Źmicier Harbunoŭ. Našy Čarkasy

 Našy Čarkasy

Niekali daŭno moj baćka uziaŭ proźvišča žonki, majoj maci. Kali ja pačaŭ cikavicca, čamu jon hetak zrabiŭ, to daviedaŭsia ŭsiu historyju siała.

Budzieš jechać ź Miensku šašoju ŭ bok Bieraścia, dyk prykładna praz 20 km staić vioska Čarkasy, radzima maich prodkaŭ pa baćkavaj linii. Pobač vioski Vasileŭščyna, Słabodka, Čečyna, Paviałkova, Viazanka, Vitaŭka. Krychu dalej čyhunačnaja stancyja Fanipal.

Upieršyniu Čarkasy zhadvajucca ŭ letapisie ŭ 1688 h. Adkul pajšła nazva, dakładna nieviadoma. Sa słovaŭ starych žycharoŭ, niekali pan Čarkasaŭ nabyŭ hetyja ziemli ŭ hrafa Čapskaha. I vakoł majontku pačali sialicca pryhonnyja. Ale ŭ histaryčnych daviednikach pra heta ničoha nia znojdzieš.

Druhoje padańnie spasyłajecca na časy vajny 1654–1667 h., kali tut znachodzilisia kazackija vojski na čale z nakaznym atamanam Załatarenkam. Ludzi ŭ tuju paru zvali ŭsich kazakaŭ “čarkiesami”. Kazackaje vojska stajała tut try hady, i mienavita z tych časoŭ pačałosia isnavańnie Čarkasaŭ.

Kali ŭziać “Słownik geograficzny Królewstwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” vydańnia 1881 hodu, dyk tam čytaješ, što “Fanipal albo Čečyn, falvarak, paviet Mienski, 22 viarsty na poŭdzień ad Miensku, dziadziniec Bahdašeŭskich, hleba dobraja, stancyja Bieraściejska-Maskoŭskaj čyhunki, zvanaja raniej kolki hod Takaroŭkaj”.

Sa słovaŭ majho dzieda Jakava Sałochi, jakomu, u svaju čarhu, raskazvaŭ jahony dzied, viosku Čarkasy zasnavali pierasialency z Ukrainy. Dasłała niejak majoj ciotcy Dzinie Ščaślonak unučka z Fanipalu ŭ Čarkasy vinšavalnuju paštoŭku. Adlehłaść u piać kilametraŭ paštoŭka prajšła za dva… tydni. Usia kaperta ŭ piačatkach roznych. A siarod ich — “Pošta Ŭkrainy”. Spačatku pasłali ŭ tyja Čarkasy, što pad Kijevam.

Jość i jašče adna lehienda.

Padańnie pra Vitaŭ streł

Voś što pisaŭ u “Našaj Nivie” pačatku stahodździa Karuś Kahaniec:

“Chto nia znaje stancyi Chvanipal, pieršaj ad Miensku pa darozie na Bieraście? A kala stancyi i dvor taho ž najmieńnia staić. Nasuprać taho dvaru praz bałota i rečku Chamyčku staić draŭlanaja carkva, pahrazšy ŭ bałocie, i tolki pa kładkach da jaje chodziać. I dzivu čałaviek dajecca: što heta sobiła ludziam u takim miescy carkvu budavać? Vota ž pasłuchajcie, što staryja ludzi kažuć.

U tym miescy, dzie carkva ciapier staić, koliś byŭ hrud, a na hrudzie — dvor duža bahataha bajaryna na imia Vit. Žyŭ toj Vit pa praŭdzie, u viery, i Boh byŭ da jaho duža łaskaŭ.

Vota ž pajšła tryvoha vialikaja, što švied u naš kraj najechaŭ i horš usiakaha tataryna hrabić i pustošyć a nad narodam ździekujecca. Vit byŭ udaviec i mieŭ adnu dačku, vielmi krasnuju pannu. Vitaŭ dvor byŭ pryrodaj zabiaśpiečany ad voraha — śpieradu nieprachodnym bałotam, što i ciapier ciahniecca abapał rečki Chamyčki, choć šmat užo sušejšaje, jak za tyja časy. A za bałotam i dvarom ciahnulisia biaskoncyja adviečnyja lasy. Taja starana i ciapier puščaju zaviecca. Vit z dačkoj, heta ciamiačy i pry tym, jak ludzi nabožnyja, na Boha nadzieju pakładajučy, byli spakojny ŭ svaim dvary. Ale znać słava pra jahonaje bahaćcie daloka išła. Adnaje hetak nočy, kali ŭ dvary ŭsie krepka spali, spaŭ i sam bajaryn Vit, spała i krasnaja jaho dačka. Čuje heta Vit praz son zyčny hołas: “Vicie, Vicie, ustań i vystrali!” Vit prachapiŭsia, ale nidzie ničoha nie čuvać. Jon iznoŭ staŭ zasynać i znoŭ čuje: “Vicie, Vicie, ustań i vystrali!” Tady jon užo musiŭ ustać i, uziaŭšy strelbu, vyjšaŭ.

I bačyć, što švedy ŭžo haspadarać u jaho na dvary. Jon, toje ŭbačyŭšy, duža spałochaŭsia. Jak trymaŭ strelbu, tak i streliŭ na viecier. A sam pabieh u pakoi dačku budzić. Tolki pabudziŭ, čuje, na dvary jakiś hałas padniaŭsia. A kali jany vyjšli pahladzieć, bačać, švedy ŭ vialikaj zamiešcy chodziać, chočuć z dvara ŭciačy, dy nie papaŭšy ŭ varoty, cisnucca na płaty. Dušacca, kalečacca, a katorym udałosia z dvara vybracca, tyja, čuvać, ratunku prosiać. Kryčać, papaŭšy ŭ bałota albo ŭ rečku. Tak da ranicy nivodnaha z tych švedaŭ žyvoha nie zastałosia. Bo aślepšy volaju Božaju, ad Vitavaha strełu ŭsie pahinuli. Katoryja ŭ dvary padušylisia, a katoryja patrapili ŭ les, tych źvier luty parezaŭ.

Vit na tuju pamiać, što Boh jaho ad švedzkaj ruki zachavaŭ, pastaviŭ siarod dvara svajho carkvu muravanuju i vielmi jaje ŭkrasiŭ. Žyvuć tak Vit sa svajoj dačkoju krasnaju pannaju iznoŭ u dastatku i supakoju. Adno niačystaja siła nia dremle. I ŭpaŭ pan bajaryn u vialiki hrech tak, što ziamla navat zdryhanułasia. I astupiŭsia toj uzhorak, na katorym dvor stajaŭ, i rynulisia muravanyja pałacy i pachavali pad saboju hrešnaha bajaryna.

Dačka ž jaho syšła dzieś u daloki manastyr i tam vieku dakanała. Čeladź pa śvietu razyšłasia. Dvor toj štoraz bolej staŭ u bałota pahruzać i adnaje nočy zusim zatanuŭ. Tolki na tym miescy, dzie carkva stajała, ludzi raśpiaćcie znajšli. Potym pastavili na tym miescy carkvu dzieraŭlanuju i toje raśpiaćcie ŭ im pastavili. I prasłaviłasia toje raśpiaćcie cudami roznymi. I ŭsiaki hod na Ŭźvižańnie źbirajecca tam šmat bahamolcaŭ sa ŭsich kancoŭ našaje ziamli. Zaviecca toje miesca Vitaŭka, abo Vitaviec. Tam i ciapier možna abmacavać u bałocie kavałki muru”.

Takaja voś historyja. Niama ciapieraka ni rečki Chamyčki, ni carkvy, ni bałota z adviečnymi lasami. Tolki kali staiš u łahčynie pamiž dvuma ŭzvyššami, na jakich Čarkasy i Vitaŭka, lohka ŭjaŭlaješ i toje bałota, i bajaryna sa strelbaj.

Nasko i Falko

Usie ludzi, da jakich my źviartalisia, kab niešta daviedacca z histaryčnaha minułaha, spasyłalisia na hetaha čałavieka, jak na biezumoŭnaha aŭtaryteta. “Zapytajciesia lepš u Vasila Naska, jon abaviazkova pavinien heta viedać”.

Były partyzan, prapahandyst i nastaŭnik Vasil Nasko staŭ kaliści arhanizataram śviatkavańnia 300-hodździa Čarkasaŭ i navat vydaŭ u 6 asobnikach historyju kałhasu na 23 staronkach. Hetaja praca zusim niadaŭna zaznała druhoje vydańnie. Pieršaje było pryśviečana 50-hodździu Savieckaj ułady, a druhoje — 70-hodździu stvareńnia kałhasu imia Falka.

Pryjemna mnie było daviedacca, što pieršym traktarystam kałhasu byŭ moj dzied Jakaŭ Sałocha.

Davoli cikavaja asoba i hety znakamity Falko, jaki naradziŭsia ŭ Čarkasach u 1887 h. u siamji niezamožnych sialan (niezamožnymi tady ličylisia tyja, chto mieŭ ad 2 da 5 ha ziamli). U 1920 h. Daniłu Falka abrali za staršyniu dobraachvotnaje pažarnaje družyny. Paśla jon ustupiŭ u KPB. Da taho ž jašče byŭ sielkaram “Źviazdy”. Chutka pačałosia “dabravolna-prymusovaje” stvareńnie kałhasaŭ. U noč z 4 na 5 vieraśnia 1929 hodu niechta padpaliŭ chutar kala susiedniaje vioski Vasileŭščyny. Tut kala pałajučaha chutaru “kułak” Antoś Budaj i zabiŭ Falka siakieraj. Budaja chutka rasstralali (praz 24 hadziny paśla prysudu). Siamju jahonuju vysłali ŭ Sybir u šerahu inšych “kułakoŭ”. Sa svajakoŭ Falka ciapieraka taksama nikoha nie zastałosia. Tolki pomnik na mohiłkach u Čarkasach dy kałhas i vulica jahonaha imia.

Zrazumieła, što kałhasnaje budaŭnictva ŭ Čarkasach skončyłasia pieramohaj, choć tolki z druhoha razu.

Usio heta možna pračytać u pracy byłoha partyzana, siarod źviestak pra nadoi-pryvahi-centnery. U pryvatnaj razmovie sp.Vasil zhadvaje ŭsio heta bolš neŭtralna i pa-žyćciovamu. My pahutaryli i pra represii, pra partyzanku padčas vajny, pra samaachovu i pra Armiju Krajovu.

I ŭsio ž taki ŭkraincy?

Ja ŭrešcie daznaŭsia, čamu baćka amal sorak hadoŭ tamu źmianiŭ proźvišča. Akazvajecca, prosta načytaŭsia tady małady Sałocha hohaleŭskaha “Saračynskaha kirmašu” sa škadlivaj viedźmaj Sałochaj… Voś taki ŭpłyŭ klasyčnaj litaratury.

Narešcie, sioje-toje prypomniła najstarejšaja na siońniašni dzień žycharka Čarkasaŭ spn.Nadzieja Ščaślonak, jakoj praz 2 miesiacy spoŭnicca 90 hod. Sama jana ź Viazanki, a ŭ Čarkasy kaliści vyjšła zamuž.

Pavodle jejnych słovaŭ, pačali tut žyć mienavita Sałochi, što adkupili ziamlu ŭ niejkaha žyda, i niešta pra ŭkraincaŭ jana taksama čuła — jašče ŭ maładości ad starych. Adkul usie hetyja proźviščy — Škurdziuk, Falko, Sałocha, Ščaślonak, žanočyja imiony Dzina, Roza, Mira, Zoja?.. Redka takija sustrenieš u našych miaścinach.

Zaraz babula Nadzieja nie biaz humaru zhadvaje svajo minułaje žyćcio i sa smakam pje piva, pakul unuk dapamahaje ŭ haspadarcy. A muža, miž inšym, nazvała “čałavikam” i navat nie zaŭvažyła.

Staić vioska! Pobač čyjeści ŭnuki budujucca. Tolki 20 km ad mehapolisu, a čas nibyta ŭ inšym vymiareńni. Za toj dzień, što my praviali ŭ Čarkasach, — nivodnaha słova nie pačuli pra Łukašenku z vybarami. Tolki tut adčuvaješ, jakoje ŭsio heta štučnaje i niesapraŭdnaje.

Źmicier Harbunoŭ