Dopyty i pahrozy. Što adbyvajecca sa studentami EHU paśla pryznańnia ŭniviersiteta «ekstremisckim»
Jeŭrapiejski humanitarny ŭniviersitet u Vilni jašče niadaŭna byŭ adnym ź niešmatlikich univiersitetaŭ, dzie biełarusy mahli atrymać niezaležnuju adukacyju pavodle zachodnich standartaŭ. Adnak ciapier budučynia hetaj adukacyi pad pytańniem. U krasaviku 2026 hoda biełaruskija ŭłady pryznali ŭniviersitet «ekstremisckaj arhanizacyjaj», i ciapier sotniam studentaŭ i vykładčykaŭ pahražajuć vialikija turemnyja terminy.
BBC piša, jak žyćcio studentaŭ i vykładčykaŭ EHU padzialiłasia na «da» i «paśla» i jakaja budučynia čakaje ŭniviersitet, kali biełarusy bolš nie zmohuć tut vučycca.
«Razumieńnia budučyni niama»
«Spačatku mianie zaviali ŭ kabiniet i zabrali moj pašpart. Jany [KDB] pahražali mnie, što, kali ja nie budu supracoŭničać, jany pasadziać mianie i ŭsich maich svajakoŭ», — kaža Kira.
Kira (imia źmieniena) — studentka Jeŭrapiejskaha humanitarnaha ŭniviersiteta (EHU). U 2004 hodzie Ministerstva adukacyi Biełarusi pazbaviła ŭniviersitet licenzii, i z taho času jon znachodzicca ŭ Litvie.
Da niadaŭniaha času bolš za 70% studentaŭ univiersiteta składali biełarusy, a EHU ličyŭsia adnym ź niešmatlikich univiersitetaŭ, dzie moładź z hetaj krainy mahła atrymać niezaležnuju jeŭrapiejskuju adukacyju.
Adnak u krasaviku 2026 hoda Viarchoŭny sud Biełarusi pryznaŭ univiersitet «ekstremisckaj arhanizacyjaj» — ciapier Kiry, jak i sotniam inšych studentaŭ, pahražaje turemnaje pakarańnie za navučańnie ŭ EHU.
Pryznańnie EHU «ekstremisckaj arhanizacyjaj» adbyvajecca na fonie praciahłych represij u Biełarusi. Niahledziačy na pieryjadyčnaje vyzvaleńnie hrup palitviaźniaŭ, u krainie praciahvajuć vynosić prysudy, jakija pravaabaroncy nazyvajuć palityčna matyvavanymi.
Na hety momant u Biełarusi status palitviaźniaŭ majuć bolš za 870 čałaviek, adnak pravaabaroncy śćviardžajuć, što realnaja kolkaść ludziej, jakija ŭtrymlivajucca ŭ turmach pa palityčnych matyvach, značna bolšaja.
Za apošnija hady amal usie niezaležnyja ŚMI i niaŭradavyja arhanizacyi byli likvidavanyja albo vymušanyja pakinuć Biełaruś. Mnohija ź ich, jak i EHU, byli pryznanyja «ekstremisckimi farmavańniami».
Pravaabaroncy nazyvajuć kampaniju suprać EHU biesprecedentnaj. Pa ŭsioj Biełarusi prachodziać pieratrusy i dopyty ŭ ramkach «spravy EHU». Pavodle źviestak pravaabarončaha centra «Viasna», zafiksavana bolš za 180 vypadkaŭ pieraśledu. Siłaviki pahražajuć kryminalnaj adkaznaściu navat svajakam studentaŭ.
«Mnohija studenty bajacca za svaju siamju. Ja viedaju, napeŭna, čałaviek dziesiać, jakija adličylisia albo padrabili dakumienty, kab adpravić ich u KDB i kab ad ich prosta adčapilisia», — kaža Kira.
Za hady svajho isnavańnia EHU sutyknuŭsia z mnostvam vyklikaŭ.
Adnak studenty i vykładčyki, ź jakimi pahavaryli, ličać, što ciapierašniaje vyprabavańnie moža stać adnym z samych surjoznych u jaho historyi i pastavić pad pytańnie samo isnavańnie ŭniviersiteta.
«Razumieńnia svajoj budučyni siońnia niama ni ŭ akademičnaj supolnaści, ni, dumaju, siarod studentaŭ», — raskazaŭ Bi-bi-si adzin z vykładčykaŭ EHU.
Dopyty ŭ kletcy i pahrozy śmiarotnym pakarańniem
«Mianie pasadzili ŭ kletku, — uspaminaje Kira. — Ja dahetul nie razumieju, navošta treba było rabić heta nastolki žorstka. U mianie nie było suviazi z baćkami, ja prasiadzieła tam niekalki dzion. Mnie raskazali, jakaja mianie dalej čakaje niepryjemnaja turma, što ja, umoŭna kažučy, zhniju ŭ hetaj kamiery».
Žurnalisty sustrelisia z Kiraj u cichim dvoryku adnaho ź vilenskich kafe. Jana prykmietna niervavałasia i za dzień da sustrečy chacieła admianić intervju. Aścierahajučysia za biaśpieku svajoj siamji ŭ Biełarusi, jana pahadziłasia pahavaryć z nami tolki na ŭmovach ananimnaści.
Kira śćviardžaje, što ciaham apošniaha hoda supracoŭniki KDB niekalki razoŭ sprabavali jaje zavierbavać, kali padčas kanikułaŭ jana pryjazdžała ŭ Biełaruś naviedać rodnych.
Razmovy supravadžalisia pahrozami.
«Jany patrabavali, kab ja dała im dostup da ŭsich mahčymych i niemahčymych resursaŭ u EHU», — raskazvaje Kira, dadajučy, što ŭzamien siłaviki harantavali joj svabodu i biaśpieku.
Padobnaja historyja adbyłasia z vypusknicaj EHU Lenaj — jaje imia taksama źmienienaje ź mierkavańniaŭ biaśpieki. Jana, jak i Kira, mocna napałochanaja i padčas razmovy nie moža strymać śloz. Lena raskazvaje, što paśla viartańnia ŭ Biełaruś u traŭni hetaha hoda ŭ dźviery jaje kvatery pastukali nieviadomyja.
«Ja pračnułasia i pačuła zvanki ŭ dźviery. Nu, ja čałaviek pałachlivy. Ja i nie adčyniała, pakul nie pačalisia ŭžo navat zvanki na telefon. Zachodziać čałaviek piać. Adzin adrazu ŭziaŭsia afarmlać dakumienty. Druhi pravodziŭ pieratrus u palčatkach, i jašče było troje paniatych. Pradstavilisia supracoŭnikami KDB. A vy, kažuć, śviedka pa spravie pra toje, što EHU — heta ekstremisckaja arhanizacyja. Ciapier budzie pravodzicca pieratrus», — uspaminaje Lena.
Pavodle słoŭ dziaŭčyny, paśla hetaha joj dali čas pieraapranucca, uziać z saboj ciopłyja rečy i advieźli ŭ adździaleńnie. Tam Lenu dapytvali, a zatym prymusili padpisać jaŭku z pakajańniem, u jakoj utrymlivałasia prośba vyzvalić jaje ad kryminalnaj adkaznaści pavodle artykułaŭ 361.2 i 361.4 Kryminalnaha kodeksa Biełarusi — finansavańnie i sadziejničańnie ekstremisckaj dziejnaści, — a taksama abaviazali prynieści dypłom EHU ciaham 10 dzion.
Lena kaža, što padpisała dakumient, tamu što ŭ jaje «prosta nie było vybaru».
«Paśla hetaha mnie dali razdrukoŭku pra toje, što takoje ekstremizm. Skazali taksama padpisać, što vy aznajomilisia, što heta takoje, što vy viedajecie, što ŭ vypadku čaho za heta śmiarotnaje pakarańnie moža być mieraj pakarańnia», — uspaminaje Lena, jaje hołas dryžyć.
Biełaruski ŭniviersitet u vyhnańni
EHU byŭ zasnavany ŭ Minsku jak pryvatny ŭniviersitet u 1992 hodzie, adnak praz 12 hadoŭ univiersitet zakryli. Aficyjnaja pryčyna — nieadpaviednaść patrabavańniam Ministerstva adukacyi.
Kamientujučy zakryćcio ŭniviersiteta ŭ 2004 hodzie, Alaksandr Łukašenka zajaviŭ, što «svaju elitu, budučaje kiraŭnictva krainy my budziem rychtavać sami, u biełaruskich VNU».
Krytyki režymu Łukašenki tady nazyvali hetaje rašeńnie palityčna matyvavanym udaram pa akademičnaj svabodzie. Z 2005 hoda EHU pracuje ŭ Vilni i maje status «biełaruskaha ŭniviersiteta ŭ vyhnańni».
U EHU navučajucca kala tysiačy studentaŭ. Paśla pierajezdu ŭniviersiteta ŭ Litvu jaho skončyli bolš za 2,4 tysiačy čałaviek.
U strukturu ŭniviersiteta ŭvachodziać departamienty sacyjalnych i humanitarnych navuk i mastactvaŭ, a taksama niekalki samastojnych adukacyjnych prahram.
Zhodna z sajtam EHU, univiersitet byŭ stvorany, kab davać adukacyju studentam ź Biełarusi (dla ich navučańnie kaštuje tańniej), a taksama ź inšych krain Uschodniaj Jeŭropy, i «nakiravany na raźvićcio hramadzianskaj supolnaści».
«Heta miesca dla tych, chto hatovy raźvivacca, udzielničać u hramadskim žyćci i akazvać hłabalny ŭpłyŭ».
EHU isnuje dziakujučy srodkam mižnarodnych donaraŭ, u tym liku Ministerstva zamiežnych spraŭ Litvy i Jeŭrapiejskaj kamisii.
U 2016 hodzie častka donaraŭ, u tym liku Saviet ministraŭ Paŭnočnych krain (Nordic Council of Ministers), spyniła finansavańnie ŭniviersiteta paśla ŭciečki materyjałaŭ unutranaha rasśledavańnia kampanii Deloitte. Tady ž amierykanski rektar univiersiteta Hary Devid Polik padaŭ u adstaŭku.
Pramyvańnie mazhoŭ?
U žniŭni 2025 hoda biełaruskija ŭłady pryznali sacyjalnyja sietki EHU ekstremisckimi, a mienš čym praz hod — i sam univiersitet. Zhodna ź biełaruskim zakanadaŭstvam ab ekstremiźmie, kryminalny pieraśled moža pahražać usim, chto vučyŭsia abo vykładaŭ u EHU pačynajučy z 2016 hoda, u tym liku vypusknikam.
Heta aznačaje, što ciapier studenty i vykładčyki mohuć stać fihurantami kryminalnych spraŭ ab udziele ŭ ekstremisckim farmavańni i jaho finansavańni — u Biełarusi za heta pahražaje da šaści hadoŭ pazbaŭleńnia voli.
Biełaruskija ŭłady ličać, što EHU nibyta vykarystoŭvajecca śpiecsłužbami susiednich dziaržaŭ, kab «nanieści škodu intaresam» krainy, a dziejnaść samoha ŭniviersiteta nakiravanaja na «zamach na suvierenitet Biełarusi i asnovy jaje kanstytucyjnaha ładu».
«Univiersitet akazvaje mietadyčnuju, finansavuju i inšuju dapamohu pradstaŭnikam radykalnych palityzavanych hrupovak, a taksama destruktyŭnych zamiežnych niaŭradavych arhanizacyj», — zajaviŭ prakuror Dźmitryj Bryloŭ.
Adnak studenty, ź jakimi žurnalisty pahavaryli, śćviardžajuć, što ŭ EHU mała havorać pra biełaruskuju palityku.
«Razumiejecie, nu nie ŭsie ž jechali ŭ EHU, tamu što jany nievierahodnyja apazicyjaniery i nienavidziać radzimu. Heta ž razhladałasia da ŭsiaho hetaha jak mahčymaść vučycca, pahladzieć Jeŭropu, — paciskaje plačyma Lena. — Na majoj śpiecyjalnaści nikoli pra Biełaruś navat ničoha drennaha nie kazali. My jaje ŭvohule navat nie zhadvali. To-bok u nas va ŭniviersitecie byli nie kursy, a hurtki pa razmovie na biełaruskaj movie. Ale ž heta, heta ž niadrenna».
«Ja mahu skazać, što ŭ biełaruskich univiersitetach i ŭ biełaruskich škołach zajmajucca pramyvańniem mazhoŭ. I tam, ja b skazała, idzie antybiełaruski paradak. Ale pra dziaržaŭnaje ŭ EHU, kali ščyra, ja takoha nie zaŭvažała», — kaža studentka Hanna, jakaja vučycca na prahramie «Jeŭrapiejskaja spadčyna».
U 2020 hodzie Hanna chadziła na pratesty ŭ Biełarusi, i vybar EHU dla jaje byŭ śviadomym.
«Ja vybrała EHU dla svajho navučańnia, tamu što dakładna razumieła, što nie chaču zastavacca ŭ Biełarusi, nie chaču vučycca ŭ sistemie, u jakoj dziela dobrych adznak davodzicca chłusić pra svaju pazicyju. Ja dakładna razumieła, što ŭ Biełarusi zastavacca nie budu».
Nie iści na kantakt ź siłavikami
U pravaabarončym centry «Viasna» raskazali Bi-bi-si, što pryznańnie EHU «ekstremisckaj arhanizacyjaj» nie stała niečakanaściu.
«Nakolki nam viadoma, isnujuć dva patrabavańni siłavikoŭ da tych, chto paciarpieŭ ad hetaha pryznańnia: albo adličycca i pieravieścisia ŭ inšy ŭniviersitet, albo viarnucca ŭ Biełaruś, albo i toje, i druhoje.
Jakaja kančatkovaja matyvacyja? Heta niezrazumieła. Zrazumieła tolki toje, što heta nie adbyłosia raptoŭna», — razvažaje kaardynatarka vałanciorskaj słužby pravaabarončaha centra «Viasna» Jaŭhienija Bielkina.
Pavodle Bielkinaj, KDB Biełarusi sprabavaŭ vierbavać studentaŭ EHU jašče za hod da pryznańnia ŭniviersiteta «ekstremisckaj arhanizacyjaj» (hetuju infarmacyju paćvierdzili i va ŭniviersitecie).
«Kali studenty viartalisia na kanikuły albo pa jakich-niebudź inšych spravach, na žal, jany sutykalisia z tym, što paśla pierasiačeńnia miažy praź niejki čas ź imi źviazvalisia supracoŭniki KDB, prasili pryjści na dopyt, na razmovu», — adznačaje Bielkina.
«Na žal, toje, što sproby viarboŭki studentaŭ na praciahu cełaha hoda nasili masavy charaktar, stała viadoma tolki paśla pryznańnia EHU ekstremisckaj arhanizacyjaj».
Niahledziačy na pahrozy i cisk, jaki biełaruskija ŭłady akazvajuć na studentaŭ EHU, ustupać u kantakt ź siłavikami nie varta, ličyć Jaŭhienija Bielkina.
«Maja zaŭsiody pieršaja parada — nikoli nie ŭstupać u kamunikacyju z supracoŭnikami nijakich siłavych viedamstvaŭ Biełarusi, kali jany sami nie prychodziać. To-bok samastojna nieści niejkija dakumienty, samastojna ŭstupać u kamunikacyju — heta davać im dadatkovuju infarmacyju, jakuju jany mohuć vykarystać nie tolki suprać nas, ale i suprać inšych ludziej».
«Jany nie da kanca razumiejuć hetuju niebiaśpieku»
Pad pahrozaj pieraśledu z boku biełaruskich uładaŭ apynułasia i akademičnaja supolnaść EHU, bolšaść pradstaŭnikoŭ jakoj — biełarusy.
Paśla pryznańnia ŭniviersiteta «ekstremisckaj arhanizacyjaj» častka vykładčykaŭ zvolniłasia, niekatoryja pierajšli pracavać u inšyja ŭniviersitety. Adnak dakładnaja kolkaść tych, chto pakinuŭ univiersitet, nieviadomaja.
Z žurnalistami pahadziŭsia pahavaryć Jaŭhien — jaho imia źmienienaje ź mierkavańniaŭ biaśpieki. U Biełarusi jamu pahražaje kryminalnaja sprava. Jaŭhien kaža, što atmaśfiera va ŭniviersitecie blizkaja da adčaju.
«Tam rektar asabista i bolšaść administracyi — jany nie ź Biełarusi, jany, mahčyma, nie da kanca razumiejuć hetuju niebiaśpieku. A kali sam jaje nie pražyvaješ, kali nie maješ padobnaha dośviedu, zrazumieć nastupstvy i toje, nakolki heta baluča, napeŭna, nie tak vidavočna», — kaža jon.
Byłaja vykładčyca EHU Taćciana Čulickaja kaža, što paśla 2020 hoda mnohija biełaruskija vykładčyki sutyknulisia z pahrozaj pieraśledu.
«Ciapier, na žal, tyja, chto pracuje ŭ EHU, usie, chto tam zajmajecca vykładańniem, daśledavańniami, jany taksama akazvajucca ŭ hetaj zonie ryzyki. I, viadoma, ja bajusia, što niekatoryja ludzi buduć vymušanyja syści, i heta vialikaje pytańnie — kudy. Tamu što akademičnaje asiarodździe davoli kankurentnaje, i znajści miesca davoli składana».
Čulickaja była zavočna asudžanaja biełaruskimi ŭładami na 10 hadoŭ kałonii pa spravie «analitykaŭ Śviatłany Cichanoŭskaj» i nie moža viarnucca dadomu.
«My zajmajemsia daśledavańniami, i heta, u pryncypie, taksama stanovicca złačynnaj dziejnaściu ŭ Biełarusi, — adznačaje Čulickaja. — Heta niasie ryzyki dla našych siemjaŭ, jakija znachodziacca tam, tamu što ich pieraśledujuć, na ich akazvajecca cisk. I, viadoma, heta stvaraje dla nas vielmi vialikija psichałahičnyja ryzyki».
Reakcyja ŭniviersiteta
Studenty EHU, ź jakimi žurnalisty pahavaryli, ličać, što administracyja ŭniviersiteta zrabiła dla ich niedastatkova paśla pryznańnia ŭniviersiteta ekstremisckaj arhanizacyjaj.
«Razmovy pra pryznańnie EHU ekstremisckim pačalisia jašče ŭ śniežni 2023 hoda, — kaža Kira. — Času było dastatkova. Ci była akazanaja jakaja-niebudź dapamoha? Nie. Nas zatykali, kazali, što heta chłuśnia, ničoha takoha ŭvohule nie budzie».
«Univiersitet vykazaŭ zaniepakojenaść, zrabiŭšy rassyłku na elektronnuju poštu, ale niejak ničoha kankretnaha skazana nie było», — dadaje studentka Hanna.
Pavodle Jaŭhiena, da pryznańnia EHU ekstremisckaj arhanizacyjaj administracyja ŭniviersiteta zapeŭnivała vykładčykaŭ i studentaŭ, što ŭ jaje jość płan dziejańniaŭ.
«Jany kazali, što hatovyja da lubych scenaroŭ. I kali raptam takoje zdarycca, to płan budzie ŭviedzieny ŭ dziejańnie. Ale voś heta zdaryłasia, i akazałasia, što, akramia zajavy pra salidarnaść, hety płan bolš asabliva ni ŭ čym nie zaklučajecca».
Pavodle administracyi EHU, z univiersiteta adličylisia nie mienš za sto čałaviek. Niekatoryja vykładčyki aścierahajucca, što kali patok studentaŭ ź Biełarusi praciahnie skaračacca, pad pytańniem moža apynucca i sama budučynia ŭniviersiteta.
«Ja dumaju, što litaralna ŭžo praź miesiac-dva my možam pryjści da taho, što kolkaść studentaŭ va ŭniviersitecie skarocicca nastolki, što stanie niemahčyma finansava zabiaśpiečvać jaho funkcyjanavańnie», — kaža Jaŭhien.
«Zakładniki, jakim my nie zmožam dapamahčy»
U administracyi ŭniviersiteta zajavili, što dla studentaŭ i vykładčykaŭ, jakija znachodziacca ŭ Litvie, abaronaj ad biełaruskich uładaŭ słužyć litoŭskaje i jeŭrapiejskaje zakanadaŭstva.
«Ale ludziam, jakija zastajucca ŭ Biełarusi, my pieradusim rekamiendujem surjozna zadumacca, ci varta im pakidać krainu, tamu što ŭ niejki momant situacyja moža stać dla ich sapraŭdy vielmi niebiaśpiečnaj», — skazaŭ rektar EHU Vilus Šadaŭskas.
Na pytańnie, ci sprabuje ŭniviersitet takim čynam adhavaryć budučych biełaruskich abituryjentaŭ ad pastupleńnia, Šadaŭskas adkazaŭ, što kožny pavinien prymać hetaje rašeńnie samastojna.
«Studenty, jakija vyrašać pierajechać, pa-raniejšamu mohuć heta zrabić. My možam dać im miesca ŭ internacie na pieršy čas i dapamahčy ŭładkavacca, kab jany adčuvali siabie chacia b u adnosnaj biaśpiecy».
Šadaŭskas dadaŭ, što ŭniviersitetu nieabchodna adaptavacca da novych realij i karektavać mietady pracy, u tym liku pryciahvać ruskamoŭnych studentaŭ ź inšych krain. Pry hetym jon dadaŭ, što EHU pa-raniejšamu zastajecca ŭniviersitetam, pryznačanym dla biełaruskaj moładzi, niahledziačy na kolkaść abituryjentaŭ z hetaj krainy.
Kažučy pra vykładčykaŭ, Šadaŭskas zajaviŭ, što, pačynajučy z novaha siemiestra, univiersitet rekamienduje im znachodzicca ŭ Litvie.
«My nastojliva rekamiendujem — navat, chutčej, patrabujem, pakolki jany źjaŭlajucca našymi supracoŭnikami, — nie jeździć u Biełaruś. U ciapierašniaj situacyi luby vykładčyk moža faktyčna apynucca zakładnikam. I, razumiejučy našy mahčymaści, my, na žal, nie zmožam jamu dapamahčy».
***
Paśla zatrymańnia Kiry ŭdałosia pakinuć Biełaruś — ciapier jana praciahvaje navučańnie ŭ EHU i razhladaje mahčymaść pieravieścisia ŭ inšy ŭniviersitet.
Hanna pieraviałasia na fakultet prava, kab u budučyni zajmacca pravaabarončaj dziejnaściu.
Jaŭhien pa-raniejšamu vykładaje ŭ EHU.
Lena źjechała ź Biełarusi pry dapamozie dabračynnych arhanizacyj. Ciapier jana płanuje pastupać u mahistraturu ŭ Jeŭropie albo padavać zajavu na atrymańnie humanitarnaha vidu na žycharstva. Pieražytaje ŭ Biełarusi dahetul jaje nie adpuskaje.
«Jak tolki ja adtul vyjšła, adrazu zapłakała, tamu što heta ŭsio vielmi strašna. Pamiataju, jašče [padčas dopytu] zajšoŭ adzin čałaviek i skazaŭ, što ja zdradnica radzimy, što ŭ EHU vučacca adny drennyja ludzi. Voś i ŭsio. Nu, ja nie viedaju, adčuvaješ siabie takoj maleńkaj, što voś ciapier možna było i zastacca tam».
Nichto z hierojaŭ hetaha materyjału nie źbirajecca viartacca ŭ Biełaruś.
Ciapier čytajuć
Stała viadomaja asoba rabočaha «Biełaruśkalija», jaki zahinuŭ pry abrušeńni hornaj parody1
Kamientary
Što adkažuć Kraŭcoŭ i Kaleśnikava jakija chocuć damaŭlacca z režymam?