Prykarpackaja Ruś
Nichto dakładna nia viedaje, chto jany, kolki ich i dzie jany. Jany žyvuć u šaści krainach, ale nia majuć svajoj ułasnaj. Časam jany pišuć kirylicaj, časam — łacinkaj. Niekatoryja ź ich ličać siabie słavakami, niekatoryja — palakami ci rumynami. Ci vuhorcami. Ci juhasłavami. Mnohija ŭvohule adkazvajuć na pytańnie «Vy chto?» zvykłymi dla sialanaŭ uschodnieeŭrapiejskaha paŭźmiežža słovami: «Tutejšyja». Ale šmat chto ćviorda pierakanany, što jany — rusiny.
Śniežań 1991. Referendum ab ukrainskaj niezaležnaści. 78% žycharoŭ zakarpackaj Ukrainy (abo: «prykarpackaj Rusi») vykazvajucca za toje, kab zrabić ichny rehijon bolš samastojnym. Reakcyjaj ukrainskich uładaŭ była poŭnaja adsutnaść usialakaj reakcyi. Tymčasam rusiny nia spali ŭ šapku: u traŭni 1993 hodu farmaceŭt prafesar Ivan Turjanica z hurtam siabroŭ dy kalehaŭ farmuje Časovy ŭrad Prykarpackaj Rusi, paśla čaho niečakana traplaje ŭ aŭtakatastrofu, zarhanizavanuju, jak jon ličyć, «ukrainskim nacyjanał-fašysckim režymam». Jon vyžyŭ, nia źnik i jahony ŭrad. Jahonych siabroŭ nie pieraśledujuć, ale nie puskajuć na televiziju i ŭ presu.
Čaho patrabujuć rusiny? Jany žadajuć mieć ułasnuju dziaržavu ŭ miežach ciapierašniaj Transkarpackaj vobłaści Ŭkrainy ź ciesnymi suviaziami z rusinami Słavakii dy Polščy. Čalcy Časovaha ŭradu zhodnyja pieradać kijeŭskim uładam kłopat pra biaśpieku novaj krainy. Usio astatniaje: unutranaja dy zamiežnaja palityka, adukacyja, achova zdaroŭja i hetak dalej — pavinna być u kampetencyi rusinaŭ. Budzie ŭviedzienaja nacyjanalnaja valuta, chutčej za ŭsio, taksama hryŭnia.
Na praciahu ŭsioj svajoj novaj historyi rusiny žyli ŭ Aŭstra-Vuhorskaj Imperyi siarod spradviečnych lasoŭ na schiłach Karpataŭ. Paśla pieršaj suśvietnaj vajny, kali Imperyja raspałasia, rusinaŭ padzialili pamiž saboj Polšča, Vuhorščyna, Rumynija, Juhasłavija dy toje, što ŭ chutkim časie zrabiłasia Savieckim Sajuzam. Bolšaść rusinaŭ u mižvajenny čas apynułasia ŭ Čechasłavaččynie. Mienavita tam jany atrymali najbolšuju aŭtanomiju ŭ pravincyi z nazvaj Prykarpackaja Ruś. Hetaja aŭtanomija dasiahnuła svajho piku, kali Brytanija dy Francyja pahadzilisia na padzieł Čechasłavaččyny ŭ Miunchienie ŭ 1938 hodzie. Ažno šeść miesiacaŭ rusinskaja dziaržava była niezaležnaj adzinkaj siarod reštkaŭ byłoj krainy. Kali nacysty ŭvajšli ŭ Prahu, Zakarpackuju Ruś prahłynuła Vuhorščyna. Ale nie nadoŭha — naprykancy druhoj suśvietnaj vajny Stalin dałučyŭ jaje da Savieckaha Sajuzu. SSSR źnik, i Zakarpaćcie stałasia častkaj niezaležnaj Ukrainy. A rusiny jak siekli svoj les praz usiu svaju historyju, tak i ciapier siakuć. Siakuć, praŭda, nia tolki jany. Ukrainskija lesanarychtoŭčyja kampanii litaralna źlizvajuć z hornych schiłaŭ drevy — rusinskaje nacyjanalnaje bahaćcie.
Kolki ŭsiaho rusinaŭ? Va Ŭkrainie ich kala miljonu, u Słavaččynie sto tysiač, u Polščy šeśćdziesiat tysiač, dy nievialikija hrupy ŭ Rumynii, Vuhorščynie, juhasłaŭskaj pravincyi Vajavodzina. Jość jašče adzin niuans, nadzvyčaj važny dla kožnaj nacyi, jakaja maryć zajmieć svaju krainu: vialikaja dyjaspara ŭ Štatach. Dzie j žyŭ samy viadomy rusin, mastak i dyzajner Endy Ŭorhał — u dziacinstvie Andrej Varhoła. Karaciej, rusinaŭ padzialaje z paŭtuzina dziaržaŭnych miežaŭ. Rusiny zastalisia i pa abodva baki ŭschodniaj miažy NATO. Polšča ŭžo dałučyłasia da paŭnočnaatlantyčnaha aljansu, a Słavaččyna ŭstupić u jaho praz paru hadoŭ. Darečy, Časovy ŭrad Prykarpackaj Rusi vitaje nabližeńnie miežaŭ NATO.
Rusinaŭ padzialajuć nia tolki mytni, ale i kanfesii. Siarod ich jość i pravasłaŭnyja, i ŭnijaty. Zvyčajny malunak rusinskaj vioski: staražytnaja draŭlanaja ŭnijackaja carkva pobač z novaj pravasłaŭnaj. Sprava voś u čym: kamunisty, jak pryjšli da ŭłady, pačali adbirać va ŭnijataŭ cerkvy dy addavać ich pravasłaŭnym. Paśla zychodu čyrvonych pravasłaŭnyja musili viarnuć cerkvy ich zakonnym uładalnikam, a sabie pabudavać novyja.
Rusinam jašče daloka da kurdaŭ ci kasavaraŭ. Ciapier ich pradstaŭniki patrabujuć tolki asnoŭnych pravoŭ nacyjanalnaj mienšaści — takich, jak adukacyja na rodnaj movie. Rusiny žadajuć atrymać mahčymaść aficyjna padavać u ankiecie svaju nacyjanalnaść u časie novaha ahulnaŭkrainskaha pierapisu, naznačanaha na 2001 hod. Mienavita hety pierapis pakaža, ci sapraŭdy ŭžo ciapier jość šmat ludziej, jakija identyfikujuć siabie jak rusiny. Kali ich akažucca dziasiatki tysiač, heta surjozna. Pakul što ŭkrainskija intelektuały abvinavačvajuć u padtrymcy rusinskaha ruchu siły, što imknucca padarvać maładuju ŭkrainskuju dziaržaŭnaść. Ci ŭdasca rusinskim lideram dakazać pazytyŭnaść i samakaštoŭnaść svajho ruchu? Karpacki «viadmiedź», rusinski symbal, jašče tolki pračynajecca. Niezdarma rusinski himn pačynajecca słovami: “Hodzie zimovaha snu…”
Padrychtavaŭ Aleś Kudrycki
pavodle The New York Revue of Books
Kamientary