Лабковіч: Я не ўяўляў, у што гэта насамрэч ператворыцца і што мяне чакае далей у гэтай сістэме

«Яны так і казалі, што «ў цябе пажыццёвае»»

— Раскажыце пра 14 ліпеня 2021 года. Ці было ў той дзень адчуванне, што гэта гісторыя на гады?

— Мы, канешне, прадбачылі, што наша затрыманне вельмі верагоднае. Прыкладна за суткі да гэтага мы апошні раз сустрэліся «вясноўскай» камандай, якая тады была ў Беларусі: Алесь Бяляцкі, я і Валянцін Стэфановіч. Мы абмеркавалі, як арганізацыя будзе дзейнічаць у выпадку нашага затрымання.

14 ліпеня каля шасці раніцы да мяне пачалі ламіцца ў дзверы сілавікі. Я сказаў ім праз дзверы, што ў кватэры трое непаўнагадовых дзяцей, што я адчыню і папрасіў зайсці спакойна, без эксцэсаў. Яны зайшлі без ужывання фізічнай сілы — гэта быў даволі лагодны пачатак усяго майго амаль пяцігадовага этапу.

Яны сказалі, што калі я буду паводзіць сябе нармальна, то застануцца толькі трое супрацоўнікаў і двое панятых. Спачатку іх было вельмі шмат — увесь пад’езд. Але яны сапраўды прыбралі астатніх.

Я прапанаваў адправіць дзяцей да бабулі, каб яны не бачылі таго, што адбываецца. Яны пагадзіліся. Дачка адразу ўсё зразумела, а хлопчыкі, ім было сем гадоў, спыталі, хто гэтыя людзі. Я сказаў, што гэта сантэхнікі — нібыта ўначы прарвала трубу. Яны падыгралі, сказалі, што зараз усё адрамантуюць.

Гэта быў апошні раз, калі я бачыў дзяцей. Наступны раз я ўбачыў іх ужо 17 снежня 2025 года, калі выйшаў з аўтобуса ў Вільні.

Яны не хавалі, што гэта затрыманне і што дадому я не вярнуся. Прапанавалі сабраць рэчы першай неабходнасці. На тым этапе людзі, якія рабілі ператрус, выглядалі настроенымі максімальна спрасціць мне будучае жыццё.

Потым следчы сказаў, што гэта надоўга і што дадому я не пайду. 

Але ў мяне не было адчування, што гэта пяць гадоў. Я думаў, што гэта справа тыдня, максімум месяца. Я не ўяўляў, у што гэта насамрэч ператворыцца і што мяне чакае далей у гэтай сістэме.

— Калі вярнуцца да 13 снежня 2025 года — у які момант вы зразумелі, што гэта сапраўды нейкае вызваленне, а не чарговы этап?

— Увесь 2025 год быў для мяне самым складаным за ўвесь гэты шлях. У 2025 годзе мяне перавялі з калоніі №17 на турэмны рэжым. З турэмнага рэжыму мяне перавозілі ў СІЗА КДБ, потым у СІЗА №1 у Калядзічах, потым у жодзінскую турму №8. Да гэтага я быў у магілёўскай турме №4.

І ўвесь гэты час мне пагражалі новымі крымінальнымі справамі: і справай за арганізацыю экстрэмісцкага фармавання праваабарончы цэнтр «Вясна», і за здраду Радзіме, і нават сумнавядомай 411‑й — парушэнне правілаў адбыцця пакарання.

Увесь час мне казалі, што ўсе гэтыя вызваленні, якія адбываюцца, што гэта ўвогуле не пра мяне: усіх вызваляць, а такія, як я, застануцца.

Павялічыць

І я сапраўды не верыў. Калі на цябе ўвесь час сыплюцца новыя і новыя артыкулы, ты разумееш, што тэрмін, які табе адмераны судом, абсалютна нічога не значыць, што гэта фактычна пажыццёвае зняволенне. Яны так і казалі, што «у цябе пажыццёвае».

Я да апошняга моманту лічыў, што гэта проста такая інфільтрацыя, перавоз тых, хто лічыцца самым «злосным», у нейкае асобнае месца, дзе такіх, як я, будуць трымаць далей.

Толькі калі я пабачыў прадстаўнікоў украінскай улады, жаўнераў у форме з украінскімі шаўронамі, калі пабачыў над будынкам пагранпераходу вялікі ўкраінскі сцяг і герб, я зразумеў, што гэта занадта дарагая дэкарацыя для таго, каб нас проста перавезці ў нейкую спецустанову. Я зразумеў, што гэта сапраўды ўжо перадача ўкраінцам.

Павялічыць

Дэ-юрэ грамадзянін, дэ-факта — не

— Як вы ўвогуле ацэньваеце ваша «вызваленне» у двукоссях — гэта абмен, дэпартацыя, вызваленне, выдварэнне?

— Гэта выдварэнне з краіны. Яно абсалютна юрыдычна незаконнае. Грамадзянін краіны не можа быць пазбаўлены магчымасці свабодна вяртацца ў сваю краіну. Ён не можа быць пазбаўлены дакументаў, таму што дзяржава абавязана выдаваць яму дакументы і аказваць за мяжой юрыдычную і матэрыяльную дапамогу.

А тут фактычна дзяржаўныя органы дэ-факта робяць цябе не грамадзянінам. Дэ-юрэ ты грамадзянін краіны, а дэ-факта — не. Дзяржава не проста адмаўляецца табе дапамагаць — яна ўвогуле адмаўляе табе ў базавых правах, звязаных з грамадзянствам.

Я, напрыклад, быў выдвараны з краіны без дакументаў. З тых 123 чалавек, якія былі вызваленыя 13 снежня, каля дваццаці чалавек былі без дакументаў. Гэта былі і медыйныя асобы, і іншыя людзі. Паводле якіх крытэраў адбіралі — каго з пашпартамі, каго без — я не ведаю.

— Якія перспектывы разгляду гэтага кейса з прымусовым выдварэннем у міжнародных інстанцыях — у ААН?

— Гэта парушэнне міжнародных стандартаў ААН. Я думаю, што калі ААН яшчэ не адрэагавала на гэта, то мусіць адрэагаваць. Але няма механізмаў, якія могуць прымусіць Беларусь выконваць свае абавязальніцтвы. Тут Беларусь проста груба парушае правы сваіх грамадзян і груба адмаўляецца ад сваіх міжнародных абавязальніцтваў.

Павялічыць

Я, вядома, не вялікі эксперт у міжнародным праве, але мне падаецца, што, на жаль, няма ніякага інструмента, дзе Беларусь панесла б адказнасць за свае адназначна незаконныя дзеянні з пункту гледжання правоў чалавека і міжнародных абавязальніцтваў, якія яна добраахвотна на сябе ўзяла ў межах сістэмы ААН.

«Перад сном я думаю, што я ў турме, і калі прачынаюся, першая думка — што я зноў прачынаюся ў турме»

— Вы прынцыпова адмаўляецеся гаварыць пра тое, што з вамі адбывалася ў зняволенні. Чаму?

— Я лічу, што яшчэ не час. За кратамі зараз знаходзіцца каля 1300 чалавек. Мы павінны несці за іх адказнасць і разумець, што кожнае наша слова адгукаецца ціскам на іх. І яно сапраўды перашкаджае магчымасці таго трэка, які я вельмі падтрымліваю, які цяпер праводзяць амерыканцы, таму што самае галоўнае зараз — вызваліць людзей.

Мая сітуацыя не ўнікальная. На жаль, усе людзі, якія прайшлі праз гэтую мясарубку, сапраўды падвяргаліся катаванням — як фізічным, так і маральным. І тое, што з намі адбывалася, было надзвычай цяжка. Гэта ўсё яшчэ занадта блізка, таму я прашу яшчэ часу і паўзы.

— Уплыў якіх наступстваў зняволення на вашае здароўе вы цяпер адчуваеце мацней за ўсё?

— Канешне, маё знаходжанне за кратамі не прайшло без слядоў. Здароўе маё цяпер няважнае. Апошні месяц я фактычна толькі і займаюся тым, што кожны дзень хаджу ў лякарню, праходжу абследаванні — усё сканчаецца лекаваннем. Хранічныя захворванні — у мяне язва, і яна вельмі дае аб сабе ведаць.

Трэба сказаць, што і ментальнае здароўе не засталося без слядоў. Мне да гэтага часу вельмі цяжка. Я ўвесь час, як кажу, засынаю і прачынаюся ў турме. Перад сном я думаю, што я ў турме, і калі прачынаюся, першая думка — што я зноў прачынаюся ў турме. Гэта, канешне, псіхалагічна даволі цяжка.

— Як былы палітвязень і як праваабаронца скажыце, якая дапамога палітвязням патрэбная ў першыя месяцы пасля вызвалення?

— Мне падаецца, што ўсё вельмі індывідуальна. У кагосьці можа быць зусім кепска са здароўем, і пытанне стаіць фактычна пра выратаванне жыцця. У кагосьці са здароўем можа быць значна лепш, але рэабілітацыя і лекаванне ўсё роўна могуць цягнуцца даволі доўга.

Самае галоўнае — гэта ўсё ж такі маральная і псіхалагічная падтрымка. Цеплыня, клопат, увага, каб чалавек не заставаўся сам-насам са сваімі думкамі. Мне ў нейкім сэнсе прасцей, таму што я прыехаў у Вільню, дзе мяне чакае сям’я — мае дзеці, мая жонка. Але большасць людзей знаходзяцца ў зусім іншай сітуацыі.

Павялічыць

Яны адарваныя ад сваіх родных, якія засталіся ў Беларусі, і ёсць вялікія праблемы нават з тым, каб убачыцца з імі. І такім людзям сапраўды вельмі патрэбная псіхалагічная падтрымка і дапамога ў тым, каб выйсці з гэтай асабістай драмы, у якую яны ўсе трапілі.

Пяць гадоў для дзяцей — гэта цэлая эпоха

— Як вы перажывалі разлуку з сям’ёй? Што аказалася самым цяжкім?

— Самым цяжкім з’яўляюцца думкі пра дзяцей і пра жонку, клопат пра тое, як яны. І сапраўды — гэта дарасленне дзяцей. Напрыклад, для нас, дарослых, пяць гадоў — гэта вялікі тэрмін, але мы з вамі за гэтыя пяць гадоў не вельмі змяніліся.

А для дзяцей пяць гадоў — гэта цэлая эпоха. Гэта рэальна велізарны разрыў. Маёй дачцэ было 13 гадоў, калі я сеў за краты, а калі я выйшаў, ёй літаральна праз тыдзень споўнілася 18. Гэта ўжо зусім іншы чалавек. Я рэальна нанава з ёй знаёміўся. Мы абодва нанава знаёміліся адзін з адным. Яна мяне яшчэ памятае, а я яе 18‑гадовую ніколі не памятаю, бо для мяне жыццё было на паўзе.

Для мяне вельмі моцным уражаннем было, калі на сваё 18‑годдзе дачка ўвечары прапанавала, каб мы толькі ўдвух схадзілі па яе любімых кавярнях і барах у Вільні. І вось я з ужо дарослай дачкой хадзіў па кавярнях, яна частавала мяне рознымі напоямі, і я разумеў, што ёй ужо 18 гадоў, што ўжо можна. Гэта было такое сапраўднае новае знаёмства са сваімі роднымі.

Павялічыць

З хлопчыкамі крыху прасцей, таму што ім было сем гадоў, цяпер ім 12, і яны яшчэ не пазбавіліся гэтай дзецкасці. У іх шмат засталося таго, што дазваляе мне хутчэй наладзіць з імі камунікацыю. Мы зараз вучым урокі, чытаем кніжкі, абмяркоўваем сітуацыі, кнігі, фільмы.

Цяпер увесь мой час — гэта клопат пра сям’ю і пра дзяцей, таму што я праўда адчуваю сябе шмат у чым вінаватым. Ім было вельмі цяжка. Мая жонка перажыла надзвычайныя выпрабаванні, у тым ліку калі сама пэўны час была за кратамі. Я разумею, як гэта было дзецям — для іх гэта была трагедыя застацца адначасова і без маці, і без бацькі.

Таму я вельмі стараюся цяпер нагнаць гэты час. Увесь свой вольны час прысвячаю дзецям. Раней значную частку майго жыцця займала грамадская дзейнасць, цяпер, пакуль ёсць магчымасць і пакуль калегі лічаць, што мне патрэбны доўгі шлях аднаўлення і лекавання, я маю больш вольнага часу і праводжу яго з сям’ёй.

— На прэс-канферэнцыі з былымі палітвязнямі ў снежні мінулага году ў Вільні вы казалі, што вашай дачцэ спаўняецца 18 гадоў і вас больш за ўсё хвалявала, што ёй падарыць. У выніку вы вырашылі гэтае пытанне?

— Ведаеце, я быў уражаны. Пасля гэтага мне пачалі пісаць дзясяткамі, амаль пад сотню прапаноў — што падарыць 18‑гадовай дзяўчыне на дзень народзінаў. Ад зусім розных беларусаў, якіх я, на жаль, нават не ведаю. Я ім за гэта вельмі-вельмі ўдзячны.

Мы з дачкой вырашылі, што гэта будзе новы тэлефон. Ну і, канешне, тое, што трэба дзяўчыне, асабліва калі ёй 18 гадоў і калі ўжо пачынаюцца такія стасункі з хлопцамі, — касметыка. Я ў гэтым нічога не разумею, яна сама выбірала.

— Наколькі масавай на самой справе з’яўляецца практыка «накруткі» па 411‑м артыкуле (злоснае непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі папраўчай установы) знутры сістэмы?

— Да таго як трапіў за краты, я не ўяўляў маштабу трагедыі з артыкулам 411. Мне здавалася, што па ўсёй краіне гэта два-тры выпадкі і што гэта тычыцца ў асноўным агрэсіўных крымінальнікаў, якія адкрыта супрацьстаяць пенітэнцыярнай сістэме.

На самай справе гэта мае абсалютна жахлівыя маштабы і датычыцца не толькі палітычных, але і крымінальных зняволеных. Гэта рэальная фальсіфікацыя. Спачатку фіксуюць дробныя «парушэнні» — не зашпілены гузік, не павітаўся. Потым іх назапашваюць. Альбо, як у турме № 8, — хворы чалавек не зрабіў у вызначаны час ранішнюю зарадку. За гэта яго прызнаюць злосным парушальнікам рэжыму і «дакідваюць» па 411‑м паўтара, а то і амаль два гады.

Напрыклад, у жодзінскай турме № 8 на турэмным рэжыме знаходзіцца каля 50—60 чалавек — і палітычных, і непалітычных. З іх толькі за 2025 год дзевяць чалавек былі прыцягнутыя па 411‑м артыкуле. Дзевяць — гэта фактычна кожны чацвёрты або кожны пяты.

Ім навешваюць новыя парушэнні, яны застаюцца ў турме з новым тэрмінам, а пасля пераводу ў калонію строгага рэжыму іх пачынаюць «раскручваць» зноў. Гэты канвеер абсалютна няспынны. Ёсць выпадкі, калі людзі атрымлівалі 411‑ы артыкул па 10—12 разоў, у палітычных вязняў бывае па пяць такіх эпізодаў.

У выніку чалавек адчувае поўную безабароннасць і адчай: увесь тэрмін ператвараецца ў бясконцае зняволенне. Гэта ўмовы катаванняў, якія вельмі моцна ламаюць людзей.

Таму ў межах перамоваў важна не толькі дамагчыся вызвалення людзей, але і спынення рэпрэсій, каб не з’яўляліся новыя палітычныя вязні, а таксама адмены такіх вычварэнскіх практык.

— Вы раней казалі, што праваабарона стала мацнейшай, але эміграцыя ўсё ўскладняе. У чым цяпер галоўныя цяжкасці і выклікі?

— У нас няма стомленасці ад таго, што ўсё гэта не спыняецца. Мы будзем дапамагаць увесь час. Гэта наша місія і наша пакліканне. З моманту стварэння «Вясны» ў 1996 годзе — хутка 30 гадоў — мы заўсёды дзейнічалі ў рэжыме то вялікіх, то малых рэпрэсій і ўвесь час абаранялі і выцягвалі людзей, якія з’яўляюцца палітычнымі вязнямі. Гэта было і застаецца місіяй нашай арганізацыі.

Але самыя цяжкія моманты працы за мяжой — гэта, канешне, адрыў ад рэчаіснасці. Вельмі важна заставацца ў рэальным полі, у полі беларускіх патрэбаў. І тут ключавое — атрыманне інфармацыі знутры краіны.

Шмат людзей, якія раней маглі разлічваць на нашу дапамогу, цяпер застаюцца безабароннымі, таму што ва ўмовах эміграцыі мы фактычна не можам ім дапамагчы. І, канешне, збор інфармацыі. Мы разумеем, што спіс палітычных вязняў, які публікуецца, няпоўны, і мы гэта прызнаем. Але не таму, што мы кепска працуем, а таму, што надзвычай цяжка здабываць гэтую інфармацыю.

Таму гэты разрыў паміж краінай і намі — гэта адзін з асноўных выклікаў, асабліва калі ідуць працэдуры вызвалення, каб нікога не забыць.

— Шмат людзей баяцца паведамляць пра сваіх родных, якія асуджаныя паводле палітычных артыкулаў.

— У нас ёсць выпадкі, калі людзі паведамлялі нам пра сваіх сваякоў, якія знаходзяцца ў месцах пазбаўлення волі і безумоўна з’яўляюцца палітычнымі вязнямі — па іх статусе няма ніякіх сумневаў. Але мы не можам агучваць і ўносіць гэтыя прозвішчы ў спісы, таму што гэта катэгарычнае патрабаванне блізкіх сваякоў.

Я лічу, што такое патрабаванне не вельмі слушнае, бо яно стварае цяжкасці ў перамоўных працэсах. Калі прозвішча не гучыць, пра чалавека могуць сапраўды забыць. Але мы разумеем людзей і стараемся, каб такія прозвішчы ўсё ж фігуравалі ў тых ці іншых формах, у тым ліку ў абменных механізмах.

— У вас ёсць прыблізныя ацэнкі, колькі рэальна можа быць палітвязняў у Беларусі?

— Я думаю, што як мінімум 200—300 чалавек у нас не трапляюць у афіцыйныя спісы. Як мінімум.

«Не адчайвацца»

— Калі б вы маглі звярнуцца да трох аўдыторый — да тых, хто застаецца за кратамі, да беларускага грамадства ўнутры краіны і да міжнародных актараў, якія вядуць перамовы, — што б вы сказалі кожнай з іх?

— Тым, хто зараз знаходзіцца за кратамі, я б сказаў: не адчайвайцеся. Хутка мы абавязкова абдымемся. Апошні час заўсёды самы цяжкі. Трэба сціснуць зубы і галоўнае — не адчайвацца. Бо я, як чалавек, які там быў, ведаю, што самы кепскі стан — гэта стан адчаю.

Тым, хто ўнутры краіны, я б пажадаў таго ж самага — проста не адчайвацца. Усё можа памяняцца, і я на гэта вельмі спадзяюся, што мы з вамі таксама абдымемся.

Тых людзей, якія вядуць перамовы, я б таксама папрасіў, разумеючы, наколькі гэта цяжка, бо з таго боку перамоўшчыкі даволі складаныя, — таксама не адчайвацца і працягваць, працягваць размаўляць. Таму што няма нічога важнейшага за лёсы і жыцці людзей. Больш няма абсалютна нічога, што мела б значэнне — ні санкцыі, ні іншыя палітычныя матывы — у параўнанні з нашай адказнасцю за лёсы і жыцці людзей, якія зараз знаходзяцца за кратамі.

Уладзіміру Лабковічу 47 гадоў, ён юрыст і праваабаронца «Вясны». Быў затрыманы 14 ліпеня 2021 года разам з Алесем Бяляцкім і Валянцінам Стэфановічам. 3 сакавіка 2023 года атрымаў 7 гадоў пазбаўлення волі па абвінавачаннях, у тым ліку ў «фінансаванні групавых дзеяньняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак» і «кантрабандзе». 13 снежня 2025 года Лабковіч быў вызвалены і прымусова вывезены з Беларусі ва Украіну сярод іншы 123 палітзняволеных, пасля чаго выехаў у Літву.

• 12
• 0
• 0
• 0
• 0
• 6
• 1
• 2