«Ździełka zhareła». Aŭtar knihi «Aŭtarytaryzm pad pahrozaj» pieraličyŭ padstavy dla aptymizmu nakont budučyni Biełarusi

U adkrytym dostupie apublikavany biełaruski pierakład knihi Piatra Rudkoŭskaha i Piatra Lichača «Aŭtarytaryzm pad pahrozaj: biełaruskaja palityčnaja sistema ŭ paraŭnalnaj pierśpiektyvie» z apošnimi aŭtarskimi dapaŭnieńniami (vydańnie na polskoj movie pabačyła śviet u 2023-m). «Salidarnaść» pahavaryła z adnym z aŭtaraŭ knihi, namieśnikam hałoŭnaha redaktara Free Belarus Journal Piatrom Rudkoŭskim.

— U knizie vy davoli niečakana razhladajecie dyktaturu ŭ našaj krainie praz pryzmu dośviedu Tunisa, Paŭdniovaj Karei i Sinhapura. Čamu mienavita z hetymi krainami?

— Isnuje pierakanańnie, što nibyta paraŭnoŭvać treba režymy ŭ padobnaj hieahrafičnaj ci kulturnaj situacyi. Nie admaŭlaju vartaści takoha padychodu. Ale naš padychod byŭ inšym: supastavić aŭtarytarnyja režymy ŭ roznych hieahrafičnych i kulturnych realijach.

Takoje supastaŭleńnie bolš cikavaje i, moža być, bolš karysnaje. Bo tady my ahalajem čystyja instytucyjnyja miechanizmy: jak kuplajecca łajalnaść elitaŭ, jak pracuje manapolija na hvałt i čamu sistema vyžyvaje.

Pavialičyć

Dla paradku abaznaču, u čym palahaje adroznaść kantekstaŭ čatyroch režymaŭ, jakija razhladalisia ŭ manahrafii.

• Tunis — arabska-isłamski kantekst z adnastajnaj etničnaj strukturaj.
• Paŭdniovaja Kareja — azijacki chryścijanska-kanfucyjanski śviet z etnična adnastajnym nasielnictvam.
• Sinhapur — azijacki budyscka-chryścijanski kantekst z raznarodnaj etničnaj strukturaj.
• Biełaruś — jeŭrapiejski chryścijanski kantekst z mocnym upłyvam savieckaj spadčyny i vysokaj stupieńniu rusifikacyi.

Ale na heta nakładajecca jašče adzin momant. Čatyry krainy z hetaha śpisu ŭjaŭlajuć saboj čatyry roznyja typy transfarmacyi: raptoŭnaja demakratyzacyja (Tunis), paetapnaja demakratyzacyja (Paŭdniovaja Kareja), evalucyjnaja demakratyzacyja (Sinhapur) i aŭtarytarnaja transfarmacyja (pakul što ź niajasnymi nastupstvami) — Biełaruś.

— Jakija ahulnyja rysy aŭtarytaryzmu ŭ hetych krainach i Biełarusi vas pry daśledavańni najbolš ździvili?

— Ahulnyja rysy nie ździvili naohuł. Jany pradkazalnyja da banalnaści. Lubaja aŭtarytarnaja sistema, niezaležna ad hieahrafii, trymajecca na troch staŭpach: stvareńnie bačnaści lehitymnaści, dazavańnie represij i kaaptacyja — to-bok kupla łajalnaści elit i technakrataŭ. Heta, tak by mović, zakony fiziki ŭłady, tut niama čamu ździŭlacca.

Ździŭlali chutčej sistemnyja anamalii. Jak aŭtakratyi ŭmudralisia vyžyvać u situacyjach, kali ŭsie indykatary pakazvali na ich niepaźbiežny kałaps. I naadvarot — jak jany imhnienna rassypalisia, kali, zdavałasia b, ništo nie pradviaščała krachu.

— Raskažycie padrabiaźniej pra heta.

— Voś, kali łaska. Situacyja pieršaja. Ujavicie sabie aŭtarytarny režym, dzie vy nazirajecie nastupnaje. U krainie ekanamičny spad, narastaje napružanaść, uspychvajuć masavyja pratesty suprać dyktatury. I na fonie ŭsiaho hetaha źjaŭlajecca etałonny «čorny lebiedź» — prezidenta-aŭtakrata zabivaje adzin ź jaho najbližejšych paplečnikaŭ!

Dyktatar miortvy, unutry kiroŭnaj elity dramatyčny raskoł i razborki, hramadstva jašče bolš mabilizavanaje i na vulicach patrabuje demakratyi. Bolš taho, kraina mocna intehravanaja ŭ zachodni śviet, ZŠA źjaŭlajucca jaje najvažniejšym sajuźnikam. Jakim byŭ by vaš prahnoz?

Dumaju, šmat chto z naziralnikaŭ pradviaščaŭ by kaniec hetaj sistemy. Adnak heta nie zdaryłasia. Sistema paśpiachova vyžyła.

Na miesca zabitaha dyktatara — paśla niekalkich miesiacaŭ dezaryjentacyi — prychodzić novy, nie mienš žorstki dyktatar, jaki pierachoplivaje kiravańnie i žorstka padaŭlaje ŭsich apanientaŭ.

I hetamu novamu dyktataru ŭdajecca nie tolki zachavać sistemu, a ŭznavić imklivy ekanamičny rost! Toje, pra što ja tut raskazaŭ — heta kiejs Paŭdniovaj Karei kanca 1970‑ch i pačatku 1980‑ch hadoŭ.

A ciapier ujavicie inšuju situacyju. Vy nazirajecie za padziejami ŭ krainie, jakaja z hodu ŭ hod traktujecca ekśpiertami jak «vostraŭ aŭtarytarnaj stabilnaści». I kali chtości pačynaje pisać daśledavańnie pa palityčnych pracesach u hetaj krainie, to staić pytańnie nie «ci aŭtakratyja tut mocnaja?», a «čamu aŭtakratyja takaja mocnaja?»

Prezident-dyktatar kiruje ŭžo bolš za dźvie dekady, ekanomika zbolšaha funkcyjanuje, lidary zachodnich krain u cełym zadavolenyja i ličać krainu nadziejnym partnioram. Usie vybary aŭtakrat biesprablemna vyjhraje z vynikam kala 90% hałasoŭ. Mahutny aparat biaśpieki trymaje ŭsio pad kantrolem.

ŚMI pad asabliva žorstkim kantrolem. Internet — taksama, da takoj stupieni, što navat kulinarnyja błohiery traplajuć pad pilny kantrol, kali ich aŭdytoryja pavialičvajecca da niekalkich dziasiatkaŭ. Čas ad času zdarajucca drobnyja ekscesy: ci to niejki łakalny pratest prajavicca, ci to niejki ekscentryk ździejśnić samaspaleńnie.

I voś, dzieści ŭ adnoj pravincyi, zdalok ad centra, čarhovy hramadzianin ažyćciaviŭ akt samaspaleńnia. Ci schilnyja vy budziecie pradviaščać jaki-kolviečy krach dla režymu? Naŭrad ci. A režym nie prosta raspaŭsia ŭ vyniku hetaha samaspaleńnia, ale raspaŭsia — pa mierkach palityčnych pracesaŭ — imhnienna.

Spatrebiłasia ŭsiaho try tydni, kab prezident źbieh z krainy, a aŭtarytarnaja sistema razvaliłasia. Heta kiejs Tunisa 2010‑2011 hadoŭ.

— Ci sustreli vy pry daśledavańni niejki prykład, padobny da biełaruskich padziej 2020 hoda?

— U płanie masavaści i siły — nie. U historyi Paŭdniovaj Karei, Tunisa ci Sinhapura takich intensiŭnych pratestaŭ nie było.

Kab vyvučać fienomien mabilizacyi, treba brać Vieniesuełu 2017‑ha ci Polšču 1980 hoda. Ale naša zadača była inšaja. U manahrafii my daśledavali nie fiziku pratestaŭ, a miechaniku aŭtakratyi.

Ź sistemnaha rakursu 2020 hod — heta momant, kali ŭnutry biełaruskaj aŭtakratyi kančatkova abvaliŭsia adzin sa staŭpoŭ aŭtakratyi: tak zvanaja pracedurnaja lehitymacyja. Havorka idzie pra pierakananaść hramadstva, što lidar, chaj sabie i nie na ŭzroŭni ličbaŭ Lidzii Jarmošynaj, ale maje padtrymku bolšaści. U 2020‑m hetaja pierakananaść była razburanaja i naŭrad ci maje šancy adbudavacca paśla hetaha.

— Ustalavańnie i 30‑hadovaje isnavańnie aŭtarytaryzmu ŭ Biełarusi — heta, na vašu dumku, «zasłuha» vyklučna Łukašenki ci nie?

— Jość u palitałahičnaj publicystycy niešta takoje, što ja nazyvaju dylemaj pamiž «demanam na tronie» i «rabskim mientalitetam naroda». Adnyja publicysty davodziać, što narod svabodalubny, i kali b nie hety čort na čale krainy, usio było b dobra. Inšyja kažuć inakš, niešta kštałtu: kožny narod maje takoha kiraŭnika, jakoha zasłuhoŭvaje.

U realnaści niama ni demanaŭ, ni raboŭ. Aŭtakratyja moža skłaścisia dziakujučy supadzieńniu niekatorych faktaraŭ, jakija, skažam tak, «maralna niejtralnyja».

Adnosna našaha vypadku ja b nazvaŭ try faktary.

Pa-pieršaje, heta tak zvanaja zaležnaść ad kalainy.

Savieckaja instytucyjnaja spadčyna madeli BSSR pakinuła nastolki hłybokuju administracyjnuju kalainu, što sproba vyrvacca ź jaje padavałasia mnohim bolš ryzykoŭnym i bolš zatratnym varyjantam, čym zastacca ŭ kalainie.

Tut treba mocna padkreślić, što zaležnaść ad kalainy nie aznačaje aŭtamatyčna «rabskaj mientalnaści» ci niejkich inšych maralnych zahanaŭ. Heta psichałahičny miechanizm, jaki dziejničaje va ŭmovach niapeŭnaści i niepradkazalnaści.

Kožny z nas u štodzionnym žyćci raz-poraz paddajecca hetaj zakanamiernaści, jak chacia b addavańnie pieravahi dobra viadomamu maršrutu ŭ horadzie, asabliva kali znachodzimsia ŭ stanie stresu ci pad presinham času.

Pa-druhoje, aŭtarytarny hiehiemon. Rasija stała mahutnym vonkavym stabilizujučym faktaram. Kreml rehularna braŭ na siabie častku vydatkaŭ na padtrymańnie režymu Łukašenki, strachujučy jaho ad sistemnych šokaŭ u abmien na hieapalityčnuju łajalnaść.

Pa-treciaje, tak zvanaja vynikovaja lehitymacyja (performance legitimacy). Heta zdolnaść ułady apraŭdvać svajo isnavańnie praz dasiahnieńni. U biełaruskim vypadku hety typ lehitymacyi abapiraŭsia na dźvie nahi: ekanamičny składnik (jaki prapracavaŭ kala dekady) i abarončy, abo biaśpiekavy, składnik (jaki pratrymaŭsia praktyčna try dekady).

Tak, paśla lutaha 2022 hoda, kali režym byŭ uciahnuty ŭ rasijska-ŭkrainskuju vajnu, jon bolš nie moža pachvalicca biaśpiekaj ci vobrazam «cichaj havani». Ale pamiatajma: z 1994 pa 2022 hod — dobryja 28 hadoŭ — režym nie prosta pradavaŭ hramadstvu vobraz fizičnaj biaśpieki i paradku, jon rabiŭ heta niebiespadstaŭna.

Hety biaśpiekavy kantrakt dziesiacihodździami zvodziŭ sistemnyja ryzyki da minimumu i trymaŭ sistemu ŭ stanie takoj-siakoj raŭnavahi.

— Kali kazać pra pierśpiektyvu demakratyčnaj transfarmacyi ŭ Biełarusi, to paśla zroblenaha daśledavańnia što daje vam padstavy dla piesimizmu, a što — dla aptymizmu?  

— Dobra, pasprabuju identyfikavać svaje «piesimizmy» i «aptymizmy». Ale adrazu paznaču, što heta ŭzajemazłučanyja sasudy: toje, što mahło być padstavaj dla piesimizmu, moža ŭ vyniku akazacca faktaram pazityŭnych zruchaŭ (i naadvarot).

Sasud piesimizmu: režym pieražyŭ ci nie najstrašniejšy kryzis i zrabiŭ vysnovy. Ciapier jon bietanuje ščyliny, non-stop prymianiajučy represii, stvarajučy Usiebiełaruski narodny schod i partyjnyja struktury, kab zastrachavać siabie ad lubych niečakanaściaŭ u budučyni. Akramia taho, jość dramatyčnaja zaležnaść ad «hieapalityčnaha dachu» — Rasii.

Sasud aptymizmu.

Pa-pieršaje, u 2020 hodzie biełaruskaje hramadstva pieražyła kałasalny šok mabilizacyi. Ujavicie, što ŭ vializnym ciomnym pakoi, dzie kožny siadzieŭ cichieńka paasobku, raptam na chvilinu ŭklučyli śviatło.

Ludzi pabačyli adno adnaho i zrazumieli, što jany — bolšaść. Navat kali śviatło znoŭ hruba vyklučyli, hetu pamiać ścierci niemahčyma. Hety kahnityŭny zruch zastaŭsia ŭnutry hramadstva ŭsurjoz i nadoŭha, i jon pracuje na budučyniu.

Pa-druhoje, ździełka «vy maŭčycie, a my dajem vam dabrabyt i biaśpieku» zhareła. Režym bolš nie ŭ stanie vykonvać svaju častku damovy: niama ni ekanamičnaha cudu, ni statusu biaśpiečnaj «cichaj havani». A biez hetaha paliva mašyna nie zmoža jechać doŭha.

Pa-treciaje, historyja biaźlitasnaja da aŭtakrataŭ. Dyktatary starejuć, izalujucca ŭ infarmacyjnym vakuumie i schilnyja rabić fatalnyja pamyłki. Sistema, pazbaŭlenaja zvarotnaj suviazi, robicca nadzvyčaj uraźlivaj. Jana hublaje ełastyčnaść i moža złamacca ad raptoŭnaha ŭdaru, navat nie vielmi mocnaha.

— Na polskaj movie vaša sumiesnaja ź Piatrom Lichačam kniha pabačyła śviet u 2023-m. Jak za minułyja hady vy pieraasensavali svaje pohlady i vysnovy?

— Našy bazavyja vysnovy nie źmianilisia, bo jany abapirajucca na strukturnuju miechaniku, a nie na emacyjny fon navinaŭ. Ale sam praces padrychtoŭki biełaruskaj viersii ŭ 2023‑2026 hadach padaryŭ nam etałonnuju ilustracyju taho, nakolki kvołym byvaje los aŭtakrataŭ.

Vosień 2023 hoda (zakančvajem pracu nad polskaj viersijaj, i ja pačynaju pracu nad biełaruskaj viersijaj). U Vieniesuele Nikałas Madura vyhladaje jak absalutny tryumfatar. Jon cynična reanimuje stary terytaryjalny kanflikt z Hajanaj vakoł rehijona Esekiba. Sparadžaje štučny «patryjatyčny ŭzdym» i vybivaje kałasalnyja sastupki z boku ZŠA.

Na toj momant zdavałasia, što dyktatar kančatkova pierachitryŭ usich i zabieśpiaśpiečyŭ sabie spakojnaje kiravańnie jašče minimum na šeść hadoŭ. A na momant zaviaršeńnia pracy nad biełaruskaj viersijaj knihi Madura ŭžo siadzieŭ u ńju-jorkskaj turmie i davaŭ pakazańni pa spravach ab narkahandli.

— Jakimi, na vaš pohlad, pavinny być vysiłki hramadzian Biełarusi i demakratyčnych sił, kab transfarmacyja ŭ našaj krainie adbyłasia?

— Ujavicie sabie šachmatnuju partyju. U 2020 hodzie biełaruskaje hramadstva pastaviła niebiaśpiečny šach karalu. U šachmatach heta blizka da paniaćcia «farsirujučaj ataki» — situacyi, kali praciŭnik hublaje inicyjatyvu i vymušany skiroŭvać usie resursy na adnu metu: vyžyvańnie.

Kab adbicca ad hetaha šacha, režymu daviałosia zmachnuć z doški niekalki klučavych fihur: jon achviaravaŭ ekanamičnym raźvićciom, reštkami mižnarodnaj lehitymacyi i źniščyŭ pracedurnuju bačnaść ułasnaj zakonnaści. Karol vyžyŭ, ale ciapier jon nahłucha zabłakavany ŭ kucie i zakryty adnym typam fihur — ciažkimi siłavikami.

Pavialičyć

Tut nie miesca na padrabiaznaje raśpisvańnie scenaryjaŭ, tamu abmiažujusia ahulnymi refleksijami.

Hałoŭnaja stratehičnaja pamyłka, jakuju demsiły mahli b zrabić — sprabavać skapijavać ci paŭtaryć toj samy chod. Kali vy znoŭ i znoŭ atakujecie pole, jakoje praciŭnik užo zaliŭ bietonam, vy nie prajaŭlajecie hieraizm — vy prosta spalvajecie ŭłasnyja resursy.

Partyja praciahvajecca, ale na došcy ŭžo inšaja rasstanoŭka. Režym buduje novyja linii abarony (Usiebiełaruski narodny schod, partyju ŭłady), sprabujučy minimizavać vydatki na manitorynh svaich ža elitaŭ.

Demakratyčnyja siły pavinny pracavać jak vienčurny inviestar: zachoŭvać svaje instytuty, bierahčy čałaviečy kapitał i być u stanie mabilizacyjnaj hatoŭnaści, kab imhnienna skarystacca nastupnym «čornym lebiedziem» — raptoŭnaj anamalijaj ci fatalnym pralikam režymu.

• 3
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0