Мёртвае мора змяншаецца ў памеры, бо Ізраіль ды іншыя краіны рэгіёна высмоктваюць усе воды ракі Іардан, якая яго сілкуе. Свет можа страціць адзін з самых незвычайных вадаёмаў на планеце.
Мёртвае мора, размешчанае на мяжы Ізраіля, Іарданіі і палесцінскіх тэрыторый, з’яўляецца самым нізкім месцам сушы — каля 430 метраў ніжэй за ўзровень сусветнага акіяна. Вада тут амаль у 10 разоў салёнейшая за акіянскую, што стварае ўнікальную шчыльнасць, якая дазваляе людзям трымацца на паверхні без высілкаў.
Аднак гэты ўнікальны вадаём павольна памірае: штогод узровень вады падае прыкладна на 1,2 метра. За апошнія паўстагоддзя плошча мора скарацілася на трэць. Па меры таго як вада адыходзіць, яна пакідае пасля сябе новы ландшафт з гіганцкіх карставых варонак і пакрытых солевай коркай берагоў. Гэтая тэрыторыя ператвараецца ў небяспечную зону, якая выглядае ашаламляльна прыгожа, але адначасова служыць злавесным напамінам пра тое, што будучыня Мёртвага мора вісіць на валаску.
З падрабязнасцямі сітуацыі знаёміць CNN.
Чалавечы фактар і прамысловасць
Галоўная прычына дэградацыі вадаёма — дзейнасць чалавека. Гэты замкнёны салёны вадаём тэхнічна з’яўляецца возерам. Вада ў яго трапляе з ракі Іардан, якая бярэ пачатак на мяжы Сірыі і Лівана, працякае праз Галілейскае мора на поўначы Ізраіля, а затым кіруецца на поўдзень да Мёртвага мора, маючы Іарданію з аднаго боку і Ізраіль ды акупаваны Заходні бераг з іншага.
На працягу дзесяцігоддзяў рака Іардан і яе галоўны прыток Ярмук плытчэлі з-за будаўніцтва дамбаў і адводу вады Ізраілем, Сірыяй і Іарданіяй для патрэб насельніцтва, сельскай гаспадаркі і жывёлагадоўлі. Калісьці рака прыносіла ў Мёртвае мора 1,3 мільярда кубаметраў вады; цяпер гэты аб’ём скараціўся прыкладна да 100 мільёнаў кубаметраў.
Другім важным чыннікам з’яўляецца горназдабыўная прамысловасць. У канцы 1970‑х гадоў мора падзялілася на два басейны: прыродны паўночны і штучны паўднёвы, які складаецца з выпарных сажалак. Прамысловыя прадпрымствы пампуюць ваду для здабычы калію і магнію, што толькі паскарае працэс высыхання. Толькі адно з ізраільскіх прадпрыемстваў штогод забірае каля 160 мільёнаў кубаметраў вады.
На сітуацыю ўплывае і змяненне клімату. Засухі становяцца больш жорсткімі і працяглымі, а дажджы выпадаюць усё радзей. Па словах экспертаў, нават калі б не было адводу рачной вады і прамысловай дзейнасці, ёсць доказы таго, што кліматычныя змены прымусілі б Мёртвае мора скарачацца, хоць і значна павольней.
Ландшафтныя змены і небяспека
Па меры высыхання Мёртвае мора змяняецца і становіцца яшчэ больш салёным. З 1980‑х гадоў канцэнтрацыя солі ў вадзе стала настолькі высокай, што яна больш не можа заставацца ў растворы і выпадае ў асадак, утвараючы на дне мудрагелістыя скульптуры, падобныя да грыбоў ці купалаў. Але за гэтай прыгажосцю хаваецца смяротная пагроза — карставыя правалы.
З-за падзення ўзроўню мора прэсная падземная вада пачынае раствараць старажытныя саляныя пласты пад грунтам. Гэта стварае гіганцкія пустэчы, якія раптоўна абвальваюцца.
На сёння вакол мора налічваецца больш за 6000 такіх правалаў. З-за іх назаўжды зачыняюцца папулярныя курорты і пляжы, руйнуюцца дарогі і закідаецца інфраструктура. Турызм на ізраільскім баку цяпер амаль цалкам перайшоў у зону штучных басейнаў на поўдні, дзе вада падтрымліваецца прымусова.
Пошук шляхоў выратавання
Патрэба ў спыненні дэградацыі Мёртвага мора з’яўляецца крытычнай, аднак простага і таннага рашэння не існуе.
Адзін з самых вядомых праектаў быў агучаны ў 2013 годзе — будаўніцтва апрасняльнай станцыі на ўзбярэжжы Чырвонага мора і пракладка трубаправода працягласцю больш за 160 кіламетраў. Па ім расол, які застаецца пасля апраснення, павінен быў паступаць у Мёртвае мора для падтрымання яго ўзроўню.
Аднак навукоўцы выказалі занепакоенасць, што змешванне розных тыпаў вады можа змяніць хімічны склад Мёртвага мора і прывесці да непрадказальных наступстваў. На дадзены момант праект замарожаны праз яго шматмільярдны кошт і цяжкасці ў рэгіянальным супрацоўніцтве.
Іншы варыянт палягае ў аднаўленні прыроднага прытоку праз раку Іардан. Гэта можна зрабіць за кошт скарачэння адводу вады або скіду ў рэчышча ачышчаных сцёкавых вод.
Але эксперты папярэджваюць: у гэтым засушлівым рэгіёне патрэба ў вадзе настолькі вострая, што любы дадатковы рэсурс будзе забраны для патрэб людзей яшчэ да таго, як ён дасягне мора. Без стварэння паўнавартаснай альтэрнатывы для забеспячэння насельніцтва вадой гэты шлях застаецца нерэалізаваным.
Трэці кірунак — рэфармаванне прамысловасці. Некаторыя спецыялісты заклікаюць цалкам спыніць адпампоўку вады для здабычы мінералаў, у той час як іншыя прапануюць увесці плату за карыстанне рэсурсам і накіроўваць гэтыя грошы на экалагічныя праекты.
Эколагі і даследчыкі сыходзяцца ў адным: вярнуць Мёртвае мора да стану, у якім яно было некалькі дзесяцігоддзяў таму, ужо наўрад ці магчыма. Цяпер галоўная мэта — хаця б спыніць далейшае хуткае змяншэнне.
Пры гэтым, як адзначаюць эксперты, галоўная праблема — недахоп палітычнай волі. Пра небяспеку гавораць ужо шмат гадоў, але маштабных дзеянняў па-ранейшаму няма.
Цяпер чытаюць
Няўдалае тэхнічнае рашэнне дорага абышлося арганізатарам галасавання ў Каардынацыйную раду1
Каментары