Допыты і пагрозы. Што адбываецца са студэнтамі ЕГУ пасля прызнання ўніверсітэта «экстрэмісцкім»

BBC піша, як жыццё студэнтаў і выкладчыкаў ЕГУ падзялілася на «да» і «пасля» і якая будучыня чакае ўніверсітэт, калі беларусы больш не змогуць тут вучыцца.

«Разумення будучыні няма»

«Спачатку мяне завялі ў кабінет і забралі мой пашпарт. Яны [КДБ] пагражалі мне, што, калі я не буду супрацоўнічаць, яны пасадзяць мяне і ўсіх маіх сваякоў», — кажа Кіра.

Кіра (імя зменена) — студэнтка Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта (ЕГУ). У 2004 годзе Міністэрства адукацыі Беларусі пазбавіла ўніверсітэт ліцэнзіі, і з таго часу ён знаходзіцца ў Літве.

Да нядаўняга часу больш за 70% студэнтаў універсітэта складалі беларусы, а ЕГУ лічыўся адным з нешматлікіх універсітэтаў, дзе моладзь з гэтай краіны магла атрымаць незалежную еўрапейскую адукацыю.

Аднак у красавіку 2026 года Вярхоўны суд Беларусі прызнаў універсітэт «экстрэмісцкай арганізацыяй» — цяпер Кіры, як і сотням іншых студэнтаў, пагражае турэмнае пакаранне за навучанне ў ЕГУ.

Прызнанне ЕГУ «экстрэмісцкай арганізацыяй» адбываецца на фоне працяглых рэпрэсій у Беларусі. Нягледзячы на перыядычнае вызваленне груп палітвязняў, у краіне працягваюць выносіць прысуды, якія праваабаронцы называюць палітычна матываванымі.

На гэты момант у Беларусі статус палітвязняў маюць больш за 870 чалавек, аднак праваабаронцы сцвярджаюць, што рэальная колькасць людзей, якія ўтрымліваюцца ў турмах па палітычных матывах, значна большая.

За апошнія гады амаль усе незалежныя СМІ і няўрадавыя арганізацыі былі ліквідаваныя альбо вымушаныя пакінуць Беларусь. Многія з іх, як і ЕГУ, былі прызнаныя «экстрэмісцкімі фармаваннямі».

Праваабаронцы называюць кампанію супраць ЕГУ беспрэцэдэнтнай. Па ўсёй Беларусі праходзяць ператрусы і допыты ў рамках «справы ЕГУ». Паводле звестак праваабарончага цэнтра «Вясна», зафіксавана больш за 180 выпадкаў пераследу. Сілавікі пагражаюць крымінальнай адказнасцю нават сваякам студэнтаў.

Павялічыць

«Многія студэнты баяцца за сваю сям’ю. Я ведаю, напэўна, чалавек дзесяць, якія адлічыліся альбо падрабілі дакументы, каб адправіць іх у КДБ і каб ад іх проста адчапіліся», — кажа Кіра.

За гады свайго існавання ЕГУ сутыкнуўся з мноствам выклікаў.

Аднак студэнты і выкладчыкі, з якімі пагаварылі, лічаць, што цяперашняе выпрабаванне можа стаць адным з самых сур’ёзных у яго гісторыі і паставіць пад пытанне само існаванне ўніверсітэта.

«Разумення сваёй будучыні сёння няма ні ў акадэмічнай супольнасці, ні, думаю, сярод студэнтаў», — расказаў Бі-бі-сі адзін з выкладчыкаў ЕГУ.

Допыты ў клетцы і пагрозы смяротным пакараннем

«Мяне пасадзілі ў клетку, — успамінае Кіра. — Я дагэтуль не разумею, навошта трэба было рабіць гэта настолькі жорстка. У мяне не было сувязі з бацькамі, я прасядзела там некалькі дзён. Мне расказалі, якая мяне далей чакае непрыемная турма, што я, умоўна кажучы, згнію ў гэтай камеры».

Журналісты сустрэліся з Кірай у ціхім дворыку аднаго з віленскіх кафэ. Яна прыкметна нервавалася і за дзень да сустрэчы хацела адмяніць інтэрв’ю. Асцерагаючыся за бяспеку сваёй сям’і ў Беларусі, яна пагадзілася пагаварыць з намі толькі на ўмовах ананімнасці.

Кіра сцвярджае, што цягам апошняга года супрацоўнікі КДБ некалькі разоў спрабавалі яе завербаваць, калі падчас канікулаў яна прыязджала ў Беларусь наведаць родных.

Размовы суправаджаліся пагрозамі.

«Яны патрабавалі, каб я дала ім доступ да ўсіх магчымых і немагчымых рэсурсаў у ЕГУ», — расказвае Кіра, дадаючы, што ўзамен сілавікі гарантавалі ёй свабоду і бяспеку.

Падобная гісторыя адбылася з выпускніцай ЕГУ Ленай — яе імя таксама змененае з меркаванняў бяспекі. Яна, як і Кіра, моцна напалоханая і падчас размовы не можа стрымаць слёз. Лена расказвае, што пасля вяртання ў Беларусь у траўні гэтага года ў дзверы яе кватэры пастукалі невядомыя.

Павялічыць

«Я прачнулася і пачула званкі ў дзверы. Ну, я чалавек палахлівы. Я і не адчыняла, пакуль не пачаліся ўжо нават званкі на тэлефон. Заходзяць чалавек пяць. Адзін адразу ўзяўся афармляць дакументы. Другі праводзіў ператрус у пальчатках, і яшчэ было трое панятых. Прадставіліся супрацоўнікамі КДБ. А вы, кажуць, сведка па справе пра тое, што ЕГУ — гэта экстрэмісцкая арганізацыя. Цяпер будзе праводзіцца ператрус», — успамінае Лена.

Паводле слоў дзяўчыны, пасля гэтага ёй далі час пераапрануцца, узяць з сабой цёплыя рэчы і адвезлі ў аддзяленне. Там Лену дапытвалі, а затым прымусілі падпісаць яўку з пакаяннем, у якой утрымлівалася просьба вызваліць яе ад крымінальнай адказнасці паводле артыкулаў 361.2 і 361.4 Крымінальнага кодэкса Беларусі — фінансаванне і садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці, — а таксама абавязалі прынесці дыплом ЕГУ цягам 10 дзён.

Лена кажа, што падпісала дакумент, таму што ў яе «проста не было выбару».

«Пасля гэтага мне далі раздрукоўку пра тое, што такое экстрэмізм. Сказалі таксама падпісаць, што вы азнаёміліся, што гэта такое, што вы ведаеце, што ў выпадку чаго за гэта смяротнае пакаранне можа быць мерай пакарання», — успамінае Лена, яе голас дрыжыць.

Беларускі ўніверсітэт у выгнанні

ЕГУ быў заснаваны ў Мінску як прыватны ўніверсітэт у 1992 годзе, аднак праз 12 гадоў універсітэт закрылі. Афіцыйная прычына — неадпаведнасць патрабаванням Міністэрства адукацыі.

Каментуючы закрыццё ўніверсітэта ў 2004 годзе, Аляксандр Лукашэнка заявіў, што «сваю эліту, будучае кіраўніцтва краіны мы будзем рыхтаваць самі, у беларускіх ВНУ».

Крытыкі рэжыму Лукашэнкі тады называлі гэтае рашэнне палітычна матываваным ударам па акадэмічнай свабодзе. З 2005 года ЕГУ працуе ў Вільні і мае статус «беларускага ўніверсітэта ў выгнанні».

У ЕГУ навучаюцца каля тысячы студэнтаў. Пасля пераезду ўніверсітэта ў Літву яго скончылі больш за 2,4 тысячы чалавек.

У структуру ўніверсітэта ўваходзяць дэпартаменты сацыяльных і гуманітарных навук і мастацтваў, а таксама некалькі самастойных адукацыйных праграм.

Згодна з сайтам ЕГУ, універсітэт быў створаны, каб даваць адукацыю студэнтам з Беларусі (для іх навучанне каштуе танней), а таксама з іншых краін Усходняй Еўропы, і «накіраваны на развіццё грамадзянскай супольнасці».

«Гэта месца для тых, хто гатовы развівацца, удзельнічаць у грамадскім жыцці і аказваць глабальны ўплыў».

ЕГУ існуе дзякуючы сродкам міжнародных донараў, у тым ліку Міністэрства замежных спраў Літвы і Еўрапейскай камісіі.

У 2016 годзе частка донараў, у тым ліку Савет міністраў Паўночных краін (Nordic Council of Ministers), спыніла фінансаванне ўніверсітэта пасля ўцечкі матэрыялаў унутранага расследавання кампаніі Deloitte. Тады ж амерыканскі рэктар універсітэта Гары Дэвід Полік падаў у адстаўку.

Прамыванне мазгоў?

У жніўні 2025 года беларускія ўлады прызналі сацыяльныя сеткі ЕГУ экстрэмісцкімі, а менш чым праз год — і сам універсітэт. Згодна з беларускім заканадаўствам аб экстрэмізме, крымінальны пераслед можа пагражаць усім, хто вучыўся або выкладаў у ЕГУ пачынаючы з 2016 года, у тым ліку выпускнікам.

Гэта азначае, што цяпер студэнты і выкладчыкі могуць стаць фігурантамі крымінальных спраў аб удзеле ў экстрэмісцкім фармаванні і яго фінансаванні — у Беларусі за гэта пагражае да шасці гадоў пазбаўлення волі.

Беларускія ўлады лічаць, што ЕГУ нібыта выкарыстоўваецца спецслужбамі суседніх дзяржаў, каб «нанесці шкоду інтарэсам» краіны, а дзейнасць самога ўніверсітэта накіраваная на «замах на суверэнітэт Беларусі і асновы яе канстытуцыйнага ладу».

«Універсітэт аказвае метадычную, фінансавую і іншую дапамогу прадстаўнікам радыкальных палітызаваных груповак, а таксама дэструктыўных замежных няўрадавых арганізацый», — заявіў пракурор Дзмітрый Брылёў.

Аднак студэнты, з якімі журналісты пагаварылі, сцвярджаюць, што ў ЕГУ мала гавораць пра беларускую палітыку.

«Разумееце, ну не ўсе ж ехалі ў ЕГУ, таму што яны неверагодныя апазіцыянеры і ненавідзяць радзіму. Гэта ж разглядалася да ўсяго гэтага як магчымасць вучыцца, паглядзець Еўропу, — паціскае плячыма Лена. — На маёй спецыяльнасці ніколі пра Беларусь нават нічога дрэннага не казалі. Мы яе ўвогуле нават не згадвалі. То-бок у нас ва ўніверсітэце былі не курсы, а гурткі па размове на беларускай мове. Але ж гэта, гэта ж нядрэнна».

«Я магу сказаць, што ў беларускіх універсітэтах і ў беларускіх школах займаюцца прамываннем мазгоў. І там, я б сказала, ідзе антыбеларускі парадак. Але пра дзяржаўнае ў ЕГУ, калі шчыра, я такога не заўважала», — кажа студэнтка Ганна, якая вучыцца на праграме «Еўрапейская спадчына».

У 2020 годзе Ганна хадзіла на пратэсты ў Беларусі, і выбар ЕГУ для яе быў свядомым.

«Я выбрала ЕГУ для свайго навучання, таму што дакладна разумела, што не хачу заставацца ў Беларусі, не хачу вучыцца ў сістэме, у якой дзеля добрых адзнак даводзіцца хлусіць пра сваю пазіцыю. Я дакладна разумела, што ў Беларусі заставацца не буду».

Павялічыць

Не ісці на кантакт з сілавікамі

У праваабарончым цэнтры «Вясна» расказалі Бі-бі-сі, што прызнанне ЕГУ «экстрэмісцкай арганізацыяй» не стала нечаканасцю.

«Наколькі нам вядома, існуюць два патрабаванні сілавікоў да тых, хто пацярпеў ад гэтага прызнання: альбо адлічыцца і перавесціся ў іншы ўніверсітэт, альбо вярнуцца ў Беларусь, альбо і тое, і другое.

Якая канчатковая матывацыя? Гэта незразумела. Зразумела толькі тое, што гэта не адбылося раптоўна», — разважае каардынатарка валанцёрскай службы праваабарончага цэнтра «Вясна» Яўгенія Белькіна.

Паводле Белькінай, КДБ Беларусі спрабаваў вербаваць студэнтаў ЕГУ яшчэ за год да прызнання ўніверсітэта «экстрэмісцкай арганізацыяй» (гэтую інфармацыю пацвердзілі і ва ўніверсітэце).

«Калі студэнты вярталіся на канікулы альбо па якіх-небудзь іншых справах, на жаль, яны сутыкаліся з тым, што пасля перасячэння мяжы праз нейкі час з імі звязваліся супрацоўнікі КДБ, прасілі прыйсці на допыт, на размову», — адзначае Белькіна.

«На жаль, тое, што спробы вярбоўкі студэнтаў на працягу цэлага года насілі масавы характар, стала вядома толькі пасля прызнання ЕГУ экстрэмісцкай арганізацыяй».

Нягледзячы на пагрозы і ціск, які беларускія ўлады аказваюць на студэнтаў ЕГУ, уступаць у кантакт з сілавікамі не варта, лічыць Яўгенія Белькіна.

«Мая заўсёды першая парада — ніколі не ўступаць у камунікацыю з супрацоўнікамі ніякіх сілавых ведамстваў Беларусі, калі яны самі не прыходзяць. То-бок самастойна несці нейкія дакументы, самастойна ўступаць у камунікацыю — гэта даваць ім дадатковую інфармацыю, якую яны могуць выкарыстаць не толькі супраць нас, але і супраць іншых людзей».

«Яны не да канца разумеюць гэтую небяспеку»

Пад пагрозай пераследу з боку беларускіх уладаў апынулася і акадэмічная супольнасць ЕГУ, большасць прадстаўнікоў якой — беларусы.

Пасля прызнання ўніверсітэта «экстрэмісцкай арганізацыяй» частка выкладчыкаў звольнілася, некаторыя перайшлі працаваць у іншыя ўніверсітэты. Аднак дакладная колькасць тых, хто пакінуў універсітэт, невядомая.

З журналістамі пагадзіўся пагаварыць Яўген — яго імя змененае з меркаванняў бяспекі. У Беларусі яму пагражае крымінальная справа. Яўген кажа, што атмасфера ва ўніверсітэце блізкая да адчаю.

«Там рэктар асабіста і большасць адміністрацыі — яны не з Беларусі, яны, магчыма, не да канца разумеюць гэтую небяспеку. А калі сам яе не пражываеш, калі не маеш падобнага досведу, зразумець наступствы і тое, наколькі гэта балюча, напэўна, не так відавочна», — кажа ён.

Былая выкладчыца ЕГУ Таццяна Чуліцкая кажа, што пасля 2020 года многія беларускія выкладчыкі сутыкнуліся з пагрозай пераследу.

«Цяпер, на жаль, тыя, хто працуе ў ЕГУ, усе, хто там займаецца выкладаннем, даследаваннямі, яны таксама аказваюцца ў гэтай зоне рызыкі. І, вядома, я баюся, што некаторыя людзі будуць вымушаныя сысці, і гэта вялікае пытанне — куды. Таму што акадэмічнае асяроддзе даволі канкурэнтнае, і знайсці месца даволі складана».

Чуліцкая была завочна асуджаная беларускімі ўладамі на 10 гадоў калоніі па справе «аналітыкаў Святланы Ціханоўскай» і не можа вярнуцца дадому.

«Мы займаемся даследаваннямі, і гэта, у прынцыпе, таксама становіцца злачыннай дзейнасцю ў Беларусі, — адзначае Чуліцкая. — Гэта нясе рызыкі для нашых сем’яў, якія знаходзяцца там, таму што іх пераследуюць, на іх аказваецца ціск. І, вядома, гэта стварае для нас вельмі вялікія псіхалагічныя рызыкі».

Павялічыць

Рэакцыя ўніверсітэта

Студэнты ЕГУ, з якімі журналісты пагаварылі, лічаць, што адміністрацыя ўніверсітэта зрабіла для іх недастаткова пасля прызнання ўніверсітэта экстрэмісцкай арганізацыяй.

«Размовы пра прызнанне ЕГУ экстрэмісцкім пачаліся яшчэ ў снежні 2023 года, — кажа Кіра. — Часу было дастаткова. Ці была аказаная якая-небудзь дапамога? Не. Нас затыкалі, казалі, што гэта хлусня, нічога такога ўвогуле не будзе».

«Універсітэт выказаў занепакоенасць, зрабіўшы рассылку на электронную пошту, але неяк нічога канкрэтнага сказана не было», — дадае студэнтка Ганна.

Паводле Яўгена, да прызнання ЕГУ экстрэмісцкай арганізацыяй адміністрацыя ўніверсітэта запэўнівала выкладчыкаў і студэнтаў, што ў яе ёсць план дзеянняў.

«Яны казалі, што гатовыя да любых сцэнароў. І калі раптам такое здарыцца, то план будзе ўведзены ў дзеянне. Але вось гэта здарылася, і аказалася, што, акрамя заявы пра салідарнасць, гэты план больш асабліва ні ў чым не заключаецца».

Паводле адміністрацыі ЕГУ, з універсітэта адлічыліся не менш за сто чалавек. Некаторыя выкладчыкі асцерагаюцца, што калі паток студэнтаў з Беларусі працягне скарачацца, пад пытаннем можа апынуцца і сама будучыня ўніверсітэта.

«Я думаю, што літаральна ўжо праз месяц-два мы можам прыйсці да таго, што колькасць студэнтаў ва ўніверсітэце скароціцца настолькі, што стане немагчыма фінансава забяспечваць яго функцыянаванне», — кажа Яўген.

«Закладнікі, якім мы не зможам дапамагчы»

У адміністрацыі ўніверсітэта заявілі, што для студэнтаў і выкладчыкаў, якія знаходзяцца ў Літве, абаронай ад беларускіх уладаў служыць літоўскае і еўрапейскае заканадаўства.

«Але людзям, якія застаюцца ў Беларусі, мы перадусім рэкамендуем сур’ёзна задумацца, ці варта ім пакідаць краіну, таму што ў нейкі момант сітуацыя можа стаць для іх сапраўды вельмі небяспечнай», — сказаў рэктар ЕГУ Вілюс Шадаўскас.

На пытанне, ці спрабуе ўніверсітэт такім чынам адгаварыць будучых беларускіх абітурыентаў ад паступлення, Шадаўскас адказаў, што кожны павінен прымаць гэтае рашэнне самастойна.

«Студэнты, якія вырашаць пераехаць, па-ранейшаму могуць гэта зрабіць. Мы можам даць ім месца ў інтэрнаце на першы час і дапамагчы ўладкавацца, каб яны адчувалі сябе хаця б у адноснай бяспецы».

Шадаўскас дадаў, што ўніверсітэту неабходна адаптавацца да новых рэалій і карэктаваць метады працы, у тым ліку прыцягваць рускамоўных студэнтаў з іншых краін. Пры гэтым ён дадаў, што ЕГУ па-ранейшаму застаецца ўніверсітэтам, прызначаным для беларускай моладзі, нягледзячы на колькасць абітурыентаў з гэтай краіны.

Кажучы пра выкладчыкаў, Шадаўскас заявіў, што, пачынаючы з новага семестра, універсітэт рэкамендуе ім знаходзіцца ў Літве.

«Мы настойліва рэкамендуем — нават, хутчэй, патрабуем, паколькі яны з’яўляюцца нашымі супрацоўнікамі, — не ездзіць у Беларусь. У цяперашняй сітуацыі любы выкладчык можа фактычна апынуцца закладнікам. І, разумеючы нашы магчымасці, мы, на жаль, не зможам яму дапамагчы».

***

Пасля затрымання Кіры ўдалося пакінуць Беларусь — цяпер яна працягвае навучанне ў ЕГУ і разглядае магчымасць перавесціся ў іншы ўніверсітэт.

Ганна перавялася на факультэт права, каб у будучыні займацца праваабарончай дзейнасцю.

Яўген па-ранейшаму выкладае ў ЕГУ.

Лена з’ехала з Беларусі пры дапамозе дабрачынных арганізацый. Цяпер яна плануе паступаць у магістратуру ў Еўропе альбо падаваць заяву на атрыманне гуманітарнага віду на жыхарства. Перажытае ў Беларусі дагэтуль яе не адпускае.

«Як толькі я адтуль выйшла, адразу заплакала, таму што гэта ўсё вельмі страшна. Памятаю, яшчэ [падчас допыту] зайшоў адзін чалавек і сказаў, што я здрадніца радзімы, што ў ЕГУ вучацца адны дрэнныя людзі. Вось і ўсё. Ну, я не ведаю, адчуваеш сябе такой маленькай, што вось цяпер можна было і застацца там».

Ніхто з герояў гэтага матэрыялу не збіраецца вяртацца ў Беларусь.

• 1
• 0
• 0
• 3
• 0
• 5
• 10
• 0