Śledstva praciahvajecca

Całkam vierahodna, što Edhar Ałan Po, jaki ličycca baćkam detektyŭnaha žanru, byŭ sam zaanhažavany ŭ adno z zahadkavych zabojstvaŭ svajho času. Da 200-hodździa z dnia narodzinaŭ samaha tajamničaha amierykanskaha piśmieńnika.

U lipieni 1841 hodu ŭ race Hudzon było znojdziena cieła Mery Siesilii Rodžers. Jejnaja biez sumnievu hvałtoŭnaja śmierć uzrušyła ŭvieś Ńju-Jork. Piśmieńniku Etharu Ałanu Po, jaki niekalki miesiacaŭ da taho prydumaŭ baćku ŭsich pryvatnych syščykaŭ suśvietnaj litaratury, Ahiusta Dziupena (apaviadańnie «Zabojstva na vulicy Morh»), pryjšło da hałavy, što mienavita hety litaraturny piersanaž budzie razhadvać tajamnicu sapraŭdnaha zabojstva. Po pačaŭ pisać novy tvor, «Tajamnicu Mary Raže» , i z publikacyjaj detektyŭnaha apaviadańnia ŭsio zabłytałasia kančatkova.

Niadzielnaj ranicoju 25 lipienia 1841 hodu vyjšła Mery Siesilija Rodžers z domu svajoj matki i stul jaje ślady zhubilisia. Jana mieła namiery naviedać svajačku, jakaja žyła niepadalok, a na potym pryznačyła sustreču sa svaim sužencam, Danijelem Pejnam, ale nivodzin z tych dvuch nie pabačyŭ maładzicu, prynamsi žyvoj. Praz try dni dvoje ńju-džerskich rybaroŭ vyciahnuli z vodaŭ Hudzonu Meryna cieła. Jaje tvar byŭ zbrydžany, a cieła — u siniakach. Peŭna, niechta pierastreŭ harotnicu paśla jaje vychadu z domu. I, peŭna, bačyŭ jaje śmierć.

Zabojstva ŭźniała ŭ Ńju-Jorku buru emocyjaŭ: siońnia šmat jakija sacyjałahičnyja dośledy śćviardžajuć navat, što toje zabojstva zrabiłasia viachoj u raźvićci amierykanskich srodkaŭ masavaj infarmacyi i spryčyniłasia da paŭstavańni žoŭtaj, pabudavanaj na siensacyi i skandale, presy. Dahetul jašče nivodnaje zabojstva nie aśviatlałasia nahetulki šyroka. Zabojstva ŭzrušyła žurnalisckuju hramadu jašče i tamu, što zabitaja (darečy vielmi hožaja žančyna) pracavała pradavačkaj u tytuniovaj kramie Džona Andersana. Krama znachodziłasia ŭ samym sercy Manchetana, dzie mieścilisia redakcyi bolšaści amierykanskich haziet, i mnohija žurnalisty ličylisia ŭ toj kramie stałymi klijentami. U dadatak žurnalisty asabista viedali padazravanych, jakich zatrymała palicyja ŭ spravie zabojstva.

Ale ŭsio ž zabojstva hožaj pradavački ŭvajšło ŭ historyju nie praz svoj upłyŭ na raźvićcio amierykanskaj presy, i kali ludzi pamiatajuć Mery Rodžers, dyk chutčej dziakujučy jaje miescu ŭ historyi detektyŭnaj litaratury. Toje zabojstva maje dačynieńnie da adnaho z najvialikšych piśmieńnikaŭ tahačasnaści. Jano ŭvajšło ŭ historyju tamu što trahičnaje zdareńnie nadta zacikaviła Ałana Edhara Po.

Try miesiacy datul, jak u Hudzonie znajšli cieła harotnicy Mery, Edhar Po nadrukavaŭ u adnym litaraturnym časopisie apaviadańnie «Zabojstva na vulicy Morh». U centry apaviadańnia stajała zabojstva maładoj žančyny i jaje maci, jakija byli znojdzienyja ŭ svajoj paryžskaj kvatery. Ich cieły byli zbrydžanyja daščentu. Paryžskaja palicyja, moža, i aryštavała rabotnika banka Adolfa Lebona, ale ŭ žandaraŭ nie było suprać jaho važkich dokazaŭ, dy toj aryšt byŭ chutčej prajavaj ichniaj źbiantežanaści i poŭnaj niamohłaści. Ale na ščaście palicyi i aryštavanaha Lebona, za spravu padachvociŭsia ŭziacca dzivakavaty Ahiust Dziupen. Pry dapamozie svaich «nadzvyčajnych analityčnych zdolnaściaŭ» i dziakujučy ruplivamu analizu śviedčańniaŭ, što byli apublikavanyja ŭ miascovych hazietach, Dziupen da ździŭleńnia jahonaha siabra-apaviadalnika, zdoleŭ taki vykryć zabojcu i vyratavać nievinavataha słužboŭcu ad niezasłužanaha pakarańnia. Nie budziem padavać tut intryhoŭnuju raźviazku, tym bolš šmat chto cudoŭna pamiataje jaje, nahadajem chiba, što tut nie abyšłosia biez maraka, jaki viarnuŭsia ŭ Paryž ź Indyi.

Hadoŭ pra dvaccać «Zabojstva na vulicy Morh» było pryznanaje pieršym detektyŭnym apaviadańniem, a Ahiust Dziupen zrabiŭsia pieršym litaraturnym hierojem-syščykam, chiba što stul nie źmianšajecca kolkaść daśledčykaŭ, jakija znachodziać elemienty detektyŭnaha žanru ŭ daŭniejšych tvorach inšych aŭtaraŭ. Ale ŭ toj čas, adrazu paśla publikacyi «Zabojstva» Po zusim nie mieŭ namieraŭ zapačatkavać novy žanr. Znakamity aŭtar «Padzieńnia domu Ašeraŭ» navat nie dumaŭ znoŭ pryciahvać na staronki svaich novych knih simpatyčnaha dzivaka Dziupena. Adnak, pračytaŭšy pra zabojstva pradavački Mery Rodžer i zaŭvažyŭšy mahutnuju cikavaść da zabojstva žycharoŭ Ńju-Jorka, peŭna, vyrašyŭ umiašacca. Dla piśmieńnika, jaki ci nie pieršy ŭ amierykanskaj litaratury sprabavaŭ žyć adno z «litaraturnaha mazala», heta była cudoŭnaja nahoda spažyć plon u vyhladzie litarturnaj słavy i niebłahoha litaraturnaha hanararu. Edhar Po pačaŭ pisać praciah, zrabiŭšysia ŭ dadatak vynachodnikam pieršaha detektyŭnaha sieryjału. Ale hetym razam aŭtar pastaviŭ płod svajho vyjaŭleńnia, praniklivaha Dziupena, pierad sapraŭdnym zabojstvam.

U svaim novym tvory Po pieranios kryminalnuju spravu ŭ Paryž, rodny horad Dziupena. Imia Mery Rodžers afrancuziŭ da Mary Raže, Hudzon zrabiŭ Sienaj. Razam z tym, jon pilnavaŭsia, kab akaličnaści litaraturnaha zabojstva zastalisia identyčnymi sapraŭdnamu i paznačyŭ na pačatku apaviadańnia, što «aŭtar, nibyta apisvajučy los francuzskaj pradavački, nasamreč dakładna i z usimi padrabiaznaściami adnaviŭ asnoŭnyja akty zabojstva amierykanki Mery Rodžers».

«Tajamnica Mary Rože» była nadrukavanaja ŭ troch častkach u časopisie Ladies Companion ź listapada 1842 hodu da lutaha 1843. U procivahu «Zabojstvu na vulicy Morh», hetym razam syščyk Dziupen nie šukaŭ zabojcy z ułasnaj inicyjatyvy: u vyniku rozhałasu jaho papiaredniaha ŭdałaha rasśledvańnia, da syščyka pa dapamohu źviarnuŭsia prefiekt paryžskaj palicyi.

U dźviuch pieršych častkach apaviadańnia Dziupen zaniaty zbolšaha analizavańniem akaličnaściaŭ zabojstva sa źviestak, pačerpnutych im naŭprost z haziet (abstaviny zabojstva, ślady na ciele zabitaj). Jon arhumientavana abviarhaje adnu za adnoj čutki, jaki panujuć u hramadstvie: adkidaje ćvierdžańnie, što Mery-Mary była zabitaja chieŭraj chulihanaŭ i zdymaje padazreńnie z aryštavanych (u apaviadańni i ŭ rečaisnaści) ludziej, da prykładu, z Merynaha žanicha i jaje svajački. Jon pramaloŭvaje rašeńnie pry dapamozie srodkaŭ, zasnavanych na anałohii, i, nasupierak mierkavańniu ńju-jorkskaj (to bok, paryžskaj) palicyi, miarkuje, što da złačynstva maje dačynieńnie «smuhlavy marak», jakoha Mary viedała i ź jakim u jaje byŭ raman. Dy toj marak mienavita toj, chto zabiŭ jaje.

Ale tut, u listapadzie 1842, paśla taho, jak dźvie častki siensacyjnaha apaviadańnia ŭžo pajšli ŭ druk i kali Dziupen (to bok, Po) musiŭ ukazać na sapraŭdnaha zabojcu, zdaryłasia niespadziavanka. Frederyka Łos (madam Dziuluk u apaviadańni), uładalnica karčmy ŭ pradmieściach Ńju-Džersi, dzie i byŭ znojdzieny trup, jakaja ŭ svoj čas paviedamiła, što Mery naviedvała karčmu niekalki hadzinaŭ pierad źniknieńniem, ciapier pryznałasia, što ŭ jejnaj ustanovie šmat hadoŭ rabilisia niezakonnyja aborty i što Mery Rodžers u dzień svajoj śmierci pryjšła, kab zrabić takuju apieracyju. Apieracyja pryviała da ŭskładnieńnia i Mery pamierła. Pavodle madam Dziuluk, cieła Mery było kinutaje adnym ź jaje synoŭ u raku.

Čutki pra novaje śviedčańnie pryjšli da Po z peŭnym spaźnieńniem, bo jon užo pakinuŭ Ńju-Jork. Pavodle daśledčyka Uołša, aŭtara knihi «Po-detektyŭ», piśmieńnik ciškom paśpiašaŭsia ŭ Ńju-Jork, kab vypravić užo źviarstanuju treciuju častku. Jon unios źmianieńni, jakija dazvalali jamu śćviardžać, što mienavita Dziupen vykryŭ tajamnicu śmierci Mery. U kancy apaviadańnia Po piša, što «z pryčynaŭ, jakija my nie budziem tut padavać, ale jakija mnohija našyja čytačy zrazumiejuć biez tłumačeńniaŭ ... my ličym naležnym adno paviedamić koratka, što meta była dasiahnutaja...». Tak, davoli niaŭciamna, zaviaršajecca druhoje ŭ historyi detektyŭnaje apaviadańnie, jakoje jakraz nie vykryvaje, a chavaje («z pryčynaŭ, jakija zrazumiejuć biez tłumačeńniaŭ») ad vačej čytačoŭ raźviazku zahadki, i jak by patrabuje ad ich pavieryć, što pravilnaje rašeńnie było znojdziena nie palicyjaj, a mienavita Ahiustam Dziupenam, na padstavie šerahu słušnych vysnovaŭ ab nievinavataści papiarednich padazravanych i dziakujučy chvałaśpievam, jakija vydatkuje talentam Dziupena aŭtar. Hetak elehantnym chitrykam Edhar Po prychoŭvaje svaju častkovuju parazu.

Moža padacca, što, niahledziačy na hety litaraturny truk, Po sapraŭdy namahaŭsia rasšyfravać zabojstva i navat pavažaŭ, što daŭ rady hetaj misii. U liście da vydaŭca 1842 hodzie jon pisaŭ: «Ja pierakanany, što ja nie tolki dakazaŭ pamyłkovaść pašyranaj dumki, pavodle jakoj maładzicu zabiła chieŭra chulihanaŭ, ale i ŭkazaŭ na zabojcu, tak, što heta nadaść śledstvu novy pavarot. Maja najhałoŭnaja meta — zrabić słušny analiz, struktura jakoha dapamoža i nadalej razhadvać padobnym čynam inšyja złačynstvy».

Ale ž atrymańnie prystojnaha hanararu, prydbańnie litaraturnaj słavy i ŭźviadzieńnia ŭ ranh litaraturnaha hieroja čałavieka pa-jeŭrapiejsku aśviečanaha, što vieryć u viaršenstva navukova-analityčnaha padchodu — ci byli ŭsie hetyja pamknieńni adzinymi matyvami dla napisańnia apaviadańnia? U čym zaruka, što čałaviek, jaki byŭ zaśpiety naščadkami na krucialstvie ź pierapisvańniem tvoru, nie rabiŭ jakich inšych chitrykaŭ i raniej? Ci nie śviedčać niekatoryja fakty z žyćcia Edhara Po i ich adlustravańnie ŭ ciele apaviadańnia, što chvałaśpieŭ navukovamu padychodu i zuchavaty siužet — nie bolš čym manipulacyja? Ci nie viadzie ruplivaje čytańnie «Tajamnica Mary Raže» da śledstva vakoł asoby samoha Ahiusta Dziupena i pahatoŭ jaho stvaralnika, Ałana Edhara Po?

Pieršy fakt, jaki prymušaje zadumacca: niama pramych dokazaŭ, ale całkam-całkam vierahodna, što piśmieńnik byŭ znajomy z zabitaj, Mery Siesilijaj Rodžers, pakolki jon— a pra heta śviedčać šmat jakija daśledčyki žyćcia i tvorčaści Po — vydatna viedaŭ jaje haspadara, Džona Andersana. Po, jak śćviardžajuć jaho znajomyja, padčas svajho znachodžańnia ŭ Ńju-Jorku, byŭ stałym klijentam u tytuniovaj kramie, dzie pracavała Mery (da słova kažučy, inšymi klijentami ŭ kramie byli Vašynhton Irvinh i Džejms Fienimor Kupier). Bolš za toje, Po i Andersan navat siabravali, i tabačnik kuplaŭ rekłamnyja płoščy ŭ časopisie Ethara Po The Broadway Journal. Pra fakt svajho znajomstva z haspadarom zabitaj, piśmieńnik, zrabiŭšy nahetulki dakładnuju paralel pamiž rečaisnaściu i jaje litaraturnym adlustravańniem, čamuści nie paviedamiŭ svaim čytačam.

Znoŭ ža, niama naŭprostavych dokazaŭ, ale całkam vierahodna, što adnym z matyvaŭ napisańnia detektyŭnaha apaviadańnia «Tajamnica Mery Raže» było žadańnie Po advieści padazreńni ad Andersana. Voś dovady. Džona Andersana dapytvali ŭ pastarunku, a pavodle śviedčańniaŭ adnoj sa svajačak Mery (chiba znoŭ ža niepravieranych), Mery Rodžers navat trojčy paniesła dzicia ad svajho haspadara — usie vypadki skončylisia sparonami. I, moža, Po ŭzvodzić daremščynu na mifičnaha «smuhlavaha maraka», jakoha navat adšukać niama jak? Bo praŭdapadobniej ža, što Andersan, paluboŭnik Mery, i byŭ tym, chto jaki supravadžaŭ Mery da karčmy, dzie i adbyłasia niaŭdałaja apieracyja. U dadatak, jak i ŭ «Zabojstvie na vulicy Morh», što papiaredničała «Tajamnicy Mary Raže», usiu adkaznaść za śmierci piśmieńnik uskładaje na maraka, jaki prybyŭ zdala. To bok ci nie ŭkazvaje hetaje supadzieńnie na paśpiešnuju prydumku litaratara, jaki niechlamiaža, pad ciskam abstavinaŭ i ekspłuatujučy pośpiech pieršaha apaviadańnia, namahaŭsia zamieści ślady sapraŭdnaha zabojcy?

Na pieršy pohlad, takoje dapuščeńnie hučyć dzika i niedarečna. Ale ŭvažlivaje čytańnie apaviadańnia, kali znoŭ i znoŭ viartaješsia da litaraturnaha ŭvasableńnia Andersana, daje jašče niekalki cikavych vysnovaŭ. U zabojstvie na vulicy morh Dziupen biarecca za spravu, kab apraŭdać svajho siabra, čyja nievinavataść zrazumiełaja čytaču ŭžo ź imieni, Lebon (le bon — «dobry» pa-francuzsku). I jak ža zavuć Andersana ŭ «Tajamnicy Mary Raže»? Lebłan (Leblanc), to bok «bieły», «niezaplamleny». Aŭtar jak by choča paŭtaryć pośpiech «Zabojstva na vulicy Morh», złoŭžyvajučy davieram čytača i dziela hetaha prybiahaje da pravieranaha sposabu — daje čytaču falšyvuju padkazku. I jašče. U apaviadańni na staronkach paryžskaj presy (u adroźnieńnie ad realnaj, ńju-jorkskaj) prybranyja lubyja zhadki pra raman pamiž Lebłanam i Mary. Ci ž možna bačyć u hetych faktach namiok na ŭhodu, jakaja spryčyniłasia da napisańnia apaviadańnia? Ciažka skazać akreślena. Ale kali łaska jašče adzin dovad. Scena z apaviadańnia: prefiekt, jaki prychodzić da Dziupena, kab prapanavać jamu rasśledavać zabojstva hožaj pradavački, uhavorvaje razhadać tajamnicu i prapanuje jamu «ščyruju i nadzvyčaj ščodruju prapanovu», detali jakoj aŭtar «nie ŭ stanie raskryć, ale ŭ jakoj niama ŭpłyvu na temu apaviadańnia». To bok, apaviadalnik, chavaje ad čytačoŭ detali prapanovy, jakuju prymaje Dziupen, kab pačać svaje śledstva, zavualavaŭšy ich tradycyjnym litaraturnym pryjomam.

Ci nie navodzić hetaja ŭhoda pamiž prefiektam i Dziupenam, detali jakoj čytač nie maje prava viedać, da sapraŭdnaj ździełki pamiž Po i Andersanam, u vyniku jakoj piśmieńnik zrabiŭ rasśledavańnie, to bok apaviadańnie? Ci ž zhadka pra jaje — nie adzin sa śladoŭ, jaki viadzie ŭ realnaje žyćcio? Da hetaha tolki možna dadać, što ŭsie hieroi ŭ «Tajamnicy Mary Raže» nazvanyja chaj sabie vymyślenymi, ale peŭnymi imionami... za vyniatkam prefiekta. Jaho Po nazvaŭ «prefiektam H.» (u anhielskim aryhinale J.) Ci ž hetaja litara nie namiok na Džona Andersana/John Anderson?

Tak ci inakš, robicca zrazumieła, što vymyśleny Dziupen nieachvotna, ale vydaje niekalki tryvožnych faktaŭ pra samoha siabie, a, moža, i pra svajho stvaralnika. Čytajem kłasiku — śledstva praciahvajecca.

Dror Miš'ani,

ź iŭrytu, skaračajučy, pavodle haaretz.co.il pierakłaŭ Pavał Kaściukievič

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0