Adnaŭleńnie vysachłaha Aralskaha mora nie abaviazkova pavinna aznačać tolki hihanckija vydatki. Novaje daśledavańnie pakazvaje, što paŭtornaje napaŭnieńnie vadajoma moža praduchilić značnyja vykidy parnikovych hazaŭ i stvaryć mahčymaści dla pryciahnieńnia šmatmiljardnaha finansavańnia z rynku vuhlarodnych kredytaŭ.
Vysychańnie Aralskaha mora ličycca adnoj z najbujniejšych ekałahičnych katastrof na płaniecie. Hetaje voziera, jakoje kaliści było čaćviortym pa vieličyni ŭ śviecie, pačało źnikać u 1960‑ia paśla taho, jak vody rek Amudarji i Syrdarji, što jaho žyvili, byli pieranakiravanyja na maštabnyja iryhacyjnyja prajekty.
Da kanca 1980‑ch hadoŭ uzrovień vady źniziŭsia nastolki, što niekali adzinaje Aralskaje mora padzialiłasia na Paŭnočny i Paŭdniovy Arał. Paźniej Paŭdniovy Arał, jaki praciahvaŭ imkliva skaračacca z-za niedachopu prytoku vady z Amudarji, raździaliŭsia na ŭschodniuju i zachodniuju častki.
Paŭnočny Arał, jaki siłkujecca vodami Syrdarji, udałosia častkova stabilizavać, u tym liku dziakujučy pabudavanaj u 2005 hodzie Kokaralskaj płacinie.
Situacyja ŭ paŭdniovaj častcy značna horšaja: bolšaja častka byłoha dna tam ahaliłasia i pieratvaryłasia ŭ salanuju pustyniu. U cełym u vyniku šmathadovaha vysychańnia ad niekali vielizarnaj akvatoryi Aralskaha mora zastałasia tolki nievialikaja častka. Adnak nastupstvy hetaha pracesu nie abmiažoŭvajucca strataj vady i pieratvareńniem dna ŭ pustyniu. Aholenaje dno stała krynicaj vuhlakisłaha hazu.
Sprava ŭ tym, što aziory i ŭnutranyja mory adyhryvajuć važnuju rolu ŭ hłabalnym cykle vuhlarodu, pakolki na praciahu doŭhich pieryjadaŭ nazapašvajuć u svaich adkładach arhaničnyja rečyvy, zachoŭvajučy vuhlarod, jaki pieršapačatkova byŭ pahłynuty z atmaśfiery raślinami i vodaraściami.
Adnak, kali takija vadajomy vysychajuć, ich funkcyja zachoŭvańnia vuhlarodu źmianiajecca na procilehłuju: adkłady apynajucca pad uździejańniem atmaśfiery, arhaničnyja rečyvy raskładajucca, a vuhlarod viartajecca ŭ pavietra ŭ vyhladzie CO₂.
Jak na adnaŭleńni Arała možna zarabić
Novaje daśledavańnie, vyniki jakoha apublikavanyja ŭ časopisie Science, pakazvaje, što adkłady, aholenyja ŭ vyniku adstupleńnia mora, z 1960 hoda vykinuli ŭ atmaśfieru 748 miehaton vuhlakisłaha hazu. U toj ža čas navukoŭcy vyjavili, što značnaja kolkaść vuhlarodu ŭsio jašče zastajecca pachavanaj pad byłym dnom voziera. Paŭtornaje zatapleńnie mahło b praduchilić vykid jašče 605 miehaton CO₂.
Daśledčyk Centra pieradavych daśledavańniaŭ Błaniesa (CEAB-CSIC, Ispanija) i viadučy aŭtar pracy Rafael Marse ŭ pres-relizie, apublikavanym na sajcie navukovaj ustanovy, tłumačyć:
«Pad Aralskim moram schavany vuhlarodny skarb. Kali hetyja adkłady zastanucca adkrytymi, vuhlarod budzie praciahvać vykidvacca ŭ atmaśfieru. Kali ž mora znoŭ napoŭnicca vadoj, hety samy vuhlarod moža pieratvarycca z krynicy vykidaŭ u častku klimatyčnaha rašeńnia».
Pavodle aŭtaraŭ, zachavańnie vuhlarodu moža mieć značnuju ekanamičnuju kaštoŭnaść na dobraachvotnych vuhlarodnych rynkach i patencyjna prynieści ad $3,6 miljarda da $18 miljardaŭ u vyhladzie vuhlarodnych kredytaŭ, jakimi možna handlavać. Manietyzacyja zachavanaha vuhlarodu praz takija kredyty mahła b dapamahčy pryciahnuć mižnarodnaje finansavańnie i zrabić paŭtornaje zatapleńnie bolš realistyčnym ź finansavaha punktu hledžańnia.
Aŭtary aceńvajuć, što inviestycyi ŭ pamiery kala $9,7 miljarda ŭ palapšeńnie kiravańnia vodnymi resursami — pavyšeńnie efiektyŭnaści iryhacyi i aptymizacyju infrastruktury — mahli b pavialičyć prytok vady nastolki, kab adnavić kala 50% płoščy pavierchni voziera ŭ paraŭnańni z uzroŭniem 1960 hoda. Heta adnačasova dazvoliła b zhienieravać kala 323 miehaton vuhlarodnych kredytaŭ u ekvivalencie CO₂.
Choć poŭnaje adnaŭleńnie Aralskaha mora zastajecca vielizarnym techničnym, sacyjalnym i palityčnym vyklikam, klimatyčnaje finansavańnie mahło b stać katalizataram hetaha pracesu.
Navukoŭcy padkreślivajuć, što Aralskaje mora — nie adziny vadajom, vysychańnie jakoha moža paŭpłyvać na vuhlarodny cykł. Padobnyja pracesy mohuć adbyvacca ŭ Vialikim Salonym voziery ŭ štacie Juta i voziery Sołtan-Si ŭ Kalifornii (ZŠA), voziery Urmija na paŭnočnym zachadzie Irana, a taksama ŭ voziery Čad, raźmieščanym na miažy Čada, Kamieruna, Nihiera i Nihieryi. Asobnuju zaniepakojenaść vyklikaje Kaśpijskaje mora. Pavodle prahnozaŭ, u najbližejšyja dziesiacihodździ jaho ŭzrovień taksama moža istotna źnizicca.
Kamientary
Tut navat na Paleśsi svaje reki pazavaročvali i viartać nie źbirajucca ŭ ramkach byccam by adnoj krainy. A tam, jak razumieju, treba damaŭlacca Kazachstan, Uźbiekistan i moža navat Tadžykistan. I samomu Uźbiekistanu što, admaŭlacca ad častki sielskaj haspadarki?
Chutčej pakinuć usio jak jość.