Biełarusy pryvieźli z Kapienhahiena «kryž karalevy Safii». Historyki nazyvajuć jaho bižuteryjaj za 4000 jeŭra
Što dumajuć pra artefakt Aleś Paškievič i Alaksiej Łastoŭski.
22 žniŭnia ŭ Kapienhahien prybyŭ «pieršy biełaruski piracki fłot» z załatoj replikaj Kryža Dahmar — siaredniaviečnaha artefakta, jaki ŭdzielniki ekśpiedycyi źviazvajuć z Safijaj Mienskaj, kniazioŭnaj XII stahodździa i karalevaj Danii.
Kala znakamitaj Rusałački biełarusy zładzili teatralizavanuju bojku na šablach, paśla sieli ŭ čoŭny i vypravilisia pa havani dackaj stalicy. Na Karaleŭskaj płoščy prajšli kancert i cyrymonija pieradačy kopii, a zatym jaje prezientavali ŭ Nacyjanalnym muziei Danii, dzie zachoŭvajecca aryhinał. Zaviaršyłasia padarožža naviedvańniem chrama ŭ Rynhstedzie — miesca pachavańnia Safii.
Nichto, viadoma, nie źbiraŭsia vykradać muziejnuju relikviju: «pirackaj» akcyju nazvali iranična. Biełarusy pryvieźli ŭ Kapienhahien jaje sučasnuju kopiju, jakuju za amal čatyry tysiačy jeŭra vyrabiŭ hruzinski juvielir Ilija Čakvietadze. U budučyni repliku płanujuć pieradać Muzieju volnaj Biełarusi ŭ Varšavie.
Sami ŭdzielniki nazyvali svajoj misijaj nie litaralnaje viartańnie muziejnaha artefakta, a «viartańnie ŭ histaryčnuju pamiać postaci Safii Mienskaj». Ale jašče da vysadki «fłotu» zadumu pačali krytykavać historyki. Ci byŭ heta sapraŭdy kryž Safii? Ci možna nazyvać hetu akcyju «viartańniem nacyjanalnaj śviatyni»? I ci naradžajucca histaryčnyja mify padčas jarkich miedyjaakcyj?
My pahavaryli pra heta z historykam Alesiem Paškievičam i dyrektaram Biełaruskaha instytuta publičnaj historyi Alaksiejem Łastoŭskim. Abodva pryznajuć: viersija pra suviaź kryža z Safijaj maje prava na abmierkavańnie, a sama inicyjatyva nikomu nadta nie škodzić. Ale jaje pierśpiektyvy jany bačać pa-roznamu.
Što ŭ hetaj historyi viadoma dakładna
U Nacyjanalnym muziei Danii zachoŭvajecca nievialiki załaty kryž-relikvija, azdobleny pieraharodkavaj emallu. U Danii jon viadomy jak Kryž Dahmar — pavodle imieni bahiemskaj pryncesy Markiety Pržemysłaŭny, jakaja paśla šlubu z karalom Valdemaram II stała dackaj karalevaj Dahmar.
Kryž znajšli ŭ XVII stahodździ ŭ carkvie Śviatoha Bienta ŭ Rynhstedzie, dzie znachodzicca karaleŭski niekropal. Relikviju pieradali ŭ Karaleŭskuju kunstkamieru, paličyŭšy, što jana mahła naležać Dahmar. Ale nadziejnaj fiksacyi, ź jakoj mienavita mahiły pachodzić artefakt, nie zachavałasia.
Sam Nacyjanalny muziej Danii nazyvaje pradmiet vizantyjskim załatym kryžam z emallu. Jaho datavańnie zastajecca dyskusijnym: daśledčyki adnosiać jaho da pieryjadu ad XI stahodździa da prykładna 1200 hoda. Muziej taksama aściarožna piša, što ŭ XVII stahodździ tolki mierkavali, nibyta kryž naležaŭ karalevie Dahmar.
Alaksiej Łastoŭski źviartaje ŭvahu: pierad nami nie toj vypadak, kali adna biezumoŭnaja viersija raptam sutyknułasia z fantazijaj amataraŭ. Navuka dakładna nie viedaje ni miesca stvareńnia kryža, ni ŭsich jaho ŭładalnikaŭ, ni navat taho, u čyjoj mahile jaho znajšli.
— Sam kryž vidavočna naležyć da vizantyjskaj tradycyi. Chutčej za ŭsio, jon byŭ vyrableny ŭ samoj Vizantyi, mahčyma, u Kanstancinopali. Heta vielmi jakasnaja praca, jakaja patrabavała vysokaraźvitaj juvielirnaj majsterni. Ale dakładna skazać, dzie jon byŭ stvorany, my nie možam, — tłumačyć historyk. — Nie majem my i dakładnaj fiksacyi jaho znachodki. U XVII stahodździ padčas rabot u karaleŭskim niekropali byli parušanyja niekalki mahił. Tamu całkam mahčyma, što rečy pieramiašalisia i kryž z adnaho pachavańnia trapiŭ u inšaje.
Mienavita hetaja niapeŭnaść i pakinuła miesca dla inšaj viersii.
Jak Kryž Dahmar staŭ «Kryžom Safii»
U 1978 hodzie dackaja miedyjavistka i byłaja kiraŭnica Nacyjanalnaha muzieja Fryce Lindal vykazała hipotezu: kryž mahła pryvieźci ŭ Daniju Safija Mienskaja.
Safija, jakuju taksama nazyvajuć Połackaj, pachodziła z kniažackaha rodu i ŭ 1157 hodzie vyjšła zamuž za Valdemara I Vialikaha. Jana stała karalevaj Danii i maci dvuch budučych dackich karaloŭ. Pavodle viersii Lindal, Safija mahła pryvieźci relikviju z saboj, a paśla pieradać dačce Ryksie. Pachavańnie Ryksy znachodziłasia pobač z mahiłaj Dahmar i było paškodžanaje padčas daŭnich rabot u niekropali.
U 2021 hodzie da hetaj hipotezy viarnułasia Lizavieta Dubinka-Hušča. U artykule dla recenzavanaha Journal of Belarusian Studies jana paraŭnała Kryž Dahmar z Kryžom Jeŭfrasińni Połackaj. Daśledčyca źviarnuła ŭvahu na padabienstva formy, koleraŭ emali i niekatorych mastackich detalaŭ i navat dapuściła, što kryžy mahli być vyrablenyja adnym majstram.
Alaksiej Łastoŭski ličyć, što abmiarkoŭvać takuju viersiju možna. Adnak jana składajecca ź niekalkich paśladoŭnych dapuščeńniaŭ, kožnaje ź jakich nie maje kančatkovaha paćviardžeńnia:
— Kryž moh pieradavacca ŭ siamji. Safija sapraŭdy pachodziła ź ziemlaŭ, chryścijanizavanych va ŭschodniaj, vizantyjskaj tradycyi. Tamu jana vyhladaje mahčymym kanałam, praź jaki padobny artefakt moh trapić u Daniju. Ale treba razumieć, što heta tolki hipoteza. Jaje možna abmiarkoŭvać, možna sprabavać šukać paćvierdžańni. Ale jana nikoli nie piarojdzie ŭ stan, kali my zmožam dakładna skazać: «Heta byŭ kryž Safii». Adpaviednych krynic, jakija b heta paćvierdzili, paprostu niama. A pakolki pachodžańnie artefakta ćmianaje, možna vystaŭlać i inšyja hipotezy, jakija buduć mieć padobnuju ž vartaść.
«Biez ułasnaj historyi kopija kryža ničoha nie vartaja»
Kali Łastoŭski adździalaje mahčymuju navukovuju hipotezu ad zanadta śmiełaj publičnaj interpretacyi, to Aleś Paškievič stavić pad sumnieŭ i samu kulturnuju pierśpiektyvu novaj repliki:
— Ja nie vielmi razumieju, navošta ŭsio heta. Na stvareńnie nacyjanalnaha mifu heta historyja nie ciahnie, bo Safija Mienskaja — nieviadomaja dla bolšaści biełarusaŭ postać, pra jaje treba doŭha tłumačyć. Uzhadali kryž, zrabili kopiju — ale navošta? Heta prosta darahaja reč za čatyry tysiačy jeŭra. Luby zamožny čałaviek moža zamović sabie padobnuju bižuteryju. Mify tak nie stvarajucca, — kaža historyk.
Dla Alesia Paškieviča kaštoŭnaść peŭnaha pradmieta vyznačajecca historyjaj, jakuju reč paśpieła pieražyć razam z hramadstvam, i emocyjami, jakija jon vyklikaje.
U takim kantekście jon prapanuje paraŭnać novuju repliku z kopijami Kryža Jeŭfrasińni Połackaj. Jany taksama nie źjaŭlajucca aryhinałami, ale majuć dla biełarusaŭ značna bolšuju vahu. Sprava nie tolki ŭ viadomaści samoj Jeŭfrasińni. Stvorany ŭ 1161 hodzie kryž źnik padčas Druhoj suśvietnaj vajny, a jaho los dahetul nieviadomy. Vakoł straty ŭźnikła tajamnica, nadzieja na viartańnie i pierakanańnie, što źniknieńnie kryža simvalizuje trahičny los biełaruskaj spadčyny.
— Kryž Jeŭfrasińni moh by nie stać nastolki papularnym, kali b jon nie źnik. Vakoł jaho ŭźnik areoł: jaho vyvieźli, schavali, my nie viedajem, dzie jon. Heta stvaryła tajamnicu i adčuvańnie, što dla biełarusaŭ važna jaho viarnuć, — razvažaje Aleś Paškievič. — Tamu i kopija ŭžo niešta ŭvasablaje: na jaje padaje śviatło historyi sapraŭdnaha kryža, jahonaha losu i tajamnicy.
Z Kryžom Dahmar takoj historyi ŭ biełaruskaj kultury niama:
— Jon zachoŭvajecca ŭ Kapienhahienie. Lažyć sabie ŭ muziei, jaho nichto nie chavaje. Kab niechta vykupiŭ na aŭkcyjonie sam staražytny artefakt, heta ŭžo mieła b kaštoŭnaść chacia b tamu, što pierad nami była b sapraŭdnaja tysiačahadovaja reč. Ale kali my vyrablajem kopiju pradmieta, jaki nie paśpieŭ pražyć u biełaruskaj śviadomaści nijakaj historyi, adna tolki zajava nie nadaje jamu vahi. U hetaha kryža niama pieražytaha biełarusami dośviedu. Jon nie ŭdzielničaŭ ni ŭ jakich histaryčnych padziejach. Biez ułasnaj historyi jaho kopija ničoha nie vartaja jak histaryčny artefakt. Jana zastajecca bižuteryjaj, — padsumoŭvaje jon.
«Kali ludziam padabajecca taki dźviž, to jon taksama maje prava na isnavańnie»
Alaksiej Łastoŭski aceńvaje ekśpiedycyju miakčej. Na jaho dumku, nie ŭsio, što robicca vakoł historyi, pavinna adpaviadać farmatu akademičnaj kanfierencyi. Publičnaja historyja moža być hulnioj, pryhodaj i navat zabaŭlalnym atrakcyjonam:
— Heta biezumoŭna miedyjaakcyja, skiravanaja na toje, kab sabrać jak maha bolš uvahi. Biarecca ideja, vykazanaja daśledčykami, i pieratvarajecca ŭ zabaŭlalnuju pryhodu, raźličanuju na miedyjnuju raskrutku. Ja sam u hetym sensie krychu kansiervatar, ale kali ludziam padabajecca taki dźviž, to jon taksama maje prava na isnavańnie. Dobra, kali historyja vyvučajecca ŭ kabinietach, ale jana pavinna znachodzić vodhuk u sercach ludziej.
Prablemu Łastoŭski bačyć u śćviardžeńniach, jakija pačynajuć supravadžać akcyju:
— U asnovie prajekta lažyć vielmi chistkaja viersija. Kazać pra status hetaha kryža jak nacyjanalnaj śviatyni biełarusaŭ — vidavočnaje pierabolšvańnie i skažeńnie. Jaho suviaź ź Biełaruśsiu i Safijaj nie dakazanaja. A kab niejkaja reč stała nacyjanalnym simvałam, jana pavinna pražyć vialikuju historyju ŭ śviadomaści ludziej. Niedastatkova prosta zrabić ambicyjnuju zajavu i nazvać jaje śviatyniaj.
Ci mohuć nacyjanalnyja mify i simvały stvaracca štučna
Za historyjaj pra kryž staić bolš šyrokaje pytańnie: ci moža hramadstva śviadoma stvaryć sabie novy mif?
Aleś Paškievič sumniavajecca, što žyćciazdolnyja nacyjanalnyja mify ŭvohule možna paśpiachova kanstrujavać štučna pavodle zahadzia składzienaha płana. Dla hetaha patrebny nie tolki reč i infarmacyjnaja kampanija, ale i hramadski zapyt, emacyjny drajv i adpaviedny histaryčny momant.
— Ja nie dumaju, što mify ŭvohule stvarajucca tak: maŭlaŭ, voś vakoł hetaha varta zrabić mif, a vakoł inšaha nie varta. Kali niešta zamacoŭvajecca, heta adbyvajecca bolš naturalna. U peŭny momant vobraz moža strelić, a moža i nie. Šmat zaležyć ad patreby času. Kali ž mif pačynajuć rabić štučna, heta časta ni da čaho nie pryvodzić.
Kłasičnym prykładam Aleś Paškievič nazyvaje Kraledvorski rukapis u Čechii. U XIX stahodździ jaho vydali za pomnik staražytnaj češskaj litaratury, ale paźniej vyśvietliłasia, što heta padrobka. Tym nie mienš rukapis paśpieŭ adyhrać svaju rolu ŭ časy nacyjanalnaha adradžeńnia: hramadstvu byŭ patrebny dokaz staražytnaści i kulturnaj vieličy čechaŭ.
U biełaruskaj historyi padobnuju funkcyju, pavodle Alesia Paškieviča, častkova vykanali knihi Mikoły Jermałoviča:
— Naprykancy 1980‑ch amal ničoha padobnaha pa-biełarusku nie było. Ludziam, asabliva intelihiencyi, byli patrebnyja natchnialnyja tvory, jakija dazvalali hanarycca svajoj, biełaruskaj, a nie savieckaj, minuŭščynaj. Jermałovič razburaŭ adny mify i adnačasova stvaraŭ inšyja — naprykład, pra Vialikaje Kniastva Litoŭskaje jak vyklučna biełaruskuju dziaržavu. Paźniej akademičnaja navuka šmat čaho nie paćvierdziła. Ale ŭ toj momant knihi adkazvali na realnuju hramadskuju patrebu i tamu spracavali.
Siońnia, ličyć historyk, infarmacyjnaje pole ŭžo nie pustoje. Jość histaryjahrafija, prafiesijnyja daśledčyki i mahčymaści chutka pravieryć hučnuju viersiju. Paŭtaryć situacyju kanca 1980‑ch užo nie atrymajecca.
«Nam nie treba dakazvać, što my jeŭrapiejcy»
Adzin z hałoŭnych pasyłaŭ ekśpiedycyi — pakazać, što biełaruskija ziemli ŭžo ŭ Siaredniavieččy byli ŭklučanyja ŭ jeŭrapiejskuju palityčnuju i kulturnuju prastoru. Safija stała karalevaj Danii, a jaje dzieci — častkaj niekalkich jeŭrapiejskich dynastyj.
Alesia Paškieviča taki arhumient nie pierakonvaje:
— Usia naša historyja — jeŭrapiejski kantekst. Historyja Vialikaha Kniastva Litoŭskaha — jeŭrapiejskaja. Našy mahnaty vučylisia ŭ Jeŭropie, padtrymlivali suviazi ź jeŭrapiejskimi dvarami, siudy prychodzili jeŭrapiejskaja kultura i idei. Nam nie treba praz staražytnuju kniazioŭnu, jakuju tysiaču hadoŭ tamu vydali zamuž, jašče raz dakazvać, što my jeŭrapiejcy.
Alaksiej Łastoŭski hladzić na pošuk jeŭrapiejskich suviaziaŭ inakš. Jon źviazvaje jaho ź ciapierašnim stanoviščam biełarusaŭ, raskidanych pa roznych krainach paśla vialikaj chvali emihracyi:
— Tut jość vidavočny paradoks. Z adnaho boku, ludzi šukajuć svaje karani, svaju spadčynu, toje, što było pryzabyta abo stračana. Ź inšaha — biełarusy ciapier raściarušanyja pa ŭsim śviecie. Takaja situacyja naturalna prymušaje šukać niešta biełaruskaje pa-za miežami Biełarusi. I raptam vyśviatlajecca, što našyja ślady možna znajści ŭ Kapienhahienie, Rynhstedzie, u dackaj dynastyčnaj historyi.
Ci pryniesła akcyja karyść
Alaksiej Łastoŭski ličyć, što inicyjatyva ŭžo pryniesła vidavočnuju karyść: pra Safiju Mienskuju, Kryž Dahmar i siaredniaviečnyja suviazi pamiž Połackaj ziamloj i Skandynavijaj zahavaryli ludzi, jakija raniej ničoha pra ich nie viedali:
— Ažyviłasia dyskusija pra adnosiny pamiž Danijaj i Połackaj dy Mienskaj ziemlami. Hienieałahičnyja i mižnarodnyja suviazi taho času daśledavanyja słaba i viadomyja vuzkamu kołu ludziej. Ciapier ich abmiarkoŭvajuć — i heta karysna, — kaža jon. — Samaje strašnaje, kali minułaje nam niecikavaje i ŭsprymajecca jak dalokaja kraina. Kali vakoł historyi zdymajuć filmy, stvarajuć turystyčnyja abjekty abo ładziać takija akcyi, heta zaŭsiody vyklikaje sprečki. Ale praz sprečku my daviedvajemsia niešta novaje pra siabie i farmulujem ułasnyja pazicyi.
Na jaho dumku, navat niedakazanaja viersija nie naniasie vialikaj škody, kali publična nazyvać jaje mienavita hipotezaj:
— Kryž nikudy nie źniknie i nie budzie vykradzieny piratami. Ludzi sabrali hrošy, zrabili repliku, atrymali mahčymaść dla pryhody. Ale adnačasova jany pačali abmiarkoŭvać abstaviny znachodki kryža, jaho pachodžańnie i ŭłasnyja karani. Tamu pazityŭ u hetaj historyi taksama jość.
Aleś Paškievič nie vieryć, što replika zamacujecca jak značny biełaruski simvał, ale pryznaje kaštoŭnaść samaarhanizacyi:
— Ja aceńvaju skieptyčna pierśpiektyvu taho, što hety vobraz zamacujecca. Ale ludzi sami ŭsio zrabili: ni na kaho nie čakali, ni na kaho nie pierakładali adkaznaść, ničoha nie patrabavali. Kali ŭ ich jość resursy, impet i žadańnie, heta možna tolki vitać.
Zrešty, paśla padarožža ŭ Kapienhahien u repliki kryža źjaviłasia ŭłasnaja bijahrafija. Jana stała artefaktam biełaruskaj emihracyi, publičnaj akcyi i vialikaj sprečki pra toje, ci možna stvaryć nacyjanalny mif u juvielirnaj majsterni. Pakul ža samaje dakładnaje aznačeńnie hetaj rečy zaležyć ad taho, chto na jaje hladzić.
Ciapier čytajuć
«Kali vy pazakryvajecie ja**lniki»: złoŭleny na dopinhu amapaviec z Hrodna pakazaŭ svajo vysokakulturnaje abličča11
Kamientary
Možna, kaniešnie, hrošy i inakš patracić, ale voś jany vyrašyli tak. Z karyściu dla siabie i dla inšych