Тэгеран слабы як ніколі: пратэсты ў краіне і пагрозы Трампа зрабілі сітуацыю для ўладаў Ірана надзвычай сур'ёзнай

З пачатку пратэстаў мінула 10 дзён. Прэзідэнту ЗША Дональду Трампу хапіла першых чатырох ці пяці, каб прыгразіць іранскім уладам умяшаннем, калі тыя будуць забіваць пратэстоўцаў.

«Мы знаходзімся ў поўнай баявой гатоўнасці», — напісаў Трамп у сацыяльнай сетцы Truth Social.

Затым ЗША захапілі венесуэльскага лідара Нікаласа Мадура, а на наступны дзень, у нядзелю, Трамп яшчэ раз прыгразіў іранскім уладам.

Тое, што дзейны прэзідэнт ЗША выступае з такімі недвухсэнсоўнымі пагрозамі ў той час, калі пратэсты яшчэ працягваюцца, — з’ява даволі незвычайная. Гэта можа падбадзёрыць дэманстрантаў і падштурхнуць распаўсюджванне пратэстаў па ўсёй краіне.

Іранская паліцыя і іншыя сілавыя структуры амаль з самага пачатку дзейнічаюць жорстка: праваабаронцы сцвярджаюць, што ўжо забіта больш за 20 чалавек. Цяпер усе чакаюць, які крок зробіць Трамп.

Пратэсты пачаліся ў нядзелю, 28 снежня. Спачатку яны былі мірнымі. Нагодай сталі рэзкі рост цэн і абвальнае падзенне курсу іранскага рыяла адносна долара ЗША: за год долар падаражэў прыкладна на 80%.

Эканамічны крызіс

Іранская эканоміка знаходзіцца ў надзвычай цяжкім стане. Надзей на рост у гэтым ці наступным годзе амаль няма. Інфляцыя за год, паводле афіцыйных даных, дасягнула 42%, пры гэтым прадукты харчавання падаражэлі больш чым на 70%, а некаторыя самыя неабходныя тавары — больш чым на 110%.

«Спекулянты на санкцыях»

Галоўную ролю ў гэтым адыгралі санкцыі, уведзеныя супраць Ірана замежнымі дзяржавамі на чале з ЗША, але справа не толькі ў іх.

Гучныя карупцыйныя справы ў іранскіх судах, у якіх фігуруюць высокапастаўленыя чыноўнікі і іх сваякі, умацавалі ўпэўненасць многіх простых іранцаў у тым, што частка кіраўнічай эліты нажываецца на санкцыях. Гэтыя людзі, забяспечыўшы сабе асаблівыя прывілеі і кантралюючы імпарт і экспарт, выводзяць выручку ад продажу нафты за мяжу і зарабляюць на адмыванні грошай.

Нават дзяржаўныя службоўцы кажуць, што так званыя «спекулянты на санкцыях» вінаватыя ў цяперашнім цяжкім становішчы краіны больш, чым самі санкцыі.

Аднымі з першых адкрыта выступілі гандляры з тэгеранскага Вялікага базара. У знак пратэсту супраць штодзённых скачкоў курсу рыяла яны закрылі свае крамы і выйшлі на вуліцу, патрабуючы, каб улады ўмяшаліся і стабілізавалі рынкі.

Неўзабаве да дэманстрацый далучыліся прадстаўнікі іншых слаёў грамадства. Эканамічныя лозунгі хутка ператварыліся ў палітычныя — аж да патрабавання наогул скасаваць Ісламскую Рэспубліку.

На вуліцы розных гарадоў краіны выйшлі студэнты, дробныя прадпрымальнікі і прадстаўнікі іншых сацыяльных груп. Вельмі хутка на дэманстрацыях зноў загучалі лозунгі, скіраваныя супраць вярхоўнага лідара Ірана.

Апошні раз хваляванні супастаўнага маштабу адбываліся ў Іране амаль чатыры гады таму — пасля смерці Махсы Аміні, дзяўчыны, затрыманай паліцыяй нораваў. Тады краіну ахапіла самая маштабная хваля пратэстаў з часоў ісламскай рэвалюцыі 1979 года.

Тыя выступленні пахіснулі асновы Ісламскай Рэспублікі, але ў выніку былі задушаныя сілай.

Цяперашнія пратэсты імгненна перакінуліся з Тэгерана на іншыя гарады і працягваюцца ўжо некалькі дзён, але маштабу і напружанасці дэманстрацый 2022 года яны пакуль не дасягнулі.

Прэса ў Іране жорстка кантралюецца ўладамі, а замежным агенцтвам і выданням працаваць там альбо цалкам забаронена, альбо дазволена з жорсткімі абмежаваннямі на перамяшчэнне па краіне. Таму большая частка звестак пра тое, што адбываецца, паступае праз сацыяльныя сеткі і расказы відавочцаў. Гэта істотна ўскладняе праверку інфармацыі: у сацсетках шмат фабрыкацый, беспадстаўных сцвярджэнняў і скажэнняў рэальнасці, што цяпер яшчэ і ўзмацняецца магчымасцямі штучнага інтэлекту.

Нягледзячы на гэта, многія аглядальнікі лічаць, што цяперашні крызіс можа мець больш сур’ёзныя наступствы, чым хваляванні 2022 года. Улады Ірана сутыкнуліся адначасова і з унутранымі пратэстамі, і з рэзкай зменай сітуацыі ў рэгіёне. Таму, на агульную думку, яны цяпер слабыя як ніколі.

Чарада паразаў

Паваротным момантам стала 12‑дзённая вайна з Ізраілем летам 2025 года. У гэтым канфлікце наўпрост удзельнічалі ЗША, нанёсшы ўдары па ядзерных аб’ектах Ірана.

Падчас вайны Ізраіль і ЗША нанеслі сур’ёзную шкоду іранскай ядзернай інфраструктуры, а таксама шэрагу іншых прамысловых аб’ектаў, істотна падарваўшы вайсковую моц Тэгерана.

Пазіцыі Ірана як рэгіянальнай дзяржавы апошнім часам таксама аслаблі. Звяржэнне Башара Асада ў Сірыі пазбавіла Тэгеран ключавога саюзніка. Іншы кліент і саюзнік — ліванская «Хезбала» — у выніку ізраільскіх удараў страціла значную частку вышэйшага кіраўніцтва.

Нарэшце, дзеянні ЗША супраць Венесуэлы і захоп Нікаласа Мадура і яго жонкі яшчэ больш скарачаюць для Ірана прастору для манеўру.

У выніку ўсіх гэтых падзей агульнае становішча Ірана ў рэгіёне і свеце істотна змянілася: у яго стала менш саюзнікаў у рэгіянальных канфліктах і менш каналаў для аперацый з нафтай і выручкай ад яе ў далёкім замежжы.

Пры гэтым Іран разам з Расіяй вельмі актыўна ўдзельнічаў у працы нафтавай галіны Венесуэлы, а таксама абапіраўся на складаныя фінансавыя схемы, звязаныя, як мяркуецца, з кітайскім рынкам.

Разбурэнне гэтых сувязяў яшчэ больш аслабляе Іран эканамічна менавіта ў той момант, калі ўнутры краіны ўзрастае ціск на ўлады.

У выніку састарэлы вярхоўны лідар Ірана аятала Алі Хаменеі, якому хутка споўніцца 87 гадоў, апынуўся, магчыма, у самым хісткім становішчы за ўсе гады свайго кіравання.

Больш за 30 гадоў Тэгеран старанна выбудоўваў сетку саюзных груповак у рэгіёне, механізмы абыходу санкцый, развіваў ядзерную праграму — і ўсё гэта за адносна кароткі час аказалася знішчаным або сур’ёзна падарваным.

Пры гэтым, пакуль у Белым доме знаходзіцца Трамп, а ў Ізраілі пры ўладзе застаецца Біньямін Нетаньяху, выразных дыпламатычных або стратэгічных шляхоў выйсця з гэтага крызісу, не заплаціўшы вельмі высокай цаны, для Ірана не праглядаецца.

Аятала Хаменеі і яго найбліжэйшае атачэнне шмат гадоў тлумачылі іранцам, што вялікія выдаткі на саюзнікаў у рэгіёне і на ядзерную праграму патрэбныя для гарантавання бяспекі і тэхналагічнага развіцця краіны.

Цяпер гэты аргумент робіцца ўсё менш пераканаўчым. Унутраны і знешні ціск на ўлады Ірана працягвае расці, а ад міру і стабільнасці ўнутры краіны Іран, здаецца, апынуўся далёка як ніколі.

• 17
• 0
• 2
• 0
• 3
• 0
• 0
• 0