Z tymi, chto ciabie razumieje
Hutarka z udzielnikami Litaraturnaha Ekspresu-2000
103 udzielniki Litaraturnaha Ekspresu prajechali praź Miensk tak, niby horad zastajecca stalicaj BSSR — z padkreślena aficyjnymi mierapryjemstvami, pryjomami, sustrečami, rytualnymi hop-ca-ca pseŭdafalklornych kalektyvaŭ i da śmiešnaha znajomaj buraŭkinskaj rytorykaj pra čarnobylskuju trahiedyju i «strašnuju radyjacyju dziaržaŭnaj chłuśni i biezduchoŭnaści, što moža spapialić movu biełaruskaha narodu».
Nichto z tych, chto vyznačaje abličča ciapierašniaj biełaruskaj litaratury ŭ jaje raznastajnaści: Aleś Razanaŭ, Uładzimier Arłoŭ, Adam Hlobus, Słavamir Adamovič — u skład biełaruskaj delehacyi na Ekspres ź niejkich pryčynaŭ nie patrapiŭ (starejšyja klasyki, chočacca vieryć, adraklisia pajezdki z pryčynaŭ zdaroŭja), dyk nia dzivić u takim razie, što nichto j nie prapanoŭvaŭ arhanizavać sustrečy udzielnikaŭ «Ciahnika Družby» z redakcyjami «NN», «Arche» ci «Frahmentaŭ». U Ministerstvie Kultury nia majuć sumnievaŭ, što aksakały z «Maładości» i kłoŭny z «Bum-Bam-Litu» našmat bolš krasamoŭna skažuć pra siońnia Biełarusi i naš-bol-Čarnobyl. Dziaržaŭny tvorčy sajuz i jahonyja šmatlikija vydańni pa-raniejšamu pretendujuć na manapoliju ŭ napaŭlikvidavanym biełaruskim kulturnym hieta, niby aperetačnyja judensraty — u žydoŭskich kancentracyjnych kvartałach časoŭ druhoj suśvietnaj vajny. Idealahičnyja čynoŭniki nutrom čujuć tych, chto nie ŭjaŭlaje pahrozy dla systemy, što — užo! — «spapialiła» movu.
Ja šukaŭ sustrečy najpierš z ukrainskimi, polskimi i litoŭskimi ŭdzielnikami Ekspresu nia tolki jak z asabistymi siabrami, ale i jak z pradstaŭnikami kulturaŭ, što najbolš usłuchoŭvajucca ŭ našuju i šukajuć dyjalohu, z pradstaŭnikami tych krainaŭ, dzie najbolš pierakładajuć biełaruskuju litaraturu siońnia.
Daviedacca pra miesca ichnaha vystupu było niaprosta. Ale ja nie paškadavaŭ, što zmarnavaŭ čas na vyśviatleńnie. Mienavita ŭ Muzei Bahdanoviča ŭ Trajeckim pradmieści, dzie, pavodle aficyjnaha raskładu, musiŭ vystupać Andryj Bondar, redaktar ukrainskaj hazety «Litaratura Plus», i adbyłasia adzinaja pałkaja dyskusija za dva dni byćcia Ekspresu ŭ Miensku (a, mahčyma, i za ŭsie paŭtara miesiacy padarožža litarataraŭ). Temaju sustrečy mieła być niejkaja hetkaja «Mova litaratury i mova dyplamatyi». Ale razmova pieramiaściłasia da taho, što niekatorym z nas balić, — Čačenii.
Publiki amal nie było, tolki tyja, kamu «pa rabocie» musova było prysutničać — supracoŭniki «LiMu», bo farmalna heta była sustreča ź limaŭcami, i maŭklivyja haspadary z Muzeju, dy jašče para pankoŭ, siarod jakich spsp.Čarota i Paniźnik.
Mnie ad sustrečy najbolš zapomnilisia nie čačenskija arhumenty — iluzijaŭ nakont kaŭkaskaha hienacydu ja nia maju. Zapomniłasia, jak prafesar Čarota ŭ klatčastym harnitury havaryŭ ad imia «Biełarusi». «My» ličym, što luboje jadnańnie lepšaje za raźjadnańnie, «my ŭ Biełarusi» skieptyčna stavimsia da eŭrapiejskaj intehracyi, «my» škadujem pra razryŭ byłych suviaziaŭ, «vy» voś tutaka havorycie pra Čačeniju, a voś «mianie jak na praciahu 15 hadoŭ kiraŭnika sekcyi pierakładu Sajuzu Piśmieńnikaŭ» kłapocić, što ŭ «nas» u Biełarusi nie padrastaje maładaja pierakładčyckaja źmiena i «našy» kantakty ź inšymi litaraturami razarvanyja. Ź jahonaha boku była absalutnaja nieachvota dumać katehoryjami realnaści. Heta ŭkraincy zahavaryli pra dyskryminacyju biełaruskamoŭnych, jany ž nastojali na dyskusii pra Čačeniju. Śviet ža, u jakim žyvie sp.Čarota, łunaje, zdavałasia, pa-za časam i prastoraju. Jon pramaŭlaŭ pra chryścijanskija vartaści, «zorki ŭ niebie», «jadnańnie» i «kantakty, što raźvivalisia ŭ saviecki čas», cytavaŭ Bahdanoviča, ale vyklučna, kab zapratestavać suprać umiašańnia ŭ čačenskija spravy i zahłybleńnia ŭ realnaść. I znoŭ viartaŭsia da tumanu «śviatych chryścijanskich kaštoŭnaściaŭ».
Mienskija sustrečy ź piśmieńnikami Eŭropy, napeŭna, specyjalna byli splanavanyja hetkim čynam, kab piśmieńniki-hości jak maha mieniej sudakranulisia z realnaju biełaruskaj časaprastoraj. Kab było jak maha mienš zaŭvažna, što isnuje nie adna biełaruskaja kultura z adnoj estetykaj i kanonam spsp.Čaroty, Piśmiankova, Sasnoŭskaha i Buraŭkina dy druhasnymi idealahičnymi razychodžańniami ŭnutry jaje, a prynamsi dźvie, a napeŭna i ŭsie čatyry, bo pobač ź biełaruskamoŭnaj biełaruskaj kulturaj isnuje ž i maładaja biełaruskaja kultura rasiejskamoŭnaja, i rasiejskamoŭnaja kultura imperskaja. I što hetaje roznakulturje i sparadžaje zmahańnie, u jakim dziaržava vyrazna i drapiežna pryniała peŭnyja baki.
Vyjaviłasia, što i piśmieńniki našych krainaŭ-susiedziaŭ taksama šukali sustrečy z «Našaj Nivaj» i «Arche», mo tamu, što tvorčyja nabytki «Maładości» i «Bum-Bam-Litu» našmat bolš hiermetyčnyja i zvonku nia tak zaŭvažnyja.
Naša hutarka adbyłasia za «Staravilenskim pivam» u restaranie «Rakaŭski Brovar» — na žal, redakcyi i «Našaj Nivy», i «Arche» zanadta małyja, kab umiaścić šaściora haścioŭ adnačasova. U hutarcy ŭziali ŭdzieł Mikoła Rabčuk, publicyst, adkazny redaktar kijeŭskaha intelektualnaha miesiačnika numar adzin «Krytyka», Jury Andruchovič, ci nia samy čytany z sučasnych ukrainskich piśmieńnikaŭ, Kaciaryna Batanava, kijeŭskaja litaratarka, Andryj Bondar, Hierkus Kunčus i Łaŭrynas Katkus.
My byli jašče ŭsie ŭ zapale toj dyskusii, što ŭzarvała son Muzeju — rasiejskija ŭdzielniki adstojvali prava Rasiei pomścić čačencam, ukraincy, palaki, litoŭcy hetaje prava asprečvali. Było horača.
Palityka i litaratura
— Jakaja pieradhistoryja dyskusii, čamu sprečka vybuchnuła ŭ Miensku?
Jury Andruchovič: Pad čas niadaŭniaha pierabyvańnia ŭ Pieciarburhu Mikoła Rabčuk kupiŭ Litieraturnuju hazietu, a ŭ joj była ŭkładka «Pietierburh». I tam byli apublikavanyja materyjały kruhłaha stała z udziełam šaścioch rasiejskich intelektuałaŭ nakont čačenskaj vajny. I vyjaviłasia, što dva ŭdzielniki kruhłaha stała — heta padarožniki našaha ekspresu, dva rasiejskija piśmieńniki. Adzin ź ich, sp.Varłamaŭ, vystupiŭ z dastatkova žorstkimi j kateharyčnymi zajavami. U ich apraŭdvajecca hetaja vajna, jon apeluje da pačućcia nacyjanalnaje hodnaści rasiejcaŭ. Jon kaža, što nam hetaja vajna patrebnaja dla ŭmacavańnia nacyjanalnaj hodnaści rasiejcaŭ, stračanaj pad čas pieršaje čačenskaje vajny, u tym liku i ŭ vyniku terarystyčnaha aktu Basajeva ŭ Budzionaŭsku. «Rasieja nia moža nie adpomścić» čačencam, kaža jon. «Treba ŭžyvać siłu, i nijakich pieramovaŭ — mahčymaje tolki siłavoje rašeńnie». Słovy sp.Varłamava ŭzrušyli nas, i ŭva ŭkrainskich piśmieńnikaŭ naradziłasia inicyjatyva napisać list na imia rasiejskaha prezydenta z svaimi mierkavańniami i zaklikam spynić bai, spynić ahresiju, spynić žorstkaść. Podpisy pačali źbirać u Maskvie, sabrali 62 podpisy. U Miensku mieła adbycca zaplanavanaja tutejšymi arhanizatarami dyskusija na temu «Mova litaratury i mova dyplamatyi». Adnym z udzielnikaŭ jaje byŭ vyznačany Andryj Bondar.
Andryj Bondar: My padpisali list suprać vajennych dziejańniaŭ u Čačenii, a nia suprać Rasiei jak takoj. Kruhły stoł u Litieraturnoj hazietie ŭraziŭ nas biesčałaviečnaściu staŭleńnia da čačencaŭ, i my vyrašyli prademanstravać svoj pratest i vyklikać rasiejcaŭ na ščyruju razmovu. Jany raznervavalisia. Jany vysoŭvali svaje standartnyja arhumenty — što čačency jość terarystami, što Čačenii nielha davać svabodu, bo heta rabaŭłaśnickaja nacyja, ale jany tak i nie adkazali na našaje hałoŭnaje pytańnie: za vajnu jany ŭsio ž ci suprać vajny.
Nam było prykra za biełaruskich intelektuałaŭ, udzielnikaŭ dyskusii. Biełarusy nastolki chacieli zhładzić usie kuty, nastolki bajalisia vykazać choć niejkuju pazycyju... My jak litaratary musim havaryć pra litaraturu, kazali jany.
Ju.A.: Chto ŭvohule prynios palityku siudy? Jakoje dačynieńnie da nas maje hetaja Čačenija? — aburalisia jany. — Pra Čačeniju treba havaryć u Čačenii, a pra Zair treba havaryć u Zairy. I ŭvohule, čamu vy tutaka nie havorycie pra prablemu Kurdystanu, a havorycie pra Čačeniju, zakidaŭ nam sp.Čarota.
A.B.: Jedučy praz Rasieju, što viadzie vajskovyja dziejańni suprać ułasnaha narodu, my jak litaratary nie mahli maŭčać. My ŭstali na abaronu čačenskaha narodu. Dyj rasiejskaha narodu, što sam cierpić ad dziejańniaŭ ułasnaha kiraŭnictva. Vystupili suprać tych, chto praz mas-medyi pašyraje čałaviekanienaviśnickija nastroi.
Ź biełaruskaj delehacyi list-zvarot da Pucina padpisaŭ tolki Andrej Fiedarenka, doŭha nam dziakavaŭ i raiŭ nie pakazvać list inšym udzielnikam, a Volha Ipatava i Leanid Drańko-Majsiuk lista nie padpisali.
Uvohule list padpisali amal usie centralnaŭschodnieeŭrapiejcy i nie padpisali mnohija zachodnieeŭrapiejcy. Nivodzin z rasiejcaŭ nie padpisaŭ.
I pra Biełaruś taksama
— Heta j byli asnoŭnyja padzieły Eŭropy, što vyjavilisia na prykładzie Ekspresu?
Ju.A.: Moŭnyja barjery zaminajuć kamunikacyi. Kamunikacyja Ŭschod—Zachad adbyvajecca na paviarchoŭnym uzroŭni, što zaležyć ad vałodańnia movami-pasiarednikami. My ŭvieś čas tavaryšavali svaim kołam — ukraincy, palaki, litoŭcy, hruziny... U hetym kole nie prychodziłasia tłumačyć elementarnyja rečy, što, naprykład, ukrainskaja mova adroźnivajecca ad rasiejskaj. Zachodnija litaratary taksama trymajucca ŭ svaich kołach. Moŭny padzieł lažyć na pavierchni, ale jon uklučaje ŭ siabie taksama hłybiejšyja rečy — sposab žyćcia, mentalnaść, umovy isnavańnia, supolnuju movu ŭ niejkim šyrejšym, metafaryčnym sensie. Ad hetaha zaležyć kamunikacyja. Ciažka havaryć pra niejkija najnoŭšyja tendencyi ŭkrainskaj litaratury z tym, chto dahetul nia viedaŭ, što ŭkrainskaja mova adroźnivajecca ad rasiejskaj.
Tak, padzieły Eŭropy zastajucca. I adčuvajucca. Dla ludziej z Zachadu vialikim psychalahičnym vyprabavańniem byŭ ujezd u kiryličnuju častku śvietu. U Karaleŭcy my bačyli paniku ŭ ichnych vačach, kali jany hladzieli na nadpisy kiryličnymi litarami, bo jany nia ŭmieli aryjentavacca ŭ hetym śviecie, dzie nia ŭmieješ navat pračytać, jak što nazyvajecca.
Litekspres apraŭdvaje siabie na ŭzroŭni pierakładčyckich prajektaŭ, što ździajśniajucca ŭ nas na vačach. A dadatkovy sens Litekspres nabyŭ siońnia ŭ Miensku paśla našaj dyskusii pra Čačeniju i pra vajnu. Dahetul, da Miensku, usio było maksymalna karektna i adstaroniena. Kožny čytaŭ svaje teksty, paśla chtoś inšy čytaŭ pierakład na movu krainy, u jakoj usio heta adbyvałasia, padrychtavany zahadzia. Pasłuchali i razyšlisia. Tutaka, u Miensku, u hetuju atmasferu ŭvarvałasia niešta sapraŭdnaje. Upieršyniu pad čas dyskusii my ŭvajšli ŭ stan absalutnaha ŭnutranaha napružańnia, šukali arhumenty, kab pierakanać siabie samich, što my majem racyju, što my pavinny byli zrabić toje, što zrabili. My musili adkazać na zakidy rasiejcaŭ, dakazać, što heta nia prosta tannaja intryžka ŭkraincaŭ, što chočuć hetkim čynam pryciahčy da siabie ŭvahu. Što my padpisali zvarot, kab skazać kiraŭniku dziaržavy, što viadzie niespraviadlivuju vajnu, što hetaja vajna — niespraviadlivaja.
Mikoła Rabčuk: Pra Čačeniju vy pierad mnoju dobra ŭsio skazali. Ja adno škaduju, što my ŭ peŭnym sensie vydychlisia na čačenskaj temie i nia mieli zapału jak śled źviarnuć uvahu na biełaruskuju prablematyku. Ja adno karotkaj replikaj paśpieŭ skazać pra parušvanyja pravy biełaruskamoŭnaha nasielnictva Biełarusi, pra nienarmalnuju sytuacyju, kali karennaje nasielnictva staje faktyčna čužyncami na ŭłasnaj ziamli i jahonyja pravy ŭsialak uciskajucca. Ja spadziavaŭsia, što biełaruskija kalehi razaŭjuć hety matyŭ, ale, na žal, marna. Praŭda, i absiakać jany mianie nia stali, tak hetaja tema i zavisła ŭ pavietry. Miž tym, hety sapraŭdy važnaja tema. My bačym, jak słavianski narod ź vielmi cikavaj kulturaj staviać na miažu źniknieńnia. My bačym, jak panoŭnaja rasiejskamoŭnaja bolšaść nia tolki ničoha nia robić, kab padtrymać biełaruskamoŭnych, ale, naadvarot, usialak abmiažoŭvaje ich čałaviečyja pravy i na aśvietu, i na atrymańnie infarmacyi. Heta musiła b stać abjektam našaj uvahi.
Pytańnie sumlennaści
— Kab vaš Ekspres jechaŭ 70 hadoŭ tamu, kab u im jechali nia Jury Andruchovič, Dubraŭka Ŭhresič i Andrej Fiedarenka, a Ramen Ralan, Maksim Horki, Janis Rajnis, dyk da piśmieńnickaha zvarotu nieadmienna prysłuchalisia b. Ale jakija šancy, što da vašaha zvarotu niechta prysłuchajecca ciapier? Što, hołas piśmieńnikaŭ usio jašče niešta važyć u siońniašnim śviecie?
M.R.: U Polščy, kali my byli ŭ Malbarku, ja kupiŭ hazetu, a tam — interviju z Stanisłavam Lemam. Akazvajecca, pierad našym listom byŭ padobny pratest suprać vajny ŭ Čačenii, padpisany niekalkimi sotniami eŭrapiejskich intelektuałaŭ. Lem byŭ siarod tych, chto padpisaŭ, choć u hutarcy z žurnalistam skazaŭ, što nia vieryć u hetyja podpisy, što heta ŭsio durnicy. Lepš, kaža, sabrać paru socień dalaraŭ, čym paru socień podpisaŭ na karyść paciarpiełych. A navošta ž vy padpisali, pytajecca karespandent. Nu, mianie paprasiŭ moj pryjaciel Česłaŭ Miłaš, kaža Lem.
Dumaju, Lem trochi franduje i frajerycca, bo, kab jon nie chacieŭ, nia staŭ by padpisvać i dla Česłava Miłaša. Niedzie ŭ hłybini dušy i jon spadziajecca, što kropla točyć kamień. Ni Lem, ni Andruchovič nia majuć iluzijaŭ što da ŭpłyvu našych pratestaŭ. Ź inšaha boku, navat kali šancy na toje, kab być pačutymi, minimalnyja, heta varta było zrabić choć by dla taho, kab my sami siabie pavažali. Kab tyja, što viaduć vajnu, nia dumali, što ŭsie z hetym źmirylisia. Heta pytańnie asabistaj sumlennaści i adkaznaści.
A.B.: My svaimi podpisami chacieli najpierš nahadać zamožnaj častcy Eŭropy, što adkaznaść za Čačeniju lažyć i na ich, bo Eŭropa skančajecca na Ŭrale. Čačenija — vialikaja hańba najpierš Eŭropy Zachodniaj, što nie ŭžyvaje dastatkovych mieraŭ, kab strymać rasiejskija vajennyja złačynstvy.
My viedajem, što hetyja listy nie dachodziać da adrasata, ale my nie mahli jechać praz Rasieju, što stvaryła kanclahier u Čarnakozavie, i nie padpisać hetaha lista.
Heta elementarnyja rečy: piśmieńnik nia moža nia być suprać ludzkoje śmierci, hvałtu, rujnavańnia haradoŭ.
Kali b Polšča bambiła Biełastok abo Šlonsk, my b taksama vystupili ź listom da Kvaśnieŭskaha.
— Vy vyjaŭlajecie anhažavanaść u hramadzkija spravy. Ale dzie miežy hetaj anhažavanaści, dzie jana musić pačynacca? Tam, dzie kroŭ, dzie hvałt, tam piśmieńnik pavinien umiešvacca, kažacie vy. A kali niama vialikaj kryvi, a jość zadušeńnie kultury, skažam?
M.R.: Piśmieńnik nia ŭ stanie reahavać na jakuju-kolviek niespraviadlivaść, ale piśmieńnik, jak luby čałaviek, čullivy da luboj niespraviadlivaści. Hvałt luby musić być asudžany, u luboj formie.
I ja, i maje kalehi padpisali b taki samy pratest suprać bambavańnia separatystaŭ u nas va Ŭkrainie, u Danbasie ci Krymie, bo ja ŭvažaju, što nijaki šmatok ziamli nia varty taho, kab za jaho hinuli ludzi. Kali niejkaja terytoryja choča adździalicca, a jaje nasielnictva nastolki nienavidzić metrapoliju, dyk niama sensu ŭtrymlivać siłkom, nikoha nia treba trymać siłkom. Prablema, ź jakoj sutykajecca Rasieja ŭ Čačenii, — nie ŭnikalnaja. Takija prablemy pieražyli ŭsie imperyi śvietu. Francyja mieła padobnyja prablemy ŭ Alžyry, dzie išła padobnaja biaźlitasnaja vajna z arabami. Takija prablemy mieli inšyja krainy z kalonijami. Rasieja ž čamuści ŭparta nie žadaje pryznać, što ŭvieś Kaŭkaz byŭ inkarparavany ŭ Rasiejskuju imperyju siłaju. A lubyja kalonii ŭrešcie pavinny stać niezaležnymi.
Kosaŭskaja prablema ŭ hetym kantekście naŭrad ci mahła b stać kazyrnaju kartaju rasiejcaŭ. Jana chutčej była b arhumentam suprać rasiejskaje palityki, bo Zachad, jaki zreahavaŭ u Kosavie na hienacyd albanskaha nasielnictva, kali b jon byŭ nie kryvadušnym, a dosyć paśladoŭnym, jon musiŭ by taksama zreahavać na hienacyd, ažyćciaŭlany rasiejcami suprać mirnych žycharoŭ Čačenii.
Čačenija — najvyšejšy sens
— Taki prajekt, jak Litaraturny Ekspres, musić pierasilvać piśmieńnika. Ci ž štuka — miesiac u kampanii tych samych ludziej, miesiac vystupaŭ na tyja samyja temy. Što vy zdabyli, pajechaŭšy z Ekspresam?
Hierkus Kunčus: Ja baču najvyšejšy sens hetaha našaha padarožža jakraz u hetaj ścipłaj zajavie, jakuju my padpisali. My razumieli, što heta nia dojdzie da rasiejskaha boha...
M.R.: Ale dojdzie da praŭdzivaha Boha!
H.K.: Chiba tak, chiba tak!.. Ale my musili heta zrabić, i ja strašenna zadavoleny, što zrabili. I siońniašniaja mienskaja dyskusija taksama ŭściešyła mianie — nam udałosia źviarnuć uvahu na temu Čačenii, prymusić inšych zadumacca. I ŭdvaja ciešyć, što heta inicyjavali ŭkraincy, palaki, litoŭcy, hruziny, łatyšy, što heta była naša supolnaja rehijanalnaja inicyjatyva.
Ju.A.: Ja nie pahadžusia, što naš pratest ni da kaho nia dojdzie. Dojdzie, upeŭnieny, prynamsi, u vyhladzie analityčnych zapisak. Takich pratestaŭ było niašmat. Kožny ź ich maje vahu. Raniej pratesty suprać vajny ŭ Čačenii pastupali najčaściej u vyhladzie niejkich dyplamatyčnych rekamendacyjaŭ, pažadańniaŭ mižnarodnych finansavych arhanizacyjaŭ. Ciapier piśmieńniki, ludzi niezaanhažavanyja, niepalityčnyja, jakija padkreślivajuć svaju niezaležnaść, pratestujuć. Ja na miescy ŭładaŭ Rasiei prysłuchaŭsia b da hołasu piśmieńnikaŭ Eŭropy.
Piśmieńniki mohuć mnoha źmianić u sferach, jakija biespasiarednie ad litaratury nie zaležać. Ja duža sumniavaŭsia ŭ dziejsnaści takoje arhanizacyi, jak PEN-klub. Mianie letaś zaprasili ŭ Varšavu na apošni ŭ hetym stahodździ jahony kanhres. Ja byŭ nastrojeny strašenna skieptyčna, z sumam naziraŭ, jak farmalna hałasujuć jahonyja ŭdzielniki, padnimajuć svaje mandaty, słuchaŭ hetyja farmalnyja zaklinańni pra svabodu słova, sumleńnia, ale ŭsiu maju krytyčnaść pieravažyŭ toj fakt, što ŭ suviazi z praviadzieńniem hetaha kanhresu, dziakujučy nastajańniu polskaha ministra zamiežnych spravaŭ, u Vijetnamie vyzvalili dysydenta, jaki pierad tym pravioŭ 18 hadoŭ u turmie — i jon byŭ hościem hetaha kanhresu. Dyk značyć, navat na ŭzroŭni kankretnych spravaŭ možna niešta rabić. Heta i jość dla mianie adkaz na pytańnie pra miežy zaanhažavanaści. Faktyčna ich niama. Ja nia vieru ŭ piśmieńnika, jaki nie cikavicca palitykaj. Jon moža nia brać u joj udziełu biespasiarednie. Ale tak ci inakš usio, što ty pišaš, užo niejkaj mieraj maje dačynieńnie da jaje.
Kaciaryna Batanava: Deklaracyja suprać čačenskaj vajny, jakuju my padpisali, złamała ścianu miž piśmieńnikami z Zachodniaj i Centralnaj Eŭropy, što adčuvałasia ŭ pieršaj častcy padarožža. Ja nia dumaju, što tyja ź piśmieńnikaŭ, što nie padpisali Deklaracyi, byli sapraŭdy niazhodnyja, jak jany kazali, z adnym słovam u joj ci ź niejkaj adnoj z farmulovak u šapcy. Dla bolšaści ź ich heta było praz adsutnaść ułasnaj pazycyi pa hetym pytańni. Mianie heta nie piače asabista... Abo — mianie heta zakranaje, ale ja bajusia być palityčna niekarektnym... Mnie žyviecca spakojna, ja viadomy piśmieńnik, i ja nie chaču ni ŭ što ŭmiešvacca, kab nikoha nie abrazić... Tam niedzie isnuje miaža Eŭropy, i chaj jana isnuje — mo dzie za Niamieččynaj jana prachodzić, mo za Polščaj, i chaj prachodzić...
A.B.: Siarod tych, chto nie padpisaŭ lista, było mnoha tych, chto adčuvaje sympatyi da Rasiei i rasiejskaj kultury. Dla ich kraina, jakaja dała śvietu Dastajeŭskaha i Tałstoja, maje prava na ŭsio.
Adkaznaść rasiejskaj kultury
— Ciapierašniaje maŭčańnie rasiejskaj kultury, jaje niehałosnaja zhoda z kryvavaj pacyfikacyjaj Čačenii — heta što, praciah rasiejskaj kulturnaj tradycyi ci razryŭ ź joju? Dastajeŭski i Tałstoj — jak by jany pastavilisia da hetaj vajny?
M.R.: Biardziajeŭ uskładaŭ adkaznaść za balšavizm mienavita na rasiejskuju intelihiencyju. Ja b pradoŭžyŭ hetuju dumku. Mnie zdajecca, što rasiejskaja kultura vychavała rasiejski imperyjalizm i rasiejski nacyjanalizm siońniašniaha dnia. Adkazvajučy na pačatku našaj vandroŭki, u Madrydzie, tamu samamu sp.Varłamavu, ja skazaŭ, što rasiejskaja kultura nia tolki zrabiła ŭniosak u zrujnavańnie Berlinskaha muru (na što jon rabiŭ nacisk), jana taksama paspryjała pabudovie hetaha muru, i nia tolki hetaha.
Reakcyju Dastajeŭskaha i Tałstoja na siońniašnija padziei niaciažka pradbačyć. My znajem, kolki ksenafobijaŭ raźlita ŭ tekstach Dastajeŭskaha, i znajem, što jon pisaŭ z nahody analahičnych sučasnych jamu padziejaŭ, a taksama viedajem usiu rasiejskuju tradycyju jašče ad Puškina i jahonaj sumnaviadomaha pasłańnia «Paklopnikam Rasiei», dzie jon duža pachvalna adhukajecca na prydušeńnie polskaha paŭstańnia. Tałstoj, jaki byŭ svojeasablivaj postaćciu, chočacca vieryć, zastaŭsia b pacyfistam i ŭ hetaj sytuacyi. Uvohule ž rasiejskaja kultura biezumoŭna adkaznaja za toj narcysizm, što sfarmavaŭsia ŭ rasiejskim hramadztvie, za tuju biaźmiernuju ambitnaść, za niaŭmieńnie zasiarodzicca na ŭnutranych prablemach, zaŭsiodnaje akcentavańnie prablemaŭ suśvietnych, niejkaj hlabalnaj adkaznaści i hlabalnaha paklikańnia rasiejskaha narodu, choć rasiejski narod maje mnoha ŭnutranych prablemaŭ, jakija i tre było b pačać vyrašać.
A.B.: Rasiejskaja kultura pieražyvaje balučy praces novaha atajesamleńnia, jana pačynaje ŭśviedamlać stratu imperskaha statusu Rasiei i statusu vialikaj nacyi. I bol ad hetaj novaj identyfikacyi vyploskvajecca inšy raz vialikim hvałtam i brutalnaściu, žorstkaściu rasiejcaŭ, što nia chočuć mirycca z novym svaim statusam u śviecie. Ukraina stasoŭna Rasiei dasiahnuła važnaje rečy — rasiejcy ŭ svaich hazetach pišuć pra Ŭkrainu jak pra inšuju realnaść, jakaja im nie naležyć. Z praklonami, pratestami, ale ŭsio ž vyznajecca inšaść Ukrainy. Heta, na maju dumku, i jość hałoŭnym dasiahnieńniem apošnich hadoŭ u našych dačynieńniach.
Prorva ŭ našych vačach
— Prorva miž rasiejcami i eŭrapiejcami ŭ vyniku takich dyskusijaŭ, jak siońniašniaja, bolšaje ci mienšaje? Ci takija dyskusii spryjajuć adčuvańniu rasiejcami supolnaści tryvohaŭ svaich i ŭsichnych ci, naadvarot, umacoŭvajuć u rasiejcach pačućcio samoty, izalavanaści i kryŭdy na varožaje atačeńnie?
K.B.: Prorva isnuje ŭ našych vačach, nia ŭ ichnych. My jak tvorcy z postkalanijalnych krainaŭ bačym, nakolki adroźnivajecca Rasieja ad Eŭropy. Ale Zachad — i tutaka nia treba mieć iluzijaŭ i ciahnik heta tolki jašče raz paćvierdziŭ — hladzić na Rasieju jak na ekzatyčnuju krainu, ale z zachapleńniem. Heta monstar, jakim jany zachaplalisia, jaki pavažali. Mnohija ŭdzielniki Ekspresu majuć levyja pierakanańni, choć nia majuć levaha dośviedu, jany idealizujuć Rasieju, tamu naiŭna dumać, što tyja ludzi, što nie spaznali nahi Rasiei na svajoj śpinie, uśviedamiać, što adbyvajecca ŭ Čačenii i što moža adbycca ź niejkim inšym susiedam Rasiei. Jasna, što isnuje razryŭ uva ŭsprymańni Rasiei ŭ našych vačach i ŭ vačach tych, chto nia maje ŭ svaim dośviedzie rasiejskich tankaŭ i rasiejskaj ruki.
Piśmieńnik — jak pusteča
— Bolšaść zachodnich piśmieńnikaŭ — ź lavicy. A jakija pierakanańni bolšaści litarataraŭ z Centralna-Ŭschodniaj Eŭropy, što padarožničajuć? Jakuju idealohiju spaviadajecie vy?
Eŭhienijus Ališanka: Piśmieńnik, pa sutnaści, inšaja struktura, čym palityk, jaki dakładna vyznačyŭ, da jakoj partyi jon naležyć, intaresy jakoj hrupy nasielnictva adstojvaje. Piśmieńnik — heta usieabdymnaja istota. Jon jak pusteča — jon musić być adkryty śvietu, usiamu, što adbyvajecca. U piśmieńnika myśleńnie nie palityčnaje, jon nia moža myślić katehoryjami, što voś, kali my ŭviadziem vojski tudy, dyk tam zahinie dziesiać čałaviek, a heta lepš, čym kali my nie ŭviadziem tudy vojskaŭ. Piśmieńnik myślić pa-inšamu. Dla jaho kožnaje žyćcio — biascennaje. Jak piśmieńniki my musim być leva-pravymi i hatovymi da ŭsiaho, što adbyvajecca. Naša pazycyja musić być dekanstruktyvisckaj. My pavinny pa mahčymaści razburać tyja mity, što składvajucca. U vypadku Čačenii my suprać taho, kab składvalisia mity, što vyrazna składvajucca ŭ rasiejskaj intelihiencyi: naprykład, mit pomsty, adpłaty.
H.K.: Majo kreda — nia jdzi papiarod natoŭpu, nia jdzi zzadu natoŭpu, idzi pobač z natoŭpam i naziraj, i naziraj.
Maja intymnaja Eŭropa
— Vy kažacie pra isnavańnie peŭnaje centralnaeŭrapiejskaje prastory. Kažacie, što ŭ Zachodniaj Eŭropie piśmieńnikam cikavyja piśmieńniki z svaich krainaŭ i abyjakavyja litaratary z susiednich krajoŭ. A ŭkraincam balić Čačenija, biełarusy pierakładajuć słaviencaŭ, litoŭcy sočać za polskimi padziejami. Značyć, sapraŭdy isnuje asobnaja kulturnaja prastora na abšarach byłoj Rečy Paspalitaj, byłych Aŭstra-Vuhorskaj i Savieckaj imperyjaŭ. Jakija šancy na zachavańnie hetaje prastory?
Ju.A.: Ja nia viedaju, što prahnazavać. Hetaja ideja była paddadzienaja ŭ 90-ja hady surjoznamu vyprabavańniu, bo ŭ krainach Centralnaje Eŭropy adbyvalisia roznyja pracesy, krainy akazalisia ŭ roznych vajskova-palityčnych blokach. U źviazku z hieapalityčnym ciskam ideja ŭ svaim čystym vyhladzie na ŭzroŭni kulturfilazofii ŭ značnaj stupieni zachistałasia, to bok pad kaniec 90-ch dyskusii pra Centralna-Ŭschodniuju Eŭropu ŭžo vyklikali ŭ mnohich skieptyčnuju ŭśmiešku. Pra heta stolki havaryłasia, nahavaryli stolki durnicaŭ, što i praciahvać pra jaje havaryć było troški śmiešna. Perspektyvy hetaj idei — kali mieć na ŭvazie prastoru idejaŭ — źviazanyja z perspektyvaju dałučeńnia da hetaje prastory novych terytoryjaŭ. Biełaruskaja i ŭkrianskaja dumka mohuć vielmi šmat novaha ŭnieści ŭ centralnaŭschodnieeŭrapiejskuju ideju i adpaviedna prynieści niešta novaje dla jaje raźvićcia. Bo kali jdziecca pra palityčny vybar, dyk ź im usio bolš-mienš zrazumieła, ale nastupstvy takoha palityčnaha vybaru mohuć być niepradbačalnymi, i tutaka ŭłasna paŭstaje hetaja prastora mahčymaści, prastora zahadkavaści budučyni, dzie, ja ŭpeŭnieny, hetaja ideja nabudzie niejkija inšyja vymiareńni, u pieršuju čarhu, mabyć, usio-tki vymiareńnie indyvidualnaje. Moj samy apošni dośvied — napiarod zadadzienaja tema dla novaj, supolnaj z polskim piśmieńnikam Andžejem Stasiukam knihi, što budzie składacca z dvuch ese pra Centralna-Ŭschodniuju Eŭropu. Tema byccam by ŭžo nabiła askominu, pra hetuju temu ŭžo i havaryć niby soramna. My nie zmaŭlalisia ź im, jak my budziem pisać, tolki damovilisia pra pamier tekstu. Ale akazałasia, što abodva ese łučyć peŭny hłybaka indyvidualny i navat intymny padychod da temy. Ty paŭstaješ pierad sytuacyjaj, kali ty prosta pavinien skazać niešta najvažniejšaje pra siabie samoha, i skazać tamu, chto zdolny ciabie zrazumieć. Voś dva klučavyja momanty dla našaha isnavańnia tutaka ŭ Centralna-Ŭschodniaj Eŭropie: mahčymaść havaryć nadzvyčajna važnyja rečy i mahčymaść havaryć tym, chto ciabie razumieje.
Prezydentu Rasiejskaj Federacyi
Spadaru Pucinu U.U.
ad eŭrapiejskich piśmieńnikaŭ,
udzielnikaŭ mižnarodnaha prajektu
«Litaraturny Ekspres Eŭropa-2000»
7 lipienia 2000 hodu
Maskva, Rasieja
Vielmišanoŭny spadaru Prezydencie,
my, hrupa eŭrapiejskich piśmieńnikaŭ, udzielnikaŭ mižnarodnaha prajektu «Litaraturny Ekspres Eŭropa-2000», hłybaka zaniepakojenyja vajennymi dziejańniami, jakija ŭzbrojenyja siły Vašaj krainy viaduć na terytoryi maleńkaj aŭtanomnaj respubliki Ičkieryja. Faktyčna, na padstavie «baraćby z terarystami», ažyćciaŭlajecca masavaje zabojstva mirnych žycharoŭ, rujnavańnie čačenskich haradoŭ i viosak, vyniščeńnie cełaha narodu, jaki nikoli dobraachvotna da Rasiei nie dałučaŭsia.
My zaklikajem Vas, spadaru Prezydencie, prajavić razvažlivaść i dalnabačnaść, a hałoŭnaje — čałaviečnaść, hodnyja lidera vialikaj krainy, i ŭžyć uvieś Vaš palityčny ŭpłyŭ, usie dastupnyja Vam dyplamatyčnyja srodki, kab spynić haniebnuju vajnu i vyrašyć kanflikt šlacham pieramovaŭ. Bo vajna niasie śmierć i razbureńni nia tolki čačencam, ale j samim rasiejcam. Jana demaralizuje armiju, abudžajučy ŭ vajskoŭcach samyja paskudnyja žyviolnyja instynkty, pravakuje razhuł pseŭdapatryjatyčnaj ksenafobii ŭ rasiejskim hramadztvie, kamprametuje Vašu krainu ŭvačču suśvietnaj hramadzkaj dumki.
Chočam vieryć, što ŭ XXI stahodździe Rasieja ŭvojdzie nie abciažaranaju imperskimi ambicyjami i anachraničnym žadańniem naviazvać svaju volu inšym narodam.
Z pavahaj,
eŭrapiejskija piśmieńniki
Tomaš Ražycki
Jacek Padsiadła
Jacek Pacocha
Jury Andruchovič
Kaciaryna Batanava
Andryj Bondar
Mikoła Rabčuk
Łaŭrynas Katkus
Hierkus Kinčus
Eŭhienijus Ališanka
Čynhiz Abdułajeŭ
Lea Tuar
Džesyka Falcoj
Leča Bakradze
Vital Čabanu
Marys Čakłajs
Hlen Petersan
Andrej Fiedarenka
Dubraŭka Ŭhresič
Aleš Čar
Žak Žue
i jašče 41 podpis
Kamientary