Zianon Paźniak. Śmiarotnaje pakarańnie

U vyznačeńnie śmiarotnaha pakarańnia, prysudžanaha sudom, nia treba ŭbłytvać chryścijanskuju relihiju. Chryścijanstva tut kirujecca dvuma pałažeńniami: «nie zabivaj» i «karalu karalova, Bohu — Bohava». Zabivać nielha. Ale, navat kali niechta zabiŭ, verdykt kary vynosić nie relihija, a śvieckaja (dziaržaŭnaja) ułada na padstavie zakonu.

Pa Starym Zakonie zabojca padlahaŭ śmierci (pa pryncypu: «voka — za voka, zub za zub» i pa zakonu: «jakoj mieraj tabie admieryli, takoj i ty admieraj»). Nakanavanaść verdyktu ŭtrymlivałasia ŭ samoj habrejskaj relihii («pryncyp talijona»). Chryścijanstva pakinuła vyznačeńnie śmiarotnaj kary śvieckaj uładzie.

Farmalna tak było zaŭsiody, navat za časy ŭsiamocnaści Papy i duchoŭnaj ułady Vatykana. Śmiarotnaha prysudu inkvizytary nie prysudžali (i nie mahli prysudžać, chryścijanstva toje zabaraniaje). Vinavataha, kali toj nie kajaŭsia i nie pryznavaŭ svajoj viny, adłučali ad Kaścioła, pryznavali adstupnikam (jeretykom) i pieradavali śvieckaj ŭładzie, kab jana pakarała jaho, jak paličać adpaviednym.

Zrazumieła, što tady, kali chryścijanstva zmahałasia z hiermetyčnymi viedami i jerasiami, vysnovy inkvizycyi mieli vyrašalnaje značeńnie. Śviecki sud časta rabiŭ prysud viadoma jaki. (Darečy, jakraz jak ŭ režymie łukašyzmu, dzie, kali chto suprać režymu, to sud pakaraje i biazrukaha, bo ŭ dałoni plaskaŭ, i niamoha, bo «kryčał».)

Pry dakazanaści viny vinavataha sensavaje i sutnasnaje značeńnie maje toje, što sud kirujecca zakonam na padstavie spraviadlivaści. Spraviadlivaść u sudzie patrabuje vyznačeńnia kary dla vinavataha i tym samym satysfakcyi dla paciarpiełaha. U vypadku zabojstva poŭnaja satysfakcyja niemahčymaja, ale maksymalnaj mieraj jaje zaspakajeńnia jość symetryčny pryncyp adpaviednaści (miera kryvi).

U hramadztvach, dzie spraviadlivaha sudu nie było, satysfakcyja «pa kryvi» dasiahałasia kroŭnaj pomstaj. Kroŭnaja pomsta abaviazvała zabić zabojcu.

U hramadztvie, dzie čałaviečaje žyćcio vysoka caniłasia, ale vyrak sudu (ci zakon) nia byŭ spraviadlivym (parušany pryncyp satysfakcyi), tady niespraviadlivy sud moh cpravakavać dziejańni samasudu. (My nazirajem ciapier takoje ŭ Rasiei, na Kaŭkazie, i navat jość vypadki ŭ Biełarusi.)

Niaraźvitaść pravavych katehoryjaŭ i dzikaść noravaŭ u manarchisckaj siaredniaviečnaj Eŭropie (akramia Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, dzie biełaruskaja systema prava była dla taho času bolš daskanałaj) pryvodziła da niepapraŭnych pamyłak, bo viaršyniaj dokazu viny ličyłasia pryznańnie vinavataha, jakoje vyciahvali zvyčajna katavańniem asoby. (U Zachodniaj Eŭropie na tym uzroŭni prava, jakoje tam było, pryznańnie padsudnaha ličyłasia hałoŭnym dokazam, i katavańnie było normaj.) U vyniku — śmiarotna pakaranym moh apynucca nievinavaty (bo čałaviek nie vytrymlivaje katavańniaŭ).

U XX stahodździ rasiejskija balšaviki, kali pravodzili hienacyd narodaŭ, demahahična ŭviali hety sastareły zahanny pryncyp u absalut dziela abhruntavańnia represijaŭ («pryznańnie — caryca dokazaŭ» — Vyšynski).

U naš čas symetryčny pryncyp adpaviednaści (satysfakcyi pa kryvi) vyjaviŭsia ź niebiaśpiečnaha boku ŭ vyniku niedaskanałaści sudoŭ i sudovych pamyłak, kali pakaranyja śmierciu byli nievinavatyja asoby.

Z raźvićciom demakratyi (i asabliva kryzysnaj jaje fazy, abapiertaj na liberalnych kaštoŭnaściach) pryncyp spraviadlivaści i symetryčnaj adpaviednaści pakarańnia pa kryvi byŭ adkinuty jak (na dumku niekatorych maralistaŭ) niedaskanały i vielmi žorstki. Hałoŭnymi arhumentami pryniaćcia takich praŭnych ujaŭleńniaŭ byli jakraz pamyłki sudoŭ i abstraktnaje pseŭdahumannaje razvažańnie ab kaštoŭnaści čałaviečaha žyćcia. Śmiarotnaje pakarańnie za zabojstvy (za śviedamyja zabojstvy) šmat dzie było admieniena. Tym samym byŭ likvidavany pryncyp symetryi i adpaviednaści pakarańnia. Liberalny sud u dačynieńni da «kryminalnaj» śmierci, faktyčna, uraŭniaŭ acenki paciarpiełaha i złačyncy, vinavataha i nievinavataha, zabitaha i zabojcy i na spravie staŭ na bok złačyncy. Byŭ parušany fundamentalny pryncyp spraviadlivaści.

Ciapier jakraz (užo doŭhi čas) idzie zmahańnie pamiž praŭnym (tradycyjnym) i liberalnym padychodami suda ŭ spravie pakarańnia za zabojstva ludziej.

Možna jašče adznačyć asablivuju idealahičnuju ahresiŭnaść liberalnaha suda ŭ hetym pytańni. U Złučanych Štatach Ameryki, naprykład, navukova pryznana, što śmiarotnaje pakarańnie jość strymlivajučym faktaram zabojstva, ale tym nia mienš (nie zvažajučy na federalny zakon) śmiarotnaje pakarańnie admianili ŭ 15 štatach (30%). U cełym amerykanskaja Femida zastajecca prychilnaj da tradycyjnych pryncypaŭ spraviadlivaści, abaraniajučy paciarpiełaha. Ale častka hramadztva (30% — heta šmat) trymajecca liberalnaha padychodu ŭraŭnieńnia dabra i zła, dzie złačynca karystajecca časam bolšymi pravami, čym paciarpieły.

U padrežymnaj Biełarusi zachoŭvajecca klasyčnaja praŭnaja systema spraviadlivaści ŭ dačynieńni da zabojstva i symetryčny pryncyp adpłaty, niahledziačy na toje, što režymnaja sudovaja systema praktyčna poŭnaściu straciła svaju samastojnaść i pieratvaryłasia ŭ represiŭnuju mašynu ŭ rukach uzurpatara ŭłady.

U hetych umovach nieadekvatnyja patrabavańni niekatorych leva-liberalnych palitykaŭ z Zachadu da režymu Łukašenki ab skasavańni śmiarotnaha pakarańnia za zabojstvy ludziej vyhladajuć vartymi žalu. Ni łukašyscki režym u Biełarusi, ni hebiscki režym u Rasiei nie likvidujuć svaich palityčnych praciŭnikaŭ praz sudovuju ŭładu. Jaje vykarystoŭvali Lenin, Stalin i ŭvohule — kamunisty. Sudovaja ŭłada i tam, i tut ŭ palityčnyja zabojstvy nia ŭklučanaja, choć i dziejničaje jak represiŭny aparat dyktatury. (Darečy, z 2011 hoda ŭ Rasiei z uviadzieńniem sudoŭ prysiažnych znoŭ viernutaja kara śmierciu.)

Ludzi, jakija abstraktna škadujuć žyćcio zabojcy i niaŭpeŭnienyja ŭ sudovaj daskanałaści, prapanujuć zamianić śmiarotnuju karu pažyćciovym źniavoleńniem złačyncy. Tady zastajecca vierahodnaść (choć sa spaźnieńniem) vypravić mahčymyja sudovyja pamyłki. Tut jość racyjanalny padychod, i ŭ stabilnaj praŭnaj dziaržavie sa stabilnaj pierajemnaściu ŭłady, heta — prymalnaje rašeńnie, kali stvoranyja harantyi jaho vykanańnia.

U režymie karumpavanaj dyktatury «pažyćcioŭka» — heta horšy varyjant, bo nieŭzabavie (i jak praviła) zabojca moža apynucca na voli, što budzie śviedčyć pra ździek nad spraviadlivaściu i pravakavać na samasud (jak toje adbyvajecca ŭ Rasiei — zabojstva Budanava i t.p.).

Uvohule, kali praanalizavać prapanovy, što iduć u bok antybiełaruskaha režymu z Zachodniaj Eŭropy (jakaja ŭparta nazyvaje hety režym «biełaruskim»), to balšynia ź ich, na žal, albo biazhłuzdyja, albo zaviedama nieprymalnyja jak dla režymu, tak i dla demakratyi. Siarod ich i abstraktnaja prapanova zabaranić u Biełarusi śmiarotnaje pakarańnie za zabojstva. (Jany dumajuć, što ŭ hetym vyjaŭlajecca «demakratyja»).

U volnaj demakratyčnaj (nieliberalnaj) Biełarusi (dzie va ŭładzie buduć razumnyja ludzi) śmiarotnaje pakarańnie zastaniecca (pavinna zastacca!) jak vyklučnaja miera dla vyklučnaha złačynstva, spraŭca jakoha jość pastajanna niebiaśpiečnym dla hramadztva.

(Prykładam moža być sprava Cimaci Makveja i teraktu ŭ amerykanskim horadzie Akłachoma-Sici ŭ 1995 hodzie. Vielizarnaja śledčaja i sudova-pracesualnaja praca pa hetym złačynstvie ŭražvaje svaim maštabam i hłybinioj. Dokazami i ŭlikami byli začynieny ŭsie ščyliny dla manipulacyjnaj lohiki abarony padsudnaha, chacia złačynstva było vidavočnym i dakazanym, a sam teraryst hanaryŭsia svaim učynkam (168 zabitych) i nazyvaŭ siabie vajarom u zmahańni z amerykanskaj dziaržavaj. Verdykt ab śmiarotnym pakarańni (injekcyi) byŭ vyniesieny ŭ 1997 hodzie i tolki ŭ 2001 hodzie prezydent ZŠA adobryŭ svaim podpisam rašeńnie suda).

Daskanała musiła być raspracavana praŭna-śledčaja i sudovaja pracedura asudžeńnia na pažyćciovaje źniavoleńnie, jakoje ŭ šmatlikich vypadkach pavinna zamianić śmiarotnaje pakarańnie. Ale, jak ja ŭžo adznačyŭ, dakładnaje vykanańnie takoha prysudu šmat zaležyć ad typu ŭłady ŭ krainie, ad dačynieńniaŭ unutry ŭłady i ad stabilnaści hramadzkaj systemy, jakaja zdolnaja zabiaśpiečvać pierajemnaść i płaŭnaść uładnych pieramienaŭ. Dyktatura takoha zabiaśpiečyć nia moža, bo stabilny tam tolki hvałt nad zakonam i asobaj.

Usie hetyja zadačy pryjdziecca vyrašać užo ŭ volnaj Biełarusi paśla likvidacyi ciomnaha režymu i antybiełaruskaj ułady.

Viartajučysia jašče da razmovy pra stan prava pry antynarodnym režymie, treba mieć na ŭvazie, što pry dyktatury adbyvajecca pieraraźmierkavańnie złačynnaści. Samymi vialikimi kryminalnymi złačyncami robiacca dyktatary i ichnija chunty, jakija abapirajucca na svaju ŭładu nad hramadztvam. Kankurentaŭ («ščaŭlikaŭ», byłych paplečnikaŭ i t.p.) źniščajuć sudovym (balšaviki) albo pazasudovym metadam («eskadrony śmierci», kilery i t.p.).

Vynikam takich dačynieńniaŭ robicca kryzis sudovaj ułady (niedavier hramadztva da sudova-praŭnaj sistemy). U režymnaj Biełarusi jon isnuje daŭno, ale asabliva abvastryŭsia ciapier paśla paśpiešnaha prysudžeńnia Viarchoŭnym sudom kary śmierci dvum asobam padazravanym u ździajśnieńni teraktu ŭ mienskim metro 11 krasavika hetaha hoda. Sud, jaki adbyvaŭsia ŭ atmasfery hramadzkaha niedavieru, nia daŭ adkazu na istotnyja pytańni i, faktyčna, nie raskryŭ źmiest złačynstva, abmiežavaŭsia paviarchoŭnym vyznačeńniem vykanaŭcaŭ, identyfikacyja jakich taksama vyklikaje sumnieńni, a rola niezrazumiełaja.

Dobra vidać, što

sudovyja ŭłady śpiašalisia pieramožna zakončyć praces, apraŭdać atrymanyja ŭznaharody z ruk kiraŭnika režymu, rasstralać padsudnych i začynić spravu. Heta pachavała b hałoŭnuju tajamnicu złačynstva — chto staić za mienskim teraktam. U versiju śledztva — padarvali metro, kab kryminalna prasłavicca — ciažka pavieryć. Balšynia ludziej miarkujuć, što vybuch — sprava specsłužbaŭ. Pakolki śledztvam kiravaŭ KHB, to takaja versija nie daśledavałasia.

Sud nia vyznačyŭ taksama admysłovy termin pakarańnia (jak heta robicca ŭ ZŠA). Ciapier ŭsio budzie zaležyć ad rašeńnia Łukašenki, jaki nia vytrymaŭ i zaranioŭ pra heta prahavaryŭsia. Tyja, chto jaho viedajuć, razumiejuć, što nabližajecca zorny čas jahonaha niespakojnaha arhanizmu, najvyšejšy «kajf» jak kažuć rasiejcy: jon, Łukašenka, taki prosty, budzie viaršyć žyćciami złačyncaŭ…

Reakcyja biełaruskaha hramadztva na pastanovačny sud davoli racyjanalnaja i adekvatnaja: pakul nie vyśvietlenyja ŭsie akaličnaści złačynstva śmiarotnaha vyraku nie pavinna było być. Inakš heta vyhladaje nie pakarańniem złačyncaŭ, a pazbaŭleńniem ad śviedkaŭ.

Tym časam sumnieŭnyja dziejańni śledztva i suda ŭ hetaj spravie vyklikali rossyp ludzkich emocyj, časam całkam biezadkaznych, niepradumanych i paviarchoŭnych (niekatoryja navat pačali škadavać «chłopčykaŭ»).

Słuchajučy razvažańni biełarusaŭ, jakija nie adarvalisia ad rodnaj kultury i narodnaha vopytu, adčuvajecca, što ludzi dobra dumajuć (choć škodnaja prapahanda i ŭpłyvaje), majuć zdarovy sens i viedajuć, što treba rabić z sudovaj systemaj, ź śmiarotnym pakarańniem i pažyćciovym źniavoleńniem zabojcaŭ. 400 hadoŭ žyćcia pa Statucie Vialikaha Kniastva Litoŭskaha adbivajecca navat ŭ hienach (Zachodniaja Eŭropa tut nie aŭtarytet). Ale, kab toje rabić było možna, nieabchodna pieramianić rečaisnaść.

Palityčnaja zadača karennych pieramien ułady ŭ Biełarusi jość pytańnie numar adzin, ad vyrašeńnia jakoha zaležyć nia tolki sudovaja systema, ale, praktyčna, usio, najpierš — budučynia i los krainy.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0