Pavieryć u samaha ŭbohaha
Hutarka z Žanam Vańje, zasnavalnikam ruchu “Kaŭčeh”, što abjadnoŭvaje invalidaŭ z malenstva, ich baćkoŭ i ludziej, jakija dapamahajuć ich dahladać
— 11 kastryčnika minie 40 hod ad pačatku Druhoha Vatykanskaha saboru. Praz dva hady sarakahodździe adznačyć i Vaš “Kaŭčeh”. Heta dobraja nahoda, kab padvieści vyniki… Jak Vy miarkujecie, jany ŭściešnyja? Kažuć, što Kaścioł zrabiŭsia zanadta adkryty, što jon pieraniaŭ niechryścijanskija pohlady, naprykład u sfery pałavych znosinaŭ. Što Vy pra heta dumajecie?
— Druhi Vatykanski sabor — nadzvyčajnaja padzieja. U minułym była bojaź cieła, ryharyzm, žorstkija normy. A Sabor skazaŭ, što treba prasiaknucca luboŭju Isusa, vieraj u Isusa, pačać žyć malitvaj i adnačasova być adkrytym da inšych. Tak, pravasłaŭje siońnia maje prablemy, bo nie pieražyło takoha abnaŭleńnia. U im jość niešta niečuvana hłybokaje — u jaho liturhii, malitoŭnym žyćci. Ale jamu ciažka ŭvajści ŭ siońniašni śviet, i jano schilajecca da samaizalacyi. A hałoŭnaja ideja Saboru ŭ tym, kab prasiaknucca Boham, nieści jahonyja nakazy ŭ śviet, usim ludziam.
Prykładam, pryjechaŭ siudy niadaŭna na pracu adzin małady čałaviek, francuz. Pryjšoŭ da mianie i kaža: “Ja ateist”. Ja na heta: “A ty sapraŭdy chočaš dapamahčy pakryŭdžanym losam?” Jon adkazaŭ “Tak, chaču”, — i skazaŭ praŭdu, bo, jak akazałasia, jon vielmi dobra dahladaje invalidaŭ. Tady ja jamu skazaŭ: “Lepšy toj, chto spahadaje niaščasnym i nia vieryć u Boha, čym toj, chto vieryć u Boha i nie spahadaje takim ludziam”.
Sabor skazaŭ: “Pabač znaki Boha va ŭsich relihijach i ludziach”. Kali ty vieryš, ale nie adkryvaješsia dla śvietu, ty staviš vakoł Kaściołu ścianu i nia bačyš pryhažości ŭsich Božych stvareńniaŭ. Hetkaja viera dušyć. Kali ž ty zanadta adkryty, ale nia vieryš u Isusa i Evanhielle, u idei Kaściołu, ty hublaješ spakoj. My vyvučajem “Katechizys katalickaha kaściołu” i adnačasova ładzim ekumeničnyja spatkańni prychilnikaŭ usich relihijaŭ u Asyzy.
Sfera pałavoha žyćcia siońnia taksama bačycca značna hłybiejšaj, čym raniej, kali seksualnaści curalisia. Treba zvažać na suviaź pamiž seksam, kachańniem i šlubam. Kali nie staje adnaho z hetych kampanentaŭ, źjaŭlajucca ciažkaści. Kali jość tolki seks, atrymlivajem parnahrafiju. Kali jość i kachańnie, ale niama poŭnaj jednaści, my kryŭdzim inšaha čałavieka. Darečy, pieršyja pramovy Jana Paŭła II, ź jakimi jon vystupaje ŭ sierady, byli na hetuju temu, ale potym jon jaje nie raźvivaŭ. Vidać, pramovy spałochali niekaha ŭ Rymskaj kuryi.
— Ale i Papu vinavaciać u kanservatyźmie, bo jon rašuča supraciŭlajecca abortam.
— Papa choča danieści katalickuju dumku i adkryvajecca pierad inšymi, kab zrazumieć ich i razmaŭlać ź imi. Vielmi prosta jaho vinavacić. Heta nadzvyčajny čałaviek, jaki ŭžo ŭ svajoj pieršaj encyklicy abviaściŭ: “Daroha Kaściołu — čałaviek”. Ale ŭ katalickim Kaściole niamała kanservataraŭ. Papa nia moža dziejničać samastojna. Jon pakazvaje darohu i idzie pa joj. Toj, chto pryjdzie paśla jaho, pojdzie hetaj darohaj — pošuku karanioŭ i adkrytaści.
Sabor dapamoh zirnuć na seks nia tolki jak na dziejnaść, što maje na mecie repradukcyju. Važnaść seksualnaści dla kachańnia, šlubu, addanaści raniej nia brałasia pad uvahu. Sabor źmianiŭ sytuacyju.
Niebiaśpiečna bačyć u Kaściole tolki vieščuna maralnaści i dohmaŭ: Kaścioł — mistyčnaje miesca. Tut adbyvajecca suviaź ź Isusam, źlićcio ź im, jakoje budzić serca i źmianiaje nas. Dahmaty i maralnaść patrebnyja, ale da Saboru Kaścioł časam byŭ zanadta dahmatyčny i maralizatarski. Siońnia isnuje nadzvyčajnaja patreba ŭ malitvie. I praha da spaznańnia Biblii. Ujavicie, śviataja Tereza ź Liźjo (1873—97) nia mieła prava čytać Bibliju, tolki Novy Zapaviet… Narešcie — žyćcio ŭ supolnaści. Niekali hetaha dasiahali ŭ manastyrach, pasłušnictvie, ale jaho abmiažoŭvali strohija normy. Ciapier my bačym imknieńnie da supolnaści, naprykład, u ruchu charyzmatykaŭ, u inicyjatyvie “Equipes Notre Dame”, u neakatechumenacie.
Tak, Druhi Vatykanski sabor byŭ patrebny. A što jość pierachlosty… Dyk jany zaŭždy byli.
— A ŭ supołkach “Kaŭčehu”, u jakich jość musulmanie i induisty, vy moliciesia razam?
— Biezumoŭna.
— Adnak na ekumeničnaj sustrečy ŭ Asyzy nie było supolnych malitvaŭ.
— Nie było. Ale kali ŭ kaściołach Asyzy dazvalałasia malicca musulmanam, induistam, značyć, my vieryli ŭ ichnuju malitvu, u jaje vartaść, u ich prahu skarycca Bohu, słuchać jaho. Niadaŭna ja pračytaŭ vielmi cikavuju knihu pra Franciška z Asyzy j isłam. U časie, kali Kaścioł tryźniŭ kryžovymi pachodami, Francišak pieški pajšoŭ da sułtana i byŭ uzrušany da hłybini dušy, bo ŭbačyŭ čałavieka, jaki šukaŭ Boha. Nia viedaju, malilisia jany razam ci nie.
U hetym — sutnaść našaj pracy. My biarom invalida z vulicy — “maleńkaha čałavieka”, ubohaha. My prymajem takich ludziej nie tamu, što jany chryścijanie, a tamu, što im patrebnaja dapamoha. My pracujem razam, molimsia razam. Nielha sabie ŭjavić, kab dva musulmaniny i dva chryścijaniny ŭ našym domie razychodzilisia pa svaich kutkach, kab pamalicca asobna. My nie imkniomsia da supolnaj malitvy ź niejkich tearetyčnych mierkavańniaŭ. Hetaha patrabuje našaja rečaisnaść: prymajučy ŭ našu supołku dvuch albo troch musulmanaŭ-invalidaŭ, naturalna, što my zaprašajem ich na supolnuju malitvu. Viadoma, na ŭzroŭni teoryi heta sprava nadzvyčaj składanaja. Ale ž nichto nie admaŭlaje, što musulmanie majuć suviaź z Boham, heta było siak-tak pryznana dziakujučy sustrečy ŭ Asyzy i dziesiaci prykazańniam pra pavahu da čužoj viery, jakija Papa abviaściŭ tam. Zrešty, ciažka havaryć pra dyjaloh u nas, bo mnohija ludzi ź fizyčnymi niedachopami naahuł nie razmaŭlajuć…
Aproč mižrelihijnych, my majem taksama mižkanfesijnyja supołki. My stvaryli supołku ŭ Bełfaście prosta na demarkacyjnaj linii, što raździalaje pratestancki sektar ad katalickaha. Vielmi važna, što tam my razam spaznajom Isusa i molimsia jamu. My starajemsia, kab katalickija i pratestanckija śviatary bolš daznavalisia adny pra druhich.
— Vy niadaŭna viarnulisia ź Białhradu. Serbija — pravasłaŭnaja kraina. Siońnia isnuje stolki nieparazumieńniaŭ pamiž katalikami i pravasłaŭnymi, asabliva ŭ Rasiei…
—U Białhradzie sytuacyja davoli specyfičnaja. Tamtejšyja žychary nie zrazumieli sensu bambiožak, bo nia viedali, što rabiłasia ŭ Kosavie. Jany zamknionyja pierad čužymi punktami hledžańnia. Rumynija bolš adkrytaja: Papa zmoh tudy pajechać. Pravasłaŭnyja trochi bajacca katalickaj mahutnaści, mahutnaści finansavaj, — i heta zrazumieła. Isnujuć ciažkaści i ŭ adnosinach pamiž asobnymi pravasłaŭnymi cerkvami. Prablema ŭ tym, što ŭ pravasłaŭi vielmi mocnyja nacyjanalistyčnyja nastroi. Dyj Rasieja ŭ apošniaje dziesiacihodździe źviedała strašnaje prynižeńnie. Jana była vialikaj krainaj, jakoj usie bajalisia, jak Ameryki. Ciapier rasiejcam nieabchodna nanava adšukać svaju tojesnaść, i ichnaj pravasłaŭnaj carkvie taksama. Ale heta nia značyć, što ŭsie rasiejcy nacyjanalisty: u nas jość cudoŭnyja supołki ruchu “Viera i śviatło” ŭ Maskvie. Tolki jejnyja ŭzajemaadnosiny z tamtejšaj jararchijaj składaniejšyja: nas tam bajacca. Majem my supołki i ŭ Hrecyi, choć heta davoli zamknionaja kraina, na Blizkim Uschodzie — u Syryi, Libanie. Taksama ŭ Rumynii. U Serbii pakul niama. Treba, adnak, naładžvać kantakty. My pasiabravali z pravasłaŭnym rumynskim japiskapam Jazepam, eŭrapiejskaje dyjacezii.
— U pravasłaŭnych šmat kompleksaŭ…
— Tak, jany pakutujuć na heta. Naprykład, im zdajecca, što katalicki kaścioł u Maskvie maje hrošy i choča ŭsich pieraciahnuć da siabie. Zhadvaju karykaturu ŭ maskoŭskaj hazecie: novyja chryścijanskija supołki i pry ich — maleńki maskoŭski patryjarch… Razumieju niespakoj pravasłaŭnych. Ja jeździŭ u Rym razmaŭlać pra našy supołki “Viery i śviatła” ŭ Rasiei. Skazaŭ: “My chočam, kab jany byli pravasłaŭnyja, nie katalickija”. I arcybiskup Taran (ministar zamiežnych spravaŭ Vatykanu — red.) paćvierdziŭ: “Tak pavinna być”. Treba, kab ludzi nie bajalisia, što zdradziać svajoj carkvie. My hetamu spryjajem, ale nia ŭsie tak robiać.
— Praca “Kaŭčehu”, a taksama “Viery i śviatła” — vielmi dobraja škoła ekumenizmu.
— Usio ekumeničnaje i mižrelihijnaje śvietabačańnie “Kaŭčehu” maje ŭ svajoj asnovie čałavieka, jakomu patrebna dapamoha. My nie zajmajemsia ekumenizmam dziela ekumenizmu — naš ekumenizm słužyć kankretnym ludziam. Raskažu vielmi pryhožuju historyju pra musulmanina Abdułu. U našaj supołcy ŭ Banhałory, što ŭ Indyi, byŭ adnojčy schod. Raptam nam paviedamili, što la dźviarej lažyć niejki biezdapamožny invalid. Jon byŭ brudny z noh da hałavy, nia moh chadzić. Jak nam było jaho pryniać? Dla jaho nie było łožka. I jamu byli admovili. Adnak Šam, bramin, adhuknuŭsia: “Jon moh by spać u mianie ŭ pakoi”. Choć jon byŭ jaŭna musulmanin: u jaho na hałavie byli mizernyja ryzmany, što zastalisia ad čałmy. Nu i pryniali jaho. Tolki praź niekalki dzion jaho ŭdałosia admyć — tak doŭha jon žyŭ na vulicy. Pastupova navučyli jaho chadzić, pracavać. Adnojčy musulmanin — supracoŭnik našaje supołki pavioŭ jaho ŭ miačeć, i tam raptam niechta kryknuŭ: “Eljaš!” Heta byŭ svajak, jaki paznaŭ svajho rodziča, što zhubiŭsia niekalki miesiacaŭ tamu. Tolki tady my daviedalisia, što jaho zavuć Eljaš; sami my jaho zvali Abduła, što aznačaje “Dar Boha”. Jon viarnuŭsia ŭ svaju siamju, a praź niejki čas usia jahonaja siamja pryjšła da nas. Baćka, taksama musulmanin, byŭ vielmi ŭzrušany. Jon skazaŭ: “Ja b chacieŭ, kab moj syn zastaŭsia ŭ vas, bo vy stolki dla jaho zrabili i jon prahnie žyć u vas. Niachaj tolki jon adviedvaje nas choć raz na miesiac”.
Kali ja apošni raz byŭ u vatykanskaj Radzie pa śvieckich spravach, jaje sakratar, biskup Rylka, skazaŭ: “Vy zrabili revalucyju kapernikaŭskich maštabaŭ. Dahetul u Kaściole kazali, što treba być dobrym da biednych. A vy havorycie, što biednyja dla vas dobryja”. “Kaŭčeh” dy ruch “Viera i śviatło” — heta novyja formy supolnaha žyćcia ŭ kaściole. Nam kažuć: “Vy śmiełyja, raz chočacie žyć z takimi ludźmi”. A na samaj spravie my ščaślivyja, što možam ź imi być. Śviaty Pavał kazaŭ, što Boh vybraŭ słabaje i durnoje, kab prysaromić dužaje i mudraje. Patrebny čas, kab heta zrazumieć. Kali ja pačynaŭ stvarać “Kaŭčeh”, ja taksama dumaŭ, što rablu dabro. I tolki potym zrazumieŭ, što naadvarot — atrymlivaju dabro. Heta hałoŭnaja ideja “Kaŭčehu”.
Hutaryli Jaana Reńjar i Žan Turnaŭ, “Gazeta Wyborcza”
Žan Vańje (nar. u 1928 h.) — syn hienerał-hubernatara Kanady. Słužyŭ u vajenna-marskim flocie. U 1950 h. uvajšoŭ u studenckuju chryścijanskuju supołku ŭ Paryžy. Vyvučaŭ filazofiju, vykładaŭ jaje ŭ Taronta. U 1963 h. naviedaŭ svajho duchoŭnaha nastaŭnika z času paryskich zaniatkaŭ, daminikanca ajca Tama Filipe, jaki tady jakraz zrabiŭsia byŭ ksiandzom u internacie dla razumova adstałych ludziej u vioscy Traśli na poŭnačy Francyi. Praz hod Vańje kupiŭ tam damok i pasialiŭsia ŭ im z dvuma niabohami. Z časam supołka rasła, uźnikali inšyja hetkija samyja ŭ Francyi, Kanadzie, Indyi… Siońnia “Kaŭčeh” (“Arche”) — mižnarodnaja federacyja. U supołkach, kožnaja ź jakich naličvaje niekalki sotniaŭ čałaviek, žyvuć i pracujuć ludzi ź fizyčnymi zahanami. Im dapamahajuć asystenty. Siońnia isnuje 119 takich supołak u 30 krainach na ŭsich kantynentach.
U 1971 h. uźnik ruch “Viera i śviatło” (“Foi et Lumijre”), jaki abjadnoŭvaje ludziej ź fizyčnymi niedachopami, što žyvuć ź siemjami, a taksama ichnych baćkoŭ i asystentaŭ.
Kamientary