1.
Davajcie raźbiaromsia: ci isnavaŭ nasamreč «Sajuz vyzvaleńnia Biełarusi», 75-hodździe razhromu jakoha my budziem uspaminać sioleta. Vidać, isnavaŭ, niachaj i nia ŭ vyhladzie žorstka strukturavanaj arhanizacyi. Versiju pra toje, što «SVB» nie było, papularyzavali ŭ 1980-ch (najpierš Barys Sačanka), kab źjaviłasia mahčymaść viartać tvory i postaci represavanych piśmieńnikaŭ, palitykaŭ i dziejačaŭ kultury. Amal nichto z historykaŭ nie źviarnuŭ uvahi na versiju Antona Adamoviča pra «manholski prajekt» — plan-ideju, jakaja cyrkulavała ŭ asiarodku nacyjanalna śviadomaj biełaruskaj intelihiencyi. Ideja była nastupnaja: z dapamohaj balšavikoŭ abjadnać etničnyja ŭschodnija biełaruskija ziemli, inicyjavać narodnaje paŭstańnie ŭ Zachodniaj Biełarusi (pry ŭdziele Hramady), da jakoha aktyŭna dałučajucca ŭschodnija biełarusy, u vyniku — utvaryć niezaležnuju krainu BNR, jakaja isnavała b pieršy čas pad pratektaratam SSSR, na ŭzor Manholskaj Narodnaj Respubliki.
Kali była ideja, dyk byli i ludzi, jakija planavali jaje realizacyju.
Tady robicca zrazumieła, čamu ŭ savieckuju Biełaruś viartajucca Ćvikievič, Łastoŭski, Žyłka. Jasna, što nie ŭmacoŭvać savieckuju ŭładu.
Kali vy apraŭdvajecie biełaruskich dziejačaŭ, jakija pajšli na supracoŭnictva z nacysckaj administracyjaj u časy Druhoj suśvietnaj vajny, dyk čamu nie vytłumačvajecie hetkimi ž matyvami supracoŭnictva nacyjanał-kamunistaŭ z balšavikami?
2.
Pa-druhoje, ci byli «maładniakoŭcy» ahientami balšavickaj ułady, jak počastu ich abvinavačvajuć z usich bakoŭ?
Naprykład, Anton Adamovič u pracy «Supraciŭ savietyzacyi ŭ biełaruskaj litaratury» nazyvaje Alesia Dudara ahientam DPU, jaki napisaŭ vierš «Pasiekli naš kraj papałam…» dziela pravakacyi. Tolki ŭ siaredzinie 1990-ch stali viadomyja materyjały spravy Dudara z archivu KDB. Vyśvietliłasia, što nie zamaŭlali čekisty paetu napisać hety vierš, naadvarot, aktyŭna šukali jaho aŭtara. Najlepšy ahient biełaruskich «dziaržyncaŭ» A.Uljanaŭ daznaŭsia pra imia aŭtara kramolnaha vieršu ad samoha Janki Kupały — Aleś Dudar.
Poŭny varyjant artukułu čytajcie ŭ papiarovaj i pdf-versii haety "Naša Niva"
Aleś Arkuš, Połacak
Kamientary