Čovien nie źbivajuć, jaho znachodziać unutry duba. Majstar na Paleśsi robić unikalnyja łodki
Leanid Šviec vydzioŭbvaje łodki z celnaha dubu — tak, jak heta rabili prodki ciapierašnich palešukoŭ bolš za tysiaču hadoŭ tamu. Narodny majstar žyvie ŭ vioscy Pieraroŭ Žytkavickaha rajona. U jaho 28 sotak ziamli, kury-niasuški, nievialiki pčalnik i redki ciapier navyk — jon umieje rabić prypiackija łodki-daŭbionki, abo, jak ich tut nazyvajuć, čoŭny. Vydańnie Times.by pryjechała pahladzieć na «bałotny ŭsiudychod».
Dziedaŭ kapył i načoŭka ź viarby
U dvary ŭ Leanida Švieca ŭsio pa-haspadarsku: pracoŭnyja budynki ŭ adnu liniju, akuratna składzienyja drovy, na kručkach — drot da drotu. Kala chaty ź biełaj cehły — samarobnyja stoł i łaŭka. Za aharodžaj z rabicy — pieraarany na zimu aharod.
Kala adnoj z adryn źviartaje na siabie ŭvahu čyhunny ahrehat, padobny da vialikaj miasarubki.
«Siačkarnia heta, — łović pozirk haspadar i adkryvaje nakryŭku davajennaha miechanizma. — Ad dzieda Ničypara dastałasia. Šaściareńki, nažy — usio na miescy. Lubuju travu i siońnia zdrobniać».
Dzied žyŭ u susiednim Chvajensku, byŭ najlepšym cieślarom u akruzie. Instrumienty, jakimi jon vydzieŭb svoj čovien, da hetaha času zachavalisia.
Leanid pakazvaje pradmiet, padobny da siakiery, i dva struhi — z pramym i vyhnutym lazom. Usio samarobnaje, kaliści vykavanaje ŭ paleskaj kuźni.
«Heta kapył, — pakazvaje majstar siakieru ŭ formie stupni z zahnutymi z abodvuch bakoŭ kancami. — Takim siaredzinu stvała vyčesvajuć. Robiać heta ŭžo paśla taho, kali zvyčajnaj siakieraj źniali abałonu — pieršy słoj pad karoj».
Kruhłym struham, pavodle słoŭ Leanida, vyraŭnoŭvajuć ścienki čoŭna da patrebnaj taŭščyni.
«Zaraz pakažu», — kaža jon i źnikaje za adrynaj. Praz paru siekundaŭ viartajecca z pradmietam, padobnym da hłybokaha padnosa.
«Viedajecie, što heta? — intryhuje haspadar i, nie dačakaŭšysia adkazu, vydaje: — Načoŭki. U takich maja babula pampuški rasčyniała. Jašče ŭ ich prać možna i dziaciej kupać».
Fota: Times.by
Hetyja načoŭki dzied Ničypar vyrazaŭ ź viarby bolš jak paŭstahodździa tamu.
«Mnie tady hadoŭ siem było. Jon ich za dzień zrabiŭ. Pamiataju, kažu dziedu: taksama tak chaču, navučy. A jon zaśmiajaŭsia: «Spačatku dub ad viaza navučysia adroźnivać — tady nie tolki načoŭki, ale i čovien zrobiš». Da hetaha času pamiataju jaho słovy».
«Nohi sami viaduć da vady»
Leanidu Šviacu 63 hady. U Pieraroŭ jon pierajechaŭ z susiedniaj vioski ŭ 1990-m, kali ažaniŭsia. Da hetaha pracavaŭ kiroŭcam na Poŭnačy, paśpieŭ vyvučycca na burylščyka i adsłužyć u armii.
Vioska Pieraroŭ siońnia nievialikaja.
«Čałaviek sa sto dvaccać zastałosia. Staryja pamirajuć, a maładych mała. Chacia pracy chapaje i ŭ nacparku «Prypiacki», i ŭ bujnoj haspadarcy «Ahra-Laskavičy». Było b žadańnie», — kaža Leanid.
Apošnija piatnaccać hadoŭ Leanid Šviec pracuje mašynistam pompavaj stancyi: sočyć za ŭzroŭniem vady ŭ mielijaracyjnych kanałach. A ŭ svabodny čas rybačyć.
«Kali paličyć, kolki dzion na race pravioŭ i doma, to, napeŭna, pieršych budzie ŭ razy bolš. Ciapier užo mienš na rybu chadžu. Ale nohi sami viaduć da vady. Kali nie parybačyć, dyk prosta pastajać na bierazie, padychać pieraroŭskim pavietram».
Litaralna dzień tamu Leanid płavaŭ na druhi bierah raki. Tam, u lesie, u jaho pčoły. Dabracca da vullaŭ chutčej za ŭsio na łodcy.
«Pierapłyŭ raku — i na miescy. A kali b mašynaj pajechaŭ, to zmarnavaŭ by try hadziny času. Vielmi šmat abjazdžać treba», — tłumačyć palašuk.
Raniej u Pierarovie i navakolnych vioskach čovien byŭ u kožnaha haspadara. Jano i zrazumieła: kali Prypiać nastupała na viosku, nijakaja technika prajści nie mahła. Pavodki byli takoj siły, što vyvaročvała viekavyja duby.
U apošnija hady vialikaja vada stała ŭ Pierarovie niačastym hościem, tamu ŭbačyć na race draŭlanuju łodku, a tym bolš čovien — vialikaja redkaść.
Ale nie dla Leanida Šviaca. Jahony pačarnieły ad času rarytet i źbitaja z došak płaskadonka pastajanna pryšvartavanyja kala bieraha.
Uroki majstroŭ Masło
Svaju pieršuju łodku Leanid Šviec źbiŭ z došak u čatyrnaccać hadoŭ.
«Ničoha niezvyčajnaha. Raniej płaskadonki kožny chłapčuk na Paleśsi ŭmieŭ rabić. Ja ž ź siamji cieślaroŭ, mnie sam boh zahadaŭ, — kaža Leanid. — A voś čoŭny pa staražytnaj technałohii vydzioŭbvali adzinki».
Uroki majsterstva Leanid braŭ spačatku ŭ dzieda Ničypara, a kali pierajechaŭ u Pieraroŭ, u susiedziaŭ — ciozkaŭ pa proźviščy Vasila Famiča i Viktara Jakubaviča Masło. Tyja rabili čoŭny na prodaž i viedali pra ich bolš, čym chto-niebudź u akruzie.
Jany i navučyli, što najlepšy dla čoŭna materyjał — dub, ale jaho treba ŭmieć vybrać z vyvarataŭ (dreva, što ŭpała. — Zaŭv. Times.by). I reč nie tolki ŭ vyšyni i dyjamietry stvała. Źniešnie mocny dub moh akazacca nieprydatnym. Masło pakazali, jak heta pravieryć.
«Spačatku treba adsiačy častku kary, potym źniać słoj abałoni, a heta jašče 3—4 santymietry. Kali da pracoŭnaj častki dojdzieš, adkali ad jaje ščepku i kiń u vadu. Patonie — dub dla čoŭna drenny, razvaročvajsia i idzi. Papłyvie — biarysia za rabotu», — uspaminaje ŭroki Masło palašuk.
Pracavali majstry niepasredna ŭ lesie. Dziaŭbli čoŭny ŭručnuju, nijakich elektrainstrumientaŭ u ich nie było.
«Svaimi vačami bačyŭ, jak adnojčy dziadźki Masło ranicaj pajechali za raku na adnym čoŭnie, a viečaram prypłyli ŭžo na dvuch. Voś siła jakaja ŭ ludziej była. Zvyčajna vopytnamu majstru tydzień byŭ patrebny na toje, kab pastavić čovien na vadu», — pravodzić paraleli Leanid.
Svoj pieršy čovien jon zrabiŭ u 36 hadoŭ i pierakanaŭsia: praca vielmi ciažkaja. Dałoni ścior da kryvavych mazaloŭ. Tady i zrazumieŭ, čamu baćka kupiŭ sabie čovien, a nie zrabiŭ pa prykładzie dzieda sam.
Pracavaŭ Leanid u lesie miesiac, ale praces tak zachapiŭ, što jon vyrašyŭ choć raz u try-čatyry hady bracca za kapył. Siońnia jon adziny va ŭsioj Biełarusi majstar pa prypiackich čoŭnach.
Leanida pastajanna zaprašajuć padzialicca svaimi viedami na fiestyval etnakulturnych tradycyj «Klič Paleśsia». Duby dla majstar-kłasaŭ na fiestyvalnuju placoŭku pryvozić nacpark «Prypiacki».
«Pra što zvyčajna pytajucca? Čaściej za ŭsio pra pamiery «bałotnaha ŭsiudychoda» — tak adnojčy chtości z haściej nazvaŭ moj čovien, — śmiajecca Leanid. — Daŭžynia pavinna być 5,2 mietra, šyrynia ŭ piaredniaj častcy — nie mienš za 85 santymietraŭ. Da karmy jana pastupova zvužajecca».
Z takimi habarytami, kaža majstar, čovien atrymlivajecca ŭstojlivym i chodkim, daść foru luboj inšaj draŭlanaj łodcy. «Pojdziem da raki, pakažu», — prapanuje jon.
«Čovien nie płyvie — jon šamacić»
Ad dvara Leanida iduć da lasnoj zatoki. Kala bieraha staroha rečyšča Prypiaci pahojdvajucca na vadzie čovien i płaskadonka.
Leanid pieraličvaje adroźnieńni biez doŭhich rozdumaŭ. U čoŭna plusaŭ bolš, čym u zvyčajnaj łodki. Jon chutčejšy, bolš manieŭrany i lepš prachodzić pa zarosłych vadajomach.
«Tuju adlehłaść, što na łodcy za hadzinu prapłyvieš, na čoŭnie — za 35—40 chvilin, — kaža majstar. — A jašče dobry čovien nastolki pasłuchmiany, što adčuvaje samy mały ruch haspadara».
Dla rybaka heta vialikaja pieravaha, asabliva kali łoviać na darožku.
«A ŭ rybnych zatokach i račnych starykach, dzie trava dy chmyźniak, čovien nie płyvie — jon šamacić. Tak što tak — bałotny ŭsiudychod, nie inakš», — uśmichajecca palašuk.
Kab kiravać čoŭnam, dastatkova adnaho viasła. Univiersalnaha pamieru, na dumku Leanida, nie byvaje.
«Vyšyniu viasła padbiraju pad rost rybaka, taŭščyniu — kab palcy sychodzilisia i zručna było trymać. Viasło nie pavinna padymacca vyšej za kalena, a pa šyryni — nie vychodzić za dałoń, — pakazvaje majstar. — Zrobiš bolš — śpina pačnie baleć, i kiravać stanie ciažka».
Leanid vyrazaje viosły ź jasieniu. Kaža, jon bolš mocny i daŭhaviečny za sasnu i viarbu.
Jość u prypiackaha čoŭna jašče adna asablivaść — zachoŭvać takuju łodku lepš u vadzie.
«Čovien navat na zimu bolš razumna pad ildom pakinuć, čym na bierazie. Sonca ŭ lubuju paru hoda śviecić — ad jaho dreva rassychajecca. A vilhać dla jaho — naturalnaje asiarodździe», — tłumačyć majstar.
Na pieršy pozirk čovien zdajecca niaŭstojlivym: voś-voś i jon pierakulicca. Ale nie, heta padmanlivaje ŭražańnie. Daŭbionka płyvie pa vodnaj hładzi lohka i chutka.
Darahoje ramiastvo
Paśla račnoj prahułki Leanid prapanuje zajści ŭ les. Dziesiać chvilin błukańniaŭ, i jon znachodzić toje, što chacieŭ pakazać.
Abdymaje stvoł vielizarnaha duba, prykidvaje vyšyniu i robić vysnovu — «atrymajecca dobry čovien».
«U dyjamietry krychu bolš za mietr. Da pieršych halin mietraŭ šeść, i sučkoŭ niama, — nachvalvaje dreva majstar. — I bačycie — charakterny dla budučaha čoŭna vyhib jość. Heta naohuł cudoŭna».
Ale prosta pryjści ŭ les i śsiačy dreva siońnia nielha. Za dazvołam treba źviarnucca ŭ nacpark.
«Kub dziełavoj draŭniny dubu siońnia kaštuje kala $100. Tak što na adzin tolki materyjał pojdzie bolš za $1000», — prykidvaje Leanid.
Popyt na čoŭny, kaža majstar, jość, ale nievialiki. Pryčyna vidavočnaja — doraha.
«Paru hadoŭ tamu mnie patelefanavali ź Viciebskaj vobłaści. Cikavilisia canoj i majoj hatoŭnaściu ŭziacca za zakaz, — uspaminaje palašuk. — Ja adrazu skazaŭ: spačatku vyrašycie pytańnie z materyjałam i papiaredziŭ, što budzie doraha. Mnie dali zrazumieć, što źviartajucca ludzi bahatyja i mohuć dazvolić sabie takija vydatki».
Svaju pracu Leanid tady acaniŭ u adzin siaredni zarobak pa krainie. Paabiacaŭ, što za tydzień zrobić čovien. Ale pa rukach tak i nie ŭdaryli.
«Niešta, vidać, tam nie zrasłosia. Atrymlivajecca, navat bahatyja ludzi nie mohuć sabie siońnia dazvolić kupić čovien», — robić vysnovu majstar.
Za svajo žyćcio Leanid Šviec zrabiŭ šeść unikalnych łodak. Paru jaho rabot možna ŭbačyć u muziei pryrody ŭ Laskavičach, jašče paru — u Nacyjanalnym parku «Prypiacki». Dźvie zastalisia ŭ majstra: adnu ŭžo ŭbačyli, a druhaja patrabuje ramontu.
Hetym letam pa darozie na fiestyval u Laskavičy pieršy čovien Leanida ŭpuścili. Pry padzieńni tresnuła dno.
«Voś takaja biada, — uzdychaje majstar. — Zaraz toj čovien-niebaraka lažyć niedaloka ad ujezdu ŭ Pieraroŭ, kala darohi».
Leanid spačatku vyrašyŭ nie čapać jaho bolš, a niadaŭna pieradumaŭ — usio ž viernie rarytet dadomu. Niachaj, kaža, jak ekspanat u dvary staić.
U 2022 hodzie tradycyju vyrabu prypiackich čoŭnaŭ pryznali historyka-kulturnaj kaštoŭnaściu Biełarusi.
«Praŭda, kamu pieradać dziedaŭ kapył, struhi i ŭmieńnie bačyć u drevie budučy čovien, ja pakul nie viedaju, — sa škadavańniem zaŭvažaje Leanid. — Vučniaŭ pobač niama, a adpaviedny dub kaštuje doraha. Usia nadzieja na ŭłasnych unukaŭ».
Z samarobnym čoŭnam, husiami i ziołkami zamiest lekaŭ. Jak žyvie sapraŭdny paleski rabinzon
Majstar z Žytkavickaha rajona robić čaŭny pa staradaŭniaj tradycyi — z sucelnaha duba i z pravilnym viasłom
Jak vyhladaje staražytny biełaruski čovien
Tradycyja vyrabu čoŭna na Paleśsi atrymała status niemateryjalnaj historyka-kulturnaj kaštoŭnaści
Ciapier čytajuć
U Bychavie pastavili vyrodlivy pomnik žančynie. Razam sa skulpturaj u Kaściukovičach jon moža stać simvałam kulturnaj dehradacyi Biełarusi pry Łukašenku46
Kamientary