŭ rabić adrazu paśla vajny, u 1947 hodzie, ź ich i naradziłasia kniha.
Kniha vielmi ščyraja, aŭtar raskazvaje navat pra niejkija asabistyja rečy. Naprykład, jak u Maskvie ŭ hramadskaj prybiralni jany, małyja, upieršyniu ŭbačyli biełyja marmurovyja ŭnitazy i nie viedali, jak imi karystacca. Kali stamilisia ad pafasna-hieraičnaj vajennaj litaratury, to čytajcie hetyja ŭspaminy Barysa Manceviča.
Kamientary